# قطط — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B7%D8%B7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قطط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قطط

القَطُّ: القطْعُ عامَّة، وقيل: هو قَطعُ الشيء الصُّلب كالحُقَّة ونحوها تَقُطُّها على حَذْو مَسْبُورٍ كما يَقُطُّ الإِنسان قَصَبة على عظم، وقيل: هو القطْعُ عَرْضاً، قَطَّه يقُطُّه قَطّاً: قَطَعه عَرْضاً، واقْتَطَّه فانْقَطَّ واقْتَطَّ ومنه قَطُّ القلم. والمِقَطَّةُ والمِقَطُّ: ما يُقَطُّ عليه القلم. وفي التهذيب: المِقطةُ عُظَيم يكون مع الورّاقِين يقطون عليه أَطراف الأَقلام. وروي عن علي، رضوان اللّه عليه: أَنه كان إِذا عَلا قَدَّ وإِذا توسّط قَطَّ؛ يقول إِذا علا قِرْنَه بالسيف قَدَّه بنِصْفَين طُولاً كما يُقَدّ السير، وإِذا أَصاب وسَطه قَطعَه عرضاً نصفين وأَبانه. ومَقَطُّ الفرس: مُنْقَطَعُ أَضْلاعه. ابن سيده: والمَقط من الفرس منقطع الشَّراسِيفِ؛ قال النابغة الجَعْديّ:
كأَنَّ مَقَطَّ شَراسِيفهِ،
إِلى طَرَفِ القُنْبِ فالمَنْقَبِ،
لُطِمْنَ بِتُرْسٍ شَديدِ الصِّفا
قِ، مِن خَشَبِ الجَوْزِ، لم يُثْقَبِ
والقِطاطُ: حرْف الجبل والصخرة كأَنما قُطَّ قَطَّاً، والجمع أَقِطَّةٌ؛ وقال أبُو زيد: هو أَعلى حافة الكهف وهي ثلاثة أَقطَّة. أَبو زيد: القَطِيطةُ حافةُ أَعلى الكهفِ، والقِطاطُ: المِثالُ الذي يَحْذُو عليه الحاذِي ويَقْطعُ النعل؛ قال رؤبة:
يا أَيُّها الحاذِي على القِطاطِ
والقِطاطُ: مَدار حافر الدابَّةِ لأَنه كأَنه قُطَّ أَي قُطِعَ وسُوِّيَ؛ قال:
يَرْدي بِسُمْرٍ صُلْبةِ القِطاطِ
والقَطَطُ: شعر الزّنْجِيّ. يقال: رَجل قَطَطٌ وشعر قَطَطٌ وامرأَة قَطَطٌ، والجمع قَطَطُونَ وقَطَطاتٌ، وشعر قَطٌّ وقطَطٌ: جَعْد قصير، قَطَّ يَقَطُّ قَطَطاً وقَطاطةً وقَطِطَ، بإِظهار التضعيف، قَطّاً، وهو طَرِيفٌ. وجَعْدٌ قَطَطٌ أَي شدِيدُ الجُعودةِ. وقد قَطِطَ شعره، بالكسر، وهو أَحد ما جاء على الأَصل بإِظهار التضعيف، ورَجل قَطُّ الشعر وقَطَطُه بمعنى، والجمع قَطُّون وقَطَطُون وأَقْطاطٌ وقِطاطٌ؛ قال الهذلي: يُمشَّى بَيْننا حانوتُ خَمْرٍ،
من الخُرْس الصَّراصِرةِ القِطاطِ
(* قوله «يمشي» كذا هو بالياء هنا وفي مادة خرص، وبالتاء الفوقية في مادة حنت.)
والأُنثى قطّةٌ وقَطَطٌ، بغير هاء. وفي حديث المُلاعَنة: إِن جاءتْ به جَعْداً قَطَطاً فهو لفلان؛ والقَطَطُ: الشديدُ الجعُودةِ، وقيل: الحسَنُ الجعُودةِ. الفراء: الأَقَطُّ الذي انْسَحَقت أَسنانه حتى ظهرت دَرادِرُها، وقيل: الأَقطُّ الذي سقطت أَسنانه. ابن سيده: ورجل أَقَطُّ وامرأَة قَطَّاء إِذا أَكلا على أَسْنانِهما حتى تَنْسحِقَ؛ حكاه ثعلب. والقَطَّاطُ: الخَرَّاطُ الذي يعمل الحُقَق؛ وأَنشد ابن بَري لرؤبة يصف أُتُناً وحماراً:
سَوَّى، مَساحِيهنَّ، تَقطِيطَ الحُقَقْ،
تَقْلِيلُ ما قارَعْنَ مِن سُمِّ الطُّرَق
(* قوله «سم الطرق» كذا هو بالسين المهملة في الموضعين ولعله شم أَو صم.)أَراد بالمساحِي حَوافرَهن لأَنها تَسْحِي الأَرض أَي تَقْشُرها، ونصَب تقطيطَ الحقق على المصدر المشبه به لأَن معنى سَوّى وقطَّط واحد، والتقْطِيطُ: قطع الشيء، وأَراد تقطيع حُقَق الطِّيب وتَسْويتَها، وتقْليلُ فاعل سَوّى أَي سَوّى مَساحِيَهنَّ تكسيرُ ما قارَعَتْ من سُمّ الطُّرَق، والطُّرَقُ جمع طُرْقَة وهي حجارة بعضها فوق بعض.
وحديث قتل ابن أَبي الحُقَيْق: فتحامل عليه بسيفه في بطنه حتى أَنْفَذَه فجعل يقول: قَطْني قَطْني
(* قوله: وحديث قتل ابن أَبي الحقيق، إِلى
قوله قطني، هكذا في الأَصل. ولعلّ موضع هذه الجملة هو مع الكلام على قطني.).وقَطَّ السِّعْرُ يَقِطُّ، بالكسر، قَطّاً وقُطُوطاً، فهو قاطٌّ ومَقْطُوطٌ بمعنى فاعِل: غَلا. ويقال: وردْنا أَرضاً قَطّاً سِعْرُها؛ قال أَبو وجْزَة السَّعْدِيّ:
أَشْكُو إِلى اللّهِ العَزِيز الجَبّارْ،
ثُمَّ إِلَيْكَ اليَوْمَ بُعْدَ المُسْتارْ،
وحاجةَ الحَيِّ وقَطَّ الأَسْعارْ
وقال شمر: قَطَّ السِّعْرُ، إِذا غَلا، خَطأ عندي إِنما هو بمعنى فَتَر، وقال الأَزهري: وَهِمَ شمر فيما قال. وروي عن الفراء أَنه قال: حَطَّ السِّعْرُ حُطُوطاً وانْحَطَّ انْحِطاطاً وكسَر وانكسر إِذا فَتَر، وقال: سِعْرٌ مَقْطُوطٌ وقد قَطَّ إِذا غَلا، وقد قَطَّه اللّه. ابن الأَعرابي: القاطِطُ السِّعْر الغالي.
الليث: قَطْ خفِيفة بمعنى حَسْب، تقول: قَطْكَ الشيء أَي حَسْبُك، قال: ومثله قد، قال وهما لم يتمكنا في التصريف، فإِذا أَضفتهما إِلى نفسك قُوّيَتا بالنون قلت: قَطْني وقَدْني كما قَوَّوا عنِّي ومني ولَدُنِّي بنون أُخرى، قال: وقال أَهل الكوفة معنى قطني كفاني فالنون في موضع نصب مثل نون كفاني، لأَنك تقول قَطْ عبدَ اللّهِ دِرهمٌ، وقال أَهل البصرة: الصواب فيه الخفض على معنى حَسْبُ زيدٍ وكَفْيُ زيدٍ درهمٌ، وهذه النون عماد، ومَنَعَهم أَن يقولوا حَسْبُني أََن الباء متحركة والطاء من قط ساكنة فكرهوا تغييرها عن الإِسكان، وجعلوا النون الثانية من لدنّي عماداً للياء. وفي الحديث في ذكر النار: إِنَّ النارَ تقول لربها إِنك وعَدْتَنِي مِلْئي، فيَضَع فيها قدَمَه، وفي رواية: حتى يضع الجبَّارُ فيها قَدَمه فتقول: قَطْ قَطْ بمعنى حَسْب، وتكرارها للتأْكيد، وهي ساكنة الطاء، ورواه بعضهم قَطْني أَي حَسْبِي. قال الليث: وأَما قَطُّ فإِنه هو الأَبَدُ الماضي، تقول: ما رأَيت مثله قَطُّ، وهو رفع لأَنه مثل قبلُ وبعدُ، قال: وأَما القَطُّ الذي في موضع ما أَعطيته إِلا عشرين قَطِّ فإِنه مجرور فرقاً بين الزمان والعَددِ، وقَطُّ معناها الزمان؛ قال ابن سيده: ما رأَيته قَطُّ وقُطُّ وقُطُ، مرفوعة خفيفة محذوفة منها، إِذا كانت بمعنى الدهر ففيها ثلاث لغات وإِذا كانت في معنى حَسْب فهي مفتوحة القاف ساكنة الطاء، قال بعض النحويين: أَمّا قولهم قَطُّ، بالتشديد، فإِنما كانت قَطُطُ وكان ينبغي لها أَن تسكن، فلما سكن الحرف الثاني جعل الآخِر متحركاً إِلى إِعرابه، ولو قيل فيه بالخفض والنصب لكان وجهاً في العربية، وأَما الذين رفعوا أَوَّله وآخره فهو كقولك مُدُّ يا هذا، وأَما الذين خففوه فإِنهم جعلوه أَداة ثم بَنَوْه على أَصله فأَثبتوا الرَّفْعة التي كانت تكون في قط وهي مشددة، وكان أَجود من ذلك أَن يجزموا فيقولوا ما رأَيته قُطْ، مجزومة ساكنة الطاء، وجهة رفعه كقولهم لم أَره مُذُ يومان، وهي قليلة، كله تعليل كوفي ولذلك لفظ الإِعراب موضع لفظ البناء هذا إِذا كانت بمعنى الدهْر، وأَما إِذا كانت بمعنى حسب، وهو الاكتفاء، قال سيبويه: قط ساكنة الطاء معناها الاكتفاء، وقد يقال قَطٍ وقَطِي، وقال: قَطُ معناها الانتهاء وبنيت على الضم كحَسْبُ. وحكى ابن الأَعرابي: ما رأَيته قَطِّ، مكسورة مشددة، وقال بعضهم: قَطْ زيداً دِرْهَمٌ أَي كفاه، وزادوا النون في قَطْ فقالوا قَطْني، لم يريدوا أَن يكسروا الطاء لئلا يجعلوها بمنزلة الأَسماء المتمكنة نحو يَدِي وهَنِي. وقال بعضهم: قطني كلمة موضوعة لا زيادة فيها كحسبي؛ قال الراجز: امتَلأَ الحوْضُ وقال: قَطْنِي،
سَلا رُوَيْداً، قد ملأْتَ بَطْنِي
(* قوله «سلا» كذا هو بالأصل وشرح القاموس، قال: ورواية الجوهري مهلاً أ هـ. ولعل الاولى ملأّ.)
وإِنما دخلت النون ليسلم السكون الذي يبنى الاسم عليه، وهذه النون لا تدخل الأَسماء، وإِنما تدخل الفعل الماضي إِذا دخلته ياء المتكلم كقولك ضربني وكلمني لتسلم الفتحة التي بني الفعل عليها ولتكون وقاية للفعل من الجرّ، وإِنما أَدخلوها في أَسماء مخصوصة قليلة نحو قَطْنِي وقَدْني وعَنِّي ومنِّي ولَدُنِّي لا يقاس عليها، فلو كانت النون من أَصل الكلمة لقالوا قَطْنُكَ وهذا غير معلوم. وقال ابن بري: عني ومني وقطني ولدني على القياس لأَن نون الوقاية تدخل الأَفعال لِتقيَها الجرّ وتبقي على فتحها، وكذلك هذه التي تقدمت دخلت النون عليها لتقيها الجرّ فتبقي على سكونها، وقد يُنصب بقَطْ، ومنهم من يخفض بقط مجزومة، ومنهم من يبنيها على الضم ويخفض بها ما بعدها، وكلُّ هذا إِذا سمي به ثم حقّر قيل قطيط لأَنه إِذا ثُقِّل فقد كُفِيت، وإِذا خفف فأَصله التثقيل لأَنه من القَطّ الذي هو القَطْعُ. وحكى اللحياني: ما زال هذا مذ قُطُّ يا فتى، بضم القاف والتثقيل،قال: وقد يقال ما لَه إِلا عشرة قَطْ يا فتى، بالتخفيف والجزم، وقَطِّ يا فتى، بالتثقيل والخفض.
وقَطاطِ: مبنية مثل قَطام أَي حسبي؛ قال عمرو بن مَعْدِيكَرِب: أَطَلْتُ فِراطَهم، حتى إِذا ما
قَتلْتُ سَراتَهمْ قالتْ: قَطاطِ
أَي قطْني وحسْبي؛ قال ابن بري: صواب إِنشاده أَطلت فِراطَكم وقتلت سَراتَكم بكاف الخطاب، والفِراطُ: التقَدُّم؛ يقول: أَطلت التقدُّم بوَعِيدي لكم لتخرجوا من حقِّي فلم تفعلوا.
والقِطُّ: النَّصِيبُ. والقِطُّ: الصَّكُّ بالجائزةِ. والقِطُّ: الكتاب، وقيل: هو كتاب المُحاسَبةِ؛ وأَنشد ابن بري لأُمَيَّةَ بن أَبي الصلت: قَوْم لهم ساحةُ العِرا
قِ جَميعاً، والقِطُّ والقَلَمُ
وفي التنزيل العزيز: عَجِّلْ لنا قِطَّنا قبل يوم الحساب، والجمع قُطوطٌ؛ قال الأَعشى:
ولا المَلِكُ النُّعْمانُ، يوم لَقِيتُه
بغِبْطَته، يُعْطِي القُطوطَ ويأْفِقُ
قوله: يأْفِقُ يُفَضِّلُ، قال أَهل التفسير مجاهد وقتادة والحسن قالوا: عجِّل لنا قِطَّنا، أَي نَصِيبنا من العذاب. وقال سعيد بن جبير: ذُكرت الجنة فاشْتَهوْا ما فيها فقالوا: ربنا عجِّل لنا قطنا، أَي نصيبنا. وقال الفراء: القِطّ الصحيفة المكتوبة، وإِنما قالوا ذلك حين نزل: فأَمَّا مَن أُوتيَ كتابه بيمينه، فاستهزؤُوا بذلك وقالوا: عجل لنا هذا الكتاب قبل يوم الحِساب. والقِطُّ في كلام العرب: الصَّكُّ وهو الحظ. والقِطُّ: النصيب، وأَصله الصحيفة للإِنسان بصلة يوصل بها، قال: وأَصل القِطّ من قطَطْتُ. وروي عن زيد ابن ثابت وابن عمر أَنَّهما كانا لا يَريانِ ببيع القُطوطِ إِذا خرجت بأْساً، ولكن لا يحل لمن ابتاعَها أَن يبيعها حتى يَقْبِضَها. قال الأَزهري: القُطوطُ ههنا جمع قِطّ وهو الكتاب. والقِطُّ: النصيب، وأَراد بها الجوائز والأَرْزاقَ، سميت قُطوطاً لأَنها كانت تخرج مكتوبة في رِقاع وصِكاكٍ مقطوعة، وبيعُها عند الفقهاء غير جائز ما لم يَتحصَّل ما فيها في مِلْك من كُتِبت له معلومة مقبوضة.
الليث: القِطَّةُ السِّنَّوْرُ، نعت لها دون الذكر. ابن سيده: القِطُّ السنور، والجمع قِطاطٌ وقِطَطة، والأُنثى قِطَّة، وقال كراع: لا يقال قِطَّة؛ قال ابن دريد: لا أَحسبها عربية؛ قال الأَخطل:
أَكَلْتَ القِطاطَ فأَفْنَيْتَها،
فهل في الخَنانِيصِ من مَغْمَزِ؟
ومضَى قِطٌّ من الليل أَي ساعة؛ حكي عن ثعلب.
والقِطْقِطُ، بالكسر: المطَر الصِّغار الذي كأَنه شَذْر، وقيل: هو صغار البَرَدِ، وقد قَطْقَطت السماء فهي مُقَطْقِطةٌ، ثم الرَّذاذُ وهو فوق القِطْقِط، ثم الطَّشُّ وهو فوق الرّذاذِ، ثم البَغْشُ وهو فوق الطشّ، ثم الغَبْيةُ وهو فوق البَغْشةِ، وكذلك الحَلْبةُ والشَّجْذةُ والخَفْشةُ والحَكْشةُ مثل الغَبْيةِ. وقال الليث: القِطْقِطُ المطر المتفرّق المُتتابِعُ المُتحاتِنُ. أَبو زيد: أَصغر المطر القِطْقِطُ. ويقال: جاءت الخيلُ قَطائطَ، قَطيعاً قَطِيعاً؛ قال هِمْيانُ: بالخيْلِ تَتْرَى زِيَماً قَطائطا
وقال عَلْقَمةُ بن عَبْدة:
ونحنُ جَلَبْنا مِن ضَرِيّةَ خَيْلَنا،
نُكَلِّفُها حَدَّ الإِكامِ قَطائطا
قال أَبو عمرو: أَي نُكَلِّفُها أَن تقْطَع حدّ الإِكامِ فتقْطَعَها بحوافرها؛ قال: وواحد القَطائطِ قَطُوطٌ مثل جَدُودٍ وجَدائدَ، وقال غيره: قَطائطاً رِعالاً وجَماعاتٍ في تَفْرِقة.
ويقال: تَقَطْقَطَت الدَّلْو إِلى البئر أَي انْحَدَرَت؛ قال ذو الرمة يصف سُفْرةً دَلاَّها في البئر:
بمَعْقُودة في نِسْعِ رَحْلٍ تَقَطْقَطَتْ
إِلى الماء، حتى انْقَدَّ عنها طَحالِبُهْ
ابن شميل: في بطن الفرس مَقاطُّه ومَخِيطُه، فأَما مِقَطُّه فطرفه في القَصِّ وطرفه في العانة.
وفي حدجيث أُبَيّ وسأَل زِرَّ بن حُبَيْش عن عدد سورة الأَحزاب فقال: إِمّا ثلاثاً وسبعين أَو أَربعاً وسبعين، فقال: أَقَطْ؟ بأَلف الاستفهام أَي أَحَسْبُ؟ وفي حديث حَيْوةَ بن شُرَيْح: لقِيتُ عُقْبةَ بن مُسْلِم فقلت له: بلَغني أَنك حدَّثْتَ عن عبدِ اللّه بن عمرو بن العاص أَن رسول اللّه، صلّى اللّ عليه وسلّم، كان يقول إِذا دخل المسجد: أَعوذ باللّه العظيم وبوجهه الكريم وسُلْطانه القديم من الشيطان الرجيم، قال: أَقَطْ؟ قلت: نعم.
وقَطْقَطَتِ القَطاةُ والحَجلة: صَوَّتت وحدها.
وتَقَطْقَطَ الرجلُ: رَكِبَ رأْسَه.
ودَلَجٌ قَطْقاطٌ: سَريع؛ عن ثعلب؛ وأَنشد:
يَسِيحُ بعد الدَّلَجِ القَطْقاطِ،
وهو مُدِلٌّ حَسَنُ الأَلْياطِ
(* قوله «يسيح» كذا بالأصل هنا، وتقدم في مادة شرط: يصبح.) وقُطَيْطِ: اسم أَرض، وقيل: موضع؛ قال القُطامِي:
أَبَتِ الخُرُوجَ من العِراقِ، ولَيْتَها
رَفَعَت لنا بقُطَيْقِط أَظْعانا
ودارةُ قُطْقُطٍ؛ عن كراع. والقُطْقُطانةُ، بالضم: موضع، وقيل: موضع بقُرب الكوفة؛ قال الشاعر:
مَن كان يَسأَلُ عَنّا أَيْنَ مَنْزِلُنا؟
فالقُطْقُطانةُ مِنّا مَنْزِلٌ قَمِنُ
(* هذا البيت لعمر بن ابي ربيعة، وفي ديوانه: الأقحوانة بدل القطقطانة.)

### Türkçe

**القَطُّ**: genel olarak kesmedir; ve denildi ki: o, **الحُقَّة** ve benzerleri gibi katı şeyin kesilmesidir; onu, insanın bir kamışı bir kemik üzerinde kestiği gibi, ölçülmüş bir çizgi hizasında kesersin. Ve denildi ki: o, enlemesine kesmedir; **قَطَّه يقُطُّه قَطّاً**: onu enlemesine kesti; ve **اقْتَطَّه** de, böylece **انْقَطَّ**; ve **اقْتَطَّ**; bundan da **قَطُّ القلم** (kalemin kesilmesi) vardır. Ve **المِقَطَّةُ** ve **المِقَطُّ**: kalemin üzerinde kesildiği şeydir. Ve **التهذيب**’de: **المِقطةُ** kâğıtçılarla birlikte bulunan bir kemikçiktir; kalemlerin uçlarını onun üzerinde keserler. Ve Ali’den, Allah’ın rızası onun üzerine olsun, rivayet edildi: o, yükselince **قَدَّ** ederdi, ortalayınca **قَطَّ** ederdi; (şunu) söyler: kılıçla boynuzunu (tepesini) yükseltince onu, kayışın boyuna yarıldığı gibi, boyuna iki yarım olarak **قَدَّ** eder; ve ortasına isabet edince onu enlemesine iki yarım keser ve ondan ayırır. Ve **مَقَطُّ الفرس**: kaburgalarının kesildiği yeridir. İbn Sîdeh: ve **المَقط** attan, **الشَّراسِيفِ**’in kesildiği yerdir; en-Nâbiğa el-Ca‘dî dedi ki:

كأَنَّ مَقَطَّ شَراسِيفهِ،
إِلى طَرَفِ القُنْبِ فالمَنْقَبِ،
لُطِمْنَ بِتُرْسٍ شَديدِ الصِّفا
قِ، مِن خَشَبِ الجَوْزِ، لم يُثْقَبِ

Ve **القِطاطُ**: dağın ve kayanın kenarıdır; sanki bir kesme ile kesilmiş gibidir; çoğulu **أَقِطَّةٌ**’dir. Ve Ebû Zeyd dedi: o, mağaranın üst kenarının en üstüdür; ve o, üç **أَقطَّة**’dir. Ebû Zeyd: **القَطِيطةُ** mağaranın üstünün kenarıdır; ve **القِطاطُ**: nalbantın üzerinde hizalandığı ve nalı kestiği örnektir; Ru’be dedi ki:

يا أَيُّها الحاذِي على القِطاطِ

Ve **القِطاطُ**: binek hayvanının tırnağının dolaştığı yerdir; çünkü sanki kesilmiş, yani kesilip düzeltilmiş gibidir; dedi ki:

يَرْدي بِسُمْرٍ صُلْبةِ القِطاطِ

Ve **القَطَطُ**: zencînin saçı. Denir: adam **قَطَطٌ** ve saç **قَطَطٌ** ve kadın **قَطَطٌ**; çoğulu **قَطَطُونَ** ve **قَطَطاتٌ**’dır. Ve saç **قَطٌّ** ve **قطَطٌ**: kısa kıvırcıktır; **قَطَّ يَقَطُّ قَطَطاً** ve **قَطاطةً** ve **قَطِطَ** (şeddeli harfi açıkça göstererek) **قَطّاً**; ve o, **طَرِيفٌ**’dir. Ve **جَعْدٌ قَطَطٌ**: yani kıvırcıklığı şiddetli. Ve saçı **قَطِطَ** oldu, kesre ile; bu, şeddeli harfi açıkça göstererek asıl üzere gelenlerden biridir. Ve saçlı adam **قَطُّ الشعر** ve **قَطَطُه** anlamca (aynıdır); çoğulu **قَطُّون** ve **قَطَطُون** ve **أَقْطاطٌ** ve **قِطاطٌ**’dır; el-Hüzelî dedi ki:

يُمشَّى بَيْننا حانوتُ خَمْرٍ،
من الخُرْس الصَّراصِرةِ القِطاطِ

(* “يمشي” sözü: burada ve **خرص** maddesinde **الياء** ile böyledir; **حنت** maddesinde ise üstten **التاء** ile.)

Dişi: **قطّةٌ** ve **قَطَطٌ**, **هاء** olmaksızın. Ve **المُلاعَنة** hadîsinde: “Eğer onu kıvırcık **قَطَطاً** olarak getirirse o falanındır”; ve **القَطَطُ**: kıvırcıklığı şiddetli olandır; ve denildi ki: kıvırcıklığı güzel olandır. el-Ferrâ: **الأَقَطُّ** dişleri ezilip de **دَرادِرُها** ortaya çıkıncaya kadar (olan) kimsedir; ve denildi ki: **الأَقطُّ** dişleri düşen kimsedir. İbn Sîdeh: ve adam **أَقَطُّ** ve kadın **قَطَّاء**; dişleri üzerinde yiyip de ezilinceye kadar (yiyen) kimseler için; bunu Sa‘leb nakletti.

Ve **القَطَّاطُ**: **الخَرَّاطُ**tur; **الحُقَق** yapan (tornacı). Ve İbn Berrî, Ru’be’den, bir dişi eşek ve bir erkek eşeği vasfederken şu beyti okudu:

سَوَّى، مَساحِيهنَّ، تَقطِيطَ الحُقَقْ،
تَقْلِيلُ ما قارَعْنَ مِن سُمِّ الطُّرَق

(* “سم الطرق” sözü: iki yerde de burada **السين** ile böyledir; belki **شم** yahut **صم**’dur.)

**المساحِي** ile onların toynaklarını kastetti; çünkü onlar yeri **تَسْحِي** eder, yani onu soyar. **تقطيطَ الحقق**’ı, benzetilen masdar olarak nasb etti; çünkü **سَوّى** ile **قطَّط**’ın manası birdir. Ve **التقْطِيطُ**: şeyin kesilmesidir; ve güzel koku **حُقَق**’ını kesip onları düzeltmeyi kastetti. Ve **تقْليلُ** **سَوّى**’nın fâilidir; yani onların toynaklarını, yolların **سُمّ**’undan çarpıştıkları şeyin kırılması (şeklinde) düzledi. Ve **الطُّرَقُ**, **طُرْقَة**’nin çoğuludur; o da, bir kısmı bir kısmı üstünde olan taşlardır.

İbn Ebî’l-Hukayk’ın öldürülmesi hadîsi: kılıcıyla karnına yüklenip onu delip geçinceye kadar (vurdu); ve “**قَطْني قَطْني**” demeye başladı.
(* “İbn Ebî’l-Hakîk’ın öldürülmesi hadîsi”nden “**قطني**”ye kadar: asılda böyledir. Belki bu cümlenin yeri, **قطني** üzerine olan sözle beraberdir.)

Ve **قَطَّ السِّعْرُ يَقِطُّ** (kesre ile) **قَطّاً** ve **قُطُوطاً**; o hâlde o **قاطٌّ** ve **مَقْطُوطٌ** (fâil manasında): pahalandı. Ve denir: fiyatı **قَطّاً** olan bir yere vardık; Ebû Vecze es-Sa‘dî dedi ki:

أَشْكُو إِلى اللّهِ العَزِيز الجَبّارْ،
ثُمَّ إِلَيْكَ اليَوْمَ بُعْدَ المُسْتارْ،
وحاجةَ الحَيِّ وقَطَّ الأَسْعارْ

Ve Şemr dedi: **قَطَّ السِّعْرُ** pahalandı demek, bence hatadır; ancak o, gevşedi manasındadır. Ve el-Ezherî dedi: Şemr, söylediğinde yanıldı. Ve Ferrâ’dan rivayet edildi ki o dedi: **حَطَّ السِّعْرُ حُطُوطاً** ve **انْحَطَّ انْحِطاطاً** ve **كسَر** ve **انكسر**; gevşediği zaman. Ve dedi: **سِعْرٌ مَقْطُوطٌ** ve **قد قَطَّ**; pahalandığı zaman. Ve Allah onu **قَطَّه** etti. İbnü’l-A‘râbî: **القاطِطُ** pahalı fiyattır.

el-Leys: **قَطْ** hafiftir; **حَسْب** manasındadır; dersin: **قَطْكَ الشيء** yani sana yeter. Dedi: bunun benzeri **قد**’dir. Dedi: ikisi tasrifte yerleşmediler; onları nefsine izafe edince **النون** ile kuvvetlendirilirler; dersin: **قَطْني** ve **قَدْني**; **عنِّي** ve **مني** ve **لَدُنِّي**’yi başka bir **نون** ile kuvvetlendirdikleri gibi. Dedi: ve Kûfe ehli dedi: **قطني**’nin manası “bana yetti”dir; **النون** nasb yerindedir; **كفاني**’nin **نون**’u gibi; çünkü sen “**قَطْ عبدَ اللّهِ دِرهمٌ**” dersin. Ve Basra ehli dedi: onda doğru olan, “Zeyd’in yeteri bir dirhemdir” manasında cer’dir; ve bu **النون** dayanak (عماد)tır. Onları “**حَسْبُني**” demekten alıkoyan şey: **الباء** harekeli, **الطاء** ise **قط**’tan sâkindir; onu sükûndan değiştirmeyi hoş görmediler; ve **لَدُنِّي**’deki ikinci **النون**’u **الياء** için dayanak yaptılar. Ve ateşin zikri hakkında hadîste: ateş Rabbine der ki: “Sen bana doluluğumu vaat ettin”; O da içine ayağını koyar. Bir rivayette: “Cebbâr içine ayağını koyuncaya kadar”; o zaman der ki: “**قَطْ قَطْ**” yani **حَسْب**; tekrar etmesi pekiştirme içindir; ve o, **الطاء** sâkin olarak (gelir). Bazıları onu “**قَطْني**” diye rivayet etti; yani “bana yeter”. el-Leys dedi: **قَطُّ** ise geçmiş ebediyettir; dersin: “Ben onun benzerini hiç görmedim: **قَطُّ**”; o merfûdur; çünkü o, **قبلُ** ve **بعدُ** gibidir. Dedi: “Ben ona yirmiden başka vermedim: **قَطِّ**” yerindeki **القَطُّ** ise mecrûrdur; zaman ile sayı arasında ayırım için. Ve **قَطُّ**’un manası zamandır. İbn Sîdeh dedi: “Ben onu hiç görmedim: **قَطُّ** ve **قُطُّ** ve **قُطُ**”; merfû, hafif, ondan hazfedilmiş (şekiller). Eğer dehr manasında ise onda üç lügat vardır; ve eğer **حَسْب** manasında ise **القاف** fethalı, **الطاء** sâkindir. Bazı nahivciler dedi: onların “**قَطُّ**” (şeddeli) sözleri ise aslında **قَطُطُ** idi; onun sâkin olması gerekirdi; ikinci harf sâkin olunca, i‘râbına doğru sonu harekeli kıldı. Ve onda cer ve nasb ile söylenmiş olsaydı Arapçada bir vecih olurdu. Başını ve sonunu merfû yapanlar ise, senin “**مُدُّ** ey şu” demen gibidir. Hafifletenler ise onu bir edat yaptılar; sonra onu aslı üzere bina ettiler; şeddeli iken **قط**’ta bulunan ref‘liği sabit kıldılar. Bundan daha iyi olan, cezmedip “Ben onu hiç görmedim: **قُطْ**” demeleriydi; cezmedilmiş, **الطاء** sâkin. Onun ref‘ ciheti, “Onu iki gündür görmedim: **مُذُ**” sözleri gibidir; ve o azdır. Hepsi Kûfî bir ta‘lîldir; bu yüzden burada bina lafzı yerine i‘râb lafzı kullanıldı; bu, dehr manasında olduğu zamandır. Ama **حَسْب** manasında, yani iktifâ manasında olursa; Sîbeveyh dedi: **قط** **الطاء** sâkin; manası iktifâdır. Ve bazen **قَطٍ** ve **قَطِي** denir. Ve dedi: **قَطُ**’un manası sona ermedir; **حَسْبُ** gibi damme üzere bina edildi. İbnü’l-A‘râbî nakletti: “Ben onu hiç görmedim: **قَطِّ**”; kesreli, şeddeli. Ve bazıları dedi: “**قَطْ زيداً دِرْهَمٌ**” yani ona yetti. Ve **قَطْ**’a **النون** eklediler de “**قَطْني**” dediler; **الطاء**’ı kesrelemeyi istemediler; onu, **يَدِي** ve **هَنِي** gibi yerleşik isimler menzilesine koymamak için. Ve bazıları dedi: **قطني** ziyade olmaksızın konulmuş bir kelimedir; **حسبي** gibi. Râciz dedi ki:

امتَلأَ الحوْضُ وقال: قَطْنِي،
سَلا رُوَيْداً، قد ملأْتَ بَطْنِي

(* “سلا” sözü: asılda ve **القاموس** şerhinde böyledir; dedi: Cevherî’nin rivayeti “مهلاً”dır. Belki birincisi “ملأّ”dır.)

**النون** ancak, ismin üzerine bina edildiği sükûn selâmette kalsın diye girdi. Ve bu **النون** isimlere girmez; ancak geçmiş fiile, ona mütekellim **ياء**’sı girdiğinde girer; senin “**ضربني**” ve “**كلمني**” demen gibi; fiilin üzerine bina edildiği fethanın selâmette kalması ve fiili cerden koruması için. Onu ancak az, özel isimlere soktular: **قَطْنِي** ve **قَدْني** ve **عَنِّي** ve **مِنِّي** ve **لَدُنِّي**; bunlara kıyas edilmez. Eğer **النون** kelimenin aslından olsaydı “**قَطْنُكَ**” derlerdi; bu ise bilinmiş değildir. İbn Berrî dedi: **عني** ve **مني** ve **قطني** ve **لدني** kıyas üzeredir; çünkü **نون الوقاية** fiillere girer; onları cerden korumak ve fethalarını bırakmak için; aynı şekilde, öne geçen bu (kelimelere) de **النون** girdi; onları cerden korumak ve sükûnlarını bırakmak için. Ve **قَطْ** ile nasb da yapılır; onlardan kimi, cezmedilmiş **قط** ile cerreder; kimi onu damme üzere bina eder ve onunla sonrasını cerreder. Bütün bunlar, onunla isimlendirilirse; sonra küçültülürse **قطيط** denir; çünkü ağırlaştırılırsa “yetirilmiş” olur; hafifletilirse aslı ağırlaştırmadır; çünkü o, kesme olan **القَطّ**’tandır.

el-Lihyânî nakletti: “Ey delikanlı, bu hâl hâlâ **مذ قُطُّ** (devam ediyor)”; **القاف** dammeli ve ağırlaştırma ile. Dedi: ve bazen “Ey delikanlı, onun ancak on dirhemi var: **قَطْ**” denir; hafifletme ve cezm ile; ve “**قَطِّ** ey delikanlı” (denir); ağırlaştırma ve cer ile.

Ve **قَطاطِ**: **قطام** gibi bina edilmiştir; yani “bana yeter”; Amr b. Ma‘dîkerib dedi ki:

أَطَلْتُ فِراطَهم، حتى إِذا ما
قَتلْتُ سَراتَهمْ قالتْ: قَطاطِ

Yani **قطني** ve **حسبي**. İbn Berrî dedi: onun inşadı “**أَطلت فِراطَكم وقتلت سَراتَكم**” (hitap **كاف**’ı ile) olmalıdır. Ve **الفِراطُ**: öne geçmedir. (Şunu) söyler: size yönelik tehditlerimle öne geçmeyi uzattım ki hakkımdan çıkasınız; fakat yapmadınız.

Ve **القِطُّ**: nasiptir. Ve **القِطُّ**: ödül belgesiyle yazılmış senettir. Ve **القِطُّ**: kitaptır; ve denildi ki: o, muhasebe kitabıdır. Ve İbn Berrî, Ümeyye b. Ebî’s-Salt’tan şu beyti okudu:

قَوْم لهم ساحةُ العِرا
قِ جَميعاً، والقِطُّ والقَلَمُ

Ve aziz tenzilde: “Hesap gününden önce bize **قِطَّنا**’yı çabuklaştır”; çoğulu **قُطوطٌ**’dur. el-A‘şâ dedi ki:

ولا المَلِكُ النُّعْمانُ، يوم لَقِيتُه
بغِبْطَته، يُعْطِي القُطوطَ ويأْفِقُ

Onun sözü: **يأْفِقُ** “fazlalaştırır” demektir. Tefsir ehli Mücâhid, Katâde ve Hasan dediler: “Bize **قِطَّنا**’yı çabuklaştır”; yani azaptan nasibimizi. Sa‘îd b. Cübeyr dedi: cennet zikredildi; içindekileri arzuladılar; dediler ki: “Rabbimiz, bize **قطنا**’yı çabuklaştır”; yani nasibimizi. el-Ferrâ dedi: **القِطّ** yazılı sahifedir; bunu ancak şu inince söylediler: “Kitabı sağından verilen…”; bununla alay ettiler ve “Bu kitabı hesap gününden önce bize çabuklaştır” dediler. Ve **القِطُّ** Arapların sözünde: senettir; o da paydır. Ve **القِطُّ**: nasiptir; aslı sahifedir; insana ulaştırılan bir bağışla (صلة) ona ulaştırılır. Dedi: **القِطّ**’un aslı **قطَطْتُ**’tandır. Zeyd b. Sâbit ve İbn Ömer’den rivayet edildi: onlar, çıktığı zaman **القُطوطِ**’un satışında bir sakınca görmezlerdi; fakat onu satın alan kimseye, onu kabzetmedikçe satması helâl olmaz. el-Ezherî dedi: buradaki **القُطوطُ**, **قِطّ**’un çoğuludur; o da kitaptır. Ve **القِطُّ**: nasiptir; bununla ödülleri ve rızıkları kastetti. Onlara **قُطوطاً** denildi; çünkü onlar, kesilmiş **رِقاع** ve senetler içinde yazılı olarak çıkardı. Fakihler yanında, içindekinin, kendisi için yazılanın mülkünde, bilinen ve kabzedilmiş olarak tahakkuk etmesi olmadıkça, satışı câiz değildir.

el-Leys: **القِطَّةُ** **السِّنَّوْرُ**dur; dişiye sıfat olarak, erkek olmaksızın. İbn Sîdeh: **القِطُّ** **السنور**dur; çoğulu **قِطاطٌ** ve **قِطَطة**’dır; dişisi **قِطَّة**’dir. Ve Kurâ‘ dedi: **قِطَّة** denmez. İbn Düreyd dedi: onun Arapça olduğunu sanmıyorum. el-Ahtal dedi ki:

أَكَلْتَ القِطاطَ فأَفْنَيْتَها،
فهل في الخَنانِيصِ من مَغْمَزِ؟

Ve geceden bir **قِطٌّ** geçti; yani bir saat; Sa‘leb’den nakledildi.

Ve **القِطْقِطُ** (kesre ile): sanki kırıntı gibi olan küçük yağmurdur; ve denildi ki: küçük doludur. Ve gök **قَطْقَطت**; o hâlde o **مُقَطْقِطةٌ**’dır. Sonra **الرَّذاذُ** gelir; o, **القِطْقِط**’tan üstündür. Sonra **الطَّشُّ** gelir; o, **الرّذاذِ**’dan üstündür. Sonra **البَغْشُ** gelir; o, **الطشّ**’tan üstündür. Sonra **الغَبْيةُ** gelir; o, **البَغْشةِ**’den üstündür. Ve aynı şekilde **الحَلْبةُ** ve **الشَّجْذةُ** ve **الخَفْشةُ** ve **الحَكْشةُ**, **الغَبْيةِ** gibidir. el-Leys dedi: **القِطْقِطُ** dağınık, ardışık, birbirini izleyen yağmurdur. Ebû Zeyd: yağmurun en küçüğü **القِطْقِطُ**’tur.

Ve denir: atlar **قَطائطَ** geldi; sürü sürü; Himyân dedi ki:

بالخيْلِ تَتْرَى زِيَماً قَطائطا

Ve Alkame b. Abde dedi ki:

ونحنُ جَلَبْنا مِن ضَرِيّةَ خَيْلَنا،
نُكَلِّفُها حَدَّ الإِكامِ قَطائطا

Ebû Amr dedi: yani onlara, tepeciklerin sırtını kesmelerini yükleriz; böylece onu toynaklarıyla keserler. Dedi: **القَطائطِ**’ın teki **قَطُوطٌ**’tur; **جَدُودٍ** ve **جَدائدَ** gibi. Ve başkası dedi: **قَطائطاً**; bölükler ve cemaatler hâlinde, ayrılık içinde.

Ve denir: kova kuyuya **تَقَطْقَطَت**; yani aşağı indi. Zü’r-Rumme, kuyuya sarkıttığı bir azık torbasını vasfederken dedi ki:

بمَعْقُودة في نِسْعِ رَحْلٍ تَقَطْقَطَتْ
إِلى الماء، حتى انْقَدَّ عنها طَحالِبُهْ

İbn Şümeyl: atın karnında onun **مَقاطُّه**’u ve **مَخِيطُه** vardır; **مِقَطُّه** ise, bir ucu **القَصِّ**’ta, bir ucu **العانة**’dedir.

Ve Übey hadîsinde: Zirr b. Hubeyş’e Ahzâb sûresinin sayısından sordu; dedi ki: ya yetmiş üç ya yetmiş dört. O da dedi: “**أَقَطْ؟**” (istifham **ألف**’ı ile) yani “**أَحَسْبُ؟**”. Ve Hayve b. Şureyh hadîsinde: Ukbe b. Müslim’e rastladım; ona dedim: bana ulaştı ki sen, Abdullah b. Amr b. el-Âs’tan, Allah’ın Elçisi’nin, Allah ona salât ve selâm etsin, mescide girdiğinde şöyle dediğini rivayet ettin: “Azîm Allah’a, kerîm yüzüne ve kadîm sultanına, kovulmuş şeytandan sığınırım.” Dedi: “**أَقَطْ؟**” Dedim: evet.

Ve **قَطْقَطَتِ القَطاةُ والحَجلة**: tek başına ses çıkardı.

Ve **تَقَطْقَطَ الرجلُ**: başını (inatla) bindi.

Ve **دَلَجٌ قَطْقاطٌ**: hızlıdır; Sa‘leb’den. Ve şu beyti okudu:

يَسِيحُ بعد الدَّلَجِ القَطْقاطِ،
وهو مُدِلٌّ حَسَنُ الأَلْياطِ

(* “يسيح” sözü: burada asılda böyledir; **شرط** maddesinde “يصبح” geçti.)

Ve **قُطَيْطِ**: bir yerin adıdır; ve denildi ki: mevki. el-Kutâmî dedi ki:

أَبَتِ الخُرُوجَ من العِراقِ، ولَيْتَها
رَفَعَت لنا بقُطَيْقِط أَظْعانا

Ve **دارةُ قُطْقُطٍ**; Kurâ‘dan. Ve **القُطْقُطانةُ** (damme ile): bir yerdir; ve denildi ki: Kûfe yakınında bir yerdir. Şair dedi ki:

مَن كان يَسأَلُ عَنّا أَيْنَ مَنْزِلُنا؟
فالقُطْقُطانةُ مِنّا مَنْزِلٌ قَمِنُ

(* Bu beyit Ömer b. Ebî Rebî‘a’nındır; divanında: **الأقحوانة** **القطقطانة** yerine.)
