# قطع — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B7%D8%B9/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: قطع

باب العين والقاف مع الطاء
قعط ، قطع
استعمل من وجوهه : قعط ، قطع .
قعط : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه أمر المتعمِّم بالتلحِّي ونهى عن الاقتعاط .
قال أبو العباس أحمد بن يحيى : قال ابنُ الأعرابيّ : يقال للعمامة المِقْعطة . وجاء فلانٌ مقتعِطاً ، إذا جاء متعمِّماً طابِقيّاً . وقد نُهي عنها .
ونحوَ ذلك قال الليث . قال : ويقال قعطت العمامة قعطاً . وأنشد :
طُهَيّة مقعوطاً عليها العمائمُ
وقال أبو عمرو : القاعط : اليابس . وقَعَط شعرُه من الحُفوف إذا يبس .
وقال الأصمعيّ : قَعَط فلانٌ على غريمه ، إذا شدَّد عليه في التقاضي . وقعَّط وَثاقه ، إذا شدّده .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : المِعْسَر : الذي يقعِّط على غريمه في حال عُسرته .
ويقال قعّط على غريمه ، إذا ألحّ عليه . قال : والقاعط : المضيِّق على غريمه .
وفي ( نوادر الأعراب ) : يقال قعَّط فلانٌ على غريمه ، إذا صاح أعلى صِياحه . وكذلك جَوَّق ، وثَهَّتَ ، وجوَّر .
وقال أبو حاتم : يقال للأنثى من الحِجْلان قُعَيطة .
قال أبو عمرو : القَعْوطة : تقويض البناء ، مثل القَعْوشة .
وقال ابن السكّيت : القَعْط : الطرد . ورجلٌ قَعَّاطٌ : شديد السَّوق . قال : والقعط : الكَشْف . وقد أقعط القوم عنه إقعاطاً ، إذا انكشفوا انكشافاً .
قطع : قال الله جلّ وعز : ( قِطَعًا مِّنَ الَّيْلِ مُظْلِماً ) ( يُونس : 27 ) و ( قِطْعاً ) : والقِطْع : اسم ما قُطِع . يقال قطعتُ الشيء قَطْعا ، واسم ما قُطِع فسقَطَ قِطْع .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب أنه قال : من قرأ ( قِطْعاً ) جعل المظلم من نعته ، ومن قرأ ) قِطَعًا مِّنَ الَّيْلِ ) ( يُونس : 27 ) فهو الذي له يقول البصريُّون الحال .
وأخبرني عن الحرَّانيّ عن ابن السكيت قال : القَطْع : مصدر قطعتُ . والقِطْع : الطائفة من الليل . قال : والقِطْع : طِنْفسة تكون تحت الرحل على كتفَي البعير . والجميع قُطوع . وأنشد :
أتتك العِيسُ تنفُخُ في بُراها
تَكَشَّفُ عن مناكبها القُطوعُ
قال : والقِطْع : نصلٌ قصير ، وجمعه أقطاع .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَقَطَّعْنَاهُمْ فِي الاَرْضِ أُمَمًا ) ( الأعرَاف : 168 ) أي فرَّقناهم فرقاً . قال : ( وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الاَسْبَابُ ) ( البَقَرَة : 166 ) . أي انقطعت أسبابُهم ووُصَلهم . وأما قوله : ( فَتَقَطَّعُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُراً ) ( المؤمنون : 53 ) فإنه واقعٌ ، كقولك : قطَّعوا أمرَهم . وقال لبيدٌ بمعنى اللازم :
وتقطّعَتْ أسبابُها ورِمامُها
أي انقطعت حبالُ مودّتها .
وقوله : ( وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ ) ( يُوسُف : 31 ) أي قطعنها قَطْعاً بعد قطع ، وخدشْنَ فيها خدوشاً كثيرة ، ولذلك ثُقِّل .
وقال جلّ وعزّ : ( فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَآءِ ثُمَّ لْيَقْطَعْ ) ( الحَجّ : 15 ) أجمع المفسّرون على أنّ تأويل قوله ( ثم ليقطَعْ ) : ثم ليختنق . وهو محتاجٌ إلى شرحٍ يزيد في بيانه ، والمعنى والله أعلمُ من كان يظنُّ من الكفّار أنّ الله لا ينصُر محمداً حتّى يُظْهره على المِلل كلّها فليمُتْ غيظاً ، وهو تفسير قوله ) فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَآءِ ) ( الحَجّ : 15 ) والسَّبب : الحبل يشدُّه المختنقُ إلى سَقْف بيته . وسماءُ كلِّ شيءٍ : سقفُه . ) ثُمَّ لْيَقْطَعْ ) ( الحَجّ : 15 ) ، أي ليمدَّ الحبل مشدوداً على حَلْقه مدّاً شديداً يوتِّره حتَّى يقطع حياتَه ونَفْسَه خَنْقاً .
وقال الفراء : أراد ثم ليجعل في سماء بيته حبلاً ثم ليختنقْ به ، فذلك قوله ثم ليقطع اختناقاً . قال : وفي قراءة عبد الله : ( ثم ليقطعه ) يعني السبب ، وهو الحبْلُ المشدودُ في عنقه حتى تنقطع نفسُه فيموت .
وقال جلّ ذكره : ( قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌ مِّن نَّارِ ) ( الحَجّ : 19 ) أي خِيطَتْ وسُوِّيت وجُعِلتْ لَبُوساً لهم .
وفي حديث ابن عبَّاسٍ قال : ( نخل الجنّة سَعَفُها كِسوةٌ لأهل الجنّة ، منها مقطّعاتُهم وحُلَلُهم ) . وفي حديث آخر ( أنَّ رجلاً أتى النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) وعليه مقطَّعات له ) ، وفي حديث ثالثٍ ( وقت الضحى إذا تقطَّعت الظّلال ) أي قَصُرت . قال أبو عبيد : قال الكسائيّ : المقطَّعات : الثِّياب القصار . قال : وسمِّيت الأراجيزُ مقطَّعاتٍ لقِصَرها . وقال شَمِر في كتابه في ( غريب الحديث ) : المقطَّعات من الثياب : كل ثوبٍ يقطَع من قميص وغيره . أراد أن من الثياب الأردية والمطارف ، والأكسيةَ والرِّياط التي لم تقطع وإنّما يتعطَّف بها مَرَّةً ويُتَلفَّع بها أخرى ؛ ومنها القُمُص والجِبَاب والسَّراويلات التي تقطع ثم تخاط ؛ فهذه هي المقطَّعات . وأنشد شمر لرؤبة يصف ثوراً وحشياً :
كأنَّ نصِعاً فوقه مقطَّعا
مخالطَ التقليص إذْ تدرَّعا
قال : وقال ابنُ الأعرابي : يقول : كأن عليه نِصعاً مقلِّصا عنه . يقول : تخال أنه ألبس ثوباً أبيض مقلِّصا عنه لم يَبلُغْ كُراعَه ، لأنَّها سُودٌ ليست على لونه . قال : والمقَطَّعات : برودٌ عليها وشيٌ مقطَّع . قال : ولا يقال للثياب القصار مقطَّعات . قال شمر : وممّا يقوّي قوله حديث ابن عباس في وصف سَعَف نخل الجنة : ( منها مقطَّعاتهم ) . ولم يكن ليصف ثيابَهم بالقصَر ، لأنه ذمٌّ وعيب . وأمّا قوله ( إذا
تقطَّعت الظلال ) فإنّ أبا عبيد قال : الظِّلال تكون ممتدَّةً في أول النهار ، فكلَّما ارتفعت الشمسُ قصُرت الظلال ؛ فذلك تقطُّعها .
وفي حديث الأبيَض بن حَمّال المأرِبيّ أنه ( استقطع النبي ( صلى الله عليه وسلم ) المِلْح الذي بمأرب فأقطعَه إيّاه ) . يقال استَقطع فلانٌ الإمامَ قَطيعةً من عفو البلاد فأقطعه إياها ، إذا سأله أن يُقطعها له مفروزةً محدودة يملّكه إياها ، فإذا أعطاه إياها كذلك فقد أقطعه إياها . والقطائع من السُّلطان إنما تجوز في عَفو البلاد التي لا ملك لأحدٍ عليها ولا عمارةَ توجب مِلْكاً لأحد ، فيُقْطع الإمامُ المستقطِعَ منها قدرَ ما يتهيّأ له عِمارته بإجراء الماء إليه ، أو باستخراج عينٍ فيه ، أو بتحجيرٍ عليه ببناءٍ أو حائطٍ يُحرزه .
وقال ابن السكيت : قال أبو عمرو : قِطاع النخل وقَطاعه ، مثل الصِّرام والصَّرام ، والجِداد والجَدَاد . قال : وأقطع النخلُ إقطاعاً ، إذا أصرمَ وحانَ قِطافُه . ومقاطع القرآن : مواضع الوقوف ، ومبادئه : مواضع الابتداء . وعَودٌ مُقْطَع ، إذا انقطع عن الضِّراب . قال النَّمر بن تولب يصف امرأته :
قامت تَبَاكَى أن سَبأتُ لفتيةٍ
زِقّاً وخابيةً بعَودٍ مُقْطَعِ
وقد أُقطِعَ ، إذا جَفَر . وناقةٌ قَطُوع : ينقطع لبنُها سريعاً . ويقال هذا فرسٌ يقطِّع الجري ، أي يَجري ضروباً من الجري لمرحِهِ ونشاطه . وقطّعت الخمرَ بالماء ، إذا مَزَجتَها . وقد تقطّع فيها الماء . وقال ذو الرمة :
تقطُّعَ ماء المُزْن في نُطف الخمرِ
ويقال أقطعَ القومُ ، إذا انقطعت مياه السماءِ المزنِ فرجعوا إلى أعداد المياه . وقال أبو وَجْزة السعدي :
تَزُور بي القَرْمَ الحَواريَّ إنّهم
مناهلُ أعدادٌ إذا الناسُ أَقطعوا
وبئر مِقطاع : ينقطع ماؤها سريعاً . وأقطعت الدجاجةُ ، إذا انقطعَ بيضُها .
أبو عبيد في ( الشيات ) : ومن الغُر المتقطِّة ، وهي التي ارتفع بياضها من المنخرين حتَّى تبلغ الغُرَّةُ عينَيه دون جبهته .
وقال غيره : المقطع من الحَلْي هو الشيء اليسير منه القليل . وفي الحديث : ( نُهي عن لُبْس الذهب إلاَّ مقطَّعاً ) ، وهو مثل الحَلْقَة والخُرْص وما أشبهه .
والقُطَيعاء ممدود : التَّمْر الشِّهريز . وقال الشاعر :
باتوا يعشُّون القُطَيعاءَ ضيفَهم
وعندهم البَرنيُّ في جُلَل دُسْمِ
ويقال : مدَّ فلانٌ إلى فلانٍ بثدي غير أقطعَ ، ومَتَّ بالتَّاء مثلُه ، إذا توسَّلَ إليه بقرابةٍ . ومنه قول الشاعر :
دعاني فلم أُورَأ به فأجبتُه
فمدَّ بثدي بيننا غيرِ أقطعا
ويقال قطَّع فلانٌ على فلانٍ العذابَ ، إذا لَوَّن عليه ضروباً من العذاب .
ويقال قَطَعَ فلانٌ رحِمَه قَطْعاً ، إذا لم يَصِلْها ، والاسم القَطِيعة . وجاء في
الحديث : ( مَن زَوّج كريمتَه من فاسق فقد قَطَع رحِمَها ) . وذلك أنّ الفاسق يطلِّقها ثم لا يُبالي أن يَغشاها .
ويقال قطعت الحبل قَطْعاً فانقطع ، وقطعت النهر قَطعاً وقُطوعاً . وقطعَتِ الطير تقطع قُطوعاً ، إذا جاءت من بلد إلى بلد في وقتِ حرَ أو برد ؛ وهي قواطع الطير .
وقال أبو زيد : قطعت الغِربانُ إلينا في الشتاء قُطوعاً . ورجعت في الصيف رُجوعاً . والطَّير المقيمة ببلد شتاءَها وصيفَها هي الأوابد .
وقُطِع بالرجُل ، إذا انقطع رجاؤه . ورجلٌ منقَطَعٌ به ، إذا كان مسافراً فأُبدع به وعَطِبتْ راحلتُه وذهب زادُه ومالُه . ومنقطَع كلِّ شيءٍ : حيث ينقطع ، مثل منقطَع الرَّمل والحَرَّة وما أشبههما . والمنْقطِع الشيءُ نفسُه .
الحراني عن ابن السكيت قال : ما كان من شيءٍ قُطِع من شيءٍ فإنْ كان المقطوع قد يبقى منه الشيء ويقطع قلت أعطني قِطعة . ومثله الخرقة . وإذا أردت أن تجمع الشيء بأسره حتَّى تسمي به قلت : أعطني قُطعة . قال : وأما المرَّة من الفعل فبالفتح قطعت قَطْعة . وقال الفراء : سمعتُ بعضَ العرب يقول : غلبني فلانٌ على قُطعةٍ من أرضٍ ، يريد أرضاً مفروزة مثل القطيعة . فإذا أردتَ بها قِطعةً من شيء قُطِع منه قلت قِطعة . وقال غيره : القَطَعة موضع القطع من يد الأقطع ، يقال ضربَه بقطَعَتِه .
وقال الليث : يقولون قُطِع الرجل ، ولا يقولون قَطِع الأقطع لأنّ الأقطع لا يكون أقطعَ حتَّى يقطعه غيره . ولو لزمه ذلك من قِبَل نفسه لقيل قَطِع أو قَطُع . ويجمع الأقطع قُطعاناً . وامرأة قطيع الكلام ، إذا لم تكن سليطة . ورجلٌ قطيع القيام ، إذا كان ضعيفاً . وقد قطعت المرأةُ ، إذا صارت قطيعاً . ويقال أقطعَني فلانٌ نهراً ، إذا أذِن له في حفره . وأقطعَني قُضباناً . من كرمه ، إذا أذن له في قطعها .
وقال الليث : القِطْع : القضيب الذي يُقطع لِبَرْي السِّهام ، وجمعه قُطعانٌ وأَقطُع . قال الهذليّ :
في كفِّه جَشْءٌ أجَشُّ وأقطُعُ
أراد بالأقطُع السِّهام .
قلت : هذا غلط ، قال أبو عبيد : قال الأصمعيّ : القِطع من النِّصال : القصير العريض . وكذلك قال غيره ، وسواءٌ كان النصل مركَّباً في السهم أو لم يكن مركَّباً . وسمِّي النَّصل قِطْعاً لأنّه مقطوع من الحديد ، وربَّما سمَّوه مقطوعاً وجمعه المقاطيع . وقال الشاعر :
أشفَّتْ مقاطيع الرُّماةِ فؤادَها
إذا سمعَتْ صوتَ المغرِّد تَصلِدُ
قال : المقاطيع : النصال هاهنا .
وقال الليث : يقال هذا الثوبُ يُقْطِعك قميصاً ، ويقطِّع لك تقطيعاً ، إذا صلح أن يقطع قميصاً . وروى أبو حاتم عن الأصمعي أنه قال : لا أعرف هذا ثوبٌ يُقْطِع ولا يُقطِّع ، ولا يقطِّعني ولا يَقْطعني ، هذا كلُّه من كلام المولَّدين .
قال أبو حاتم : وقد حكاها أبو عبيدة عن العرب .
وقال الليث : يقال قاطعتُ فلاناً على كذا وكذا من الأجر والعمل مقاطعَةً . وقال : ومقطَّعة الشَّعَر : هَناتٌ صغارٌ مثل شعر الأرانب .
قلت : هذا ليس بشيء ، وأُراه أراد ما قاله ابن شُميل في كتاب ( الصفات ) : يقال للأرنب السَّريعة مقطِّعة النِّياط ، ومقطِّعة الأسحار ، ومقطِّعة السُّحور ، لشدّة عَدْوها ، أنَّها تقطّع رئاتِ مَن يعدو على إثرها ليصيدَها فلا يلحقها . ويقال للفرس الجواد : إنّه ليقطِّع الخَيْل تقطيعاً ، إذا كان يسبقهنَّ فلا يلحقنه . ومنه قولُ الجعديّ يصف فرساً :
يقطّعهنّ بتقريبه
ويأوي إلى حُضُرٍ مُلْهِبِ
ومن هذا قول عُمر في أبي بكر : ( وليس فيكم من تَقَطَّعُ عليه الأعناقُ مثلُ أبي بكر ) معناه ليس فيكم سابقٌ إلى الخيرات تَقَطَّعُ أعناقُ مسابقيه سبقاً إلى كلّ خير حتى يلحق شأوَه أحدٌ مثل أبي بكر ، رضي الله عنهما .
عمرو عن أبيه : يقال فلانٌ قطيعُ فلانٍ ، أي شبيهُه في قدِّه وخَلْقه ، وجمعه أقطعاء . والتقطيع : مَغْص يجده الإنسان في بطنه وأمعائه . ويقال جاءت الطَّيرَ مُقْطَوطِعاتٍ وقواطعَ ، بمعنًى واحد . وفلانٌ منقطع القرين ، إذا لم يكن له مِثْلٌ في سخاءٍ أو فضل . ويقال قاطع فلانٌ فلاناً بسيفيهما ، إذا نظرا أيُّهما أقطع . وسيفٌ قاطعٌ وقطّاع ومِقطَع . وكل شيءٍ يُقطع به فهو مِقطَع .
قال : والمَقطَع : موضع القَطْع . والمَقْطع : مصدر كالقَطع . والمَقْطَع : غاية ما قُطِع . ويقال مَقْطع الثَّوب ، ومَقطع الرمل إلى حيث لا رمل وراءه . والمقطع : الموضع الذي يُقطع فيه النهرُ من المعابر .
ورجل قَطُوعٌ لإخوانه ومِقطاع : لا يثبتُ على مؤاخاةٍ .
وشيء حسنُ التقطيع ، إذا كان حسنَ القَدّ .
ويقال لقاطع رحمه : إنّه لقُطَعةٌ قُطَعٌ .
وبنو قُطَيعة : حيٌّ من العرب ، والنسبة إليهم قُطَعيّ .
وقال الليث : القَطِيع : السَّوط المتقطّع .
قلت : سمِّي السَّوط قَطِيعاً لأنَّهم يأخذون القِدَّ المحرَّم فيقطّعونه أربعة سيور ، ثم يفتلونه ويلوونه ويعلِّقونه حتّى يجفَّ ، فيقوم قائماً كأنه عصاً . سمِّي قطيعاً لأنه يقطع أربعَ طاقاتٍ ثم يلوي .
ومَقطَع الحق : حيث يُفصَل بين الخصوم بنصِّ الحكم . وقال زهير :
فإنّ الحقَّ مقطَعُه ثلاثٌ
يمينٌ أو نفارٌ أو جِلاءُ
وقُطَّاع الطُّرق : الذين يُعارضون أبناء السبيل فيقطعون بهم الطريق .
وقال الليث : القاطع : مِثالٌ كالمِقْطَع يُقطَع عليه الأديمُ والثوبُ ونحوه .
وقال أبو الهيثم : إنما هو القِطاع لا القاطع . قال : وهو مثل لِحاف ومِلحف ، وسراد ومِسرد وقِرام ومِقرم ، وإزار ومئزر ، ونِطاق ومِنطَق .
وقَطَعات الشجر : أطراف أُبَنها التي تخرج منها إذا قُطِعت ، الواحدة قَطَعة .
والقُطع : البُهر . يقال قُطع الرجلُ فهو مقطوع . والفرس أيضاً يأخُذه القُطْع .
ويقال للفرس إذا انقطع عِرقٌ في بطنه أو شحمٌ : مقطوعٌ ، وقد قُطِع .
وقال الليث : الأُقطوعة : شيء تبعث به الجاريةُ إلى صاحبِها علامة أنَّها صارَمته . وأنشد :
قالت لجاريتيها اذهبا
إليه بأُقطوعةٍ إذْ هَجَرْ
وتقطيع البيت في بيوت الشعر : تجزئته بالأفعال .
قال أبو ذؤيب :
كأنّ ابنةَ السَّهميّ دُرَّةُ قامسٍ
لها بعد تقطيع النُّبوح وهيجُ
أراد بعد هَدْءِ من الليل ، والأصل فيه القِطع وهو طائفةٌ من الليل . والنُّبُوح : الجماعات .
ويقال قطعتُ الحوضَ قَطْعاً ، إذا ملأته إلى نصفه أو ثلثه ثم قطعتَ الماءَ منه . ومنه قول ابن مُقْبل ، يذكر إبلاً سقى لها في الحوض على عَجَلةٍ ولم يُروها :
قطعنا لهنَّ الحوضَ فابتلَّ شَطرُه
بشُربٍ غِشاشٍ وهو ظمآنُ سائرُه
وأقطعت السماءُ بموضع كذا وكذا ، إذا انقطع المطرُ هناك وأقلعت . ويقال : مَطرت السماء ببلد كذا وأقطعتْ ببلد كذا .
ورجلٌ مُقْطَعٌ : لا ديوانَ له .
وقال شمر : القَطْع : مَغَسٌ يجده الإنسان في بطنه . يقال قُطِّع فلانٌ في بطنه تقطيعاً ، وهو مَغَس يجده في أمعائه . قال : ويقال للقوم إذا جفّتْ مياه ركاياهم : أصابتهم قُطعة منكرة . وقد قَطَع ماء قليبكم ، إذا ذهب ماؤُها .
وقال ابن شميل : تقول العربُ : اتَّقُوا القُطَيعاءَ ، أي أن ينقطع بعضُكم من بعضٍ في الحرب .
ويقال للرجل القصير : إنّه لمقطَّع مجذَّر .
أبو زيد : أقطعَ الرجلُ إقطاعاً فهو مُقطِعٌ ، إذا لم يُرد النساء ولم ينقشر عُجارِمُه . قال : وقُطع بفلانٍ قَطعاً ، إذا قطع به الطريق وإذا عجَز عن سفره لنفقةٍ هلكت أو راحلة عَطِبتْ ، فقد انقُطِع به . ويقال للرجل الغريب بالبلد : قد أُقطِع عن أهله إقطاعاً فهو مُقْطَعٌ عنهم . وأَقطعَ كلام الرجل إقطاعاً فهو مُقْطِع ، إذا بكتوه بالحقّ فلم يقدر على الجواب . وقَطَع ماء قليبكم قُطوعاً ، إذا قل ماؤها وذهب .
وروى ابن شُميل حديثاً مرفوعاً إلى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ( نَهى عن لُبْس الذَّهَب إلاّ مقطَّعاً ) . قال النضر : المقطَّع : الخاتَم ، والقُرطُ ، والشَّنْف .
وقال أبو عُبيد : المقطَّع هو الشيء اليسير منه : مثل الحَلْقة والشَّذرة ونحوها .
وقال أبو سعيد : يقال : لأقطِّعن عُنق دابّتي ، أي لأبيعنَّه . وأنشد لأعرابيَ تزوّجَ امرأةً وساق إليها مهرها إبلاً فقال :
أقول والعَيساءُ تمشي والفُضُلْ
في جِلّةٍ منها عَراميسَ عُطُلْ
قطّعْتُ بالأحراحِ أعناقَ الإبلْ
يقول : اشتريتُ الأحراحَ بإبلي .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الأقطع : الأصمّ . قال : وأنشدني أبو المكارم :
إنَّ الأحيمِر حين أرجو رِفده
غَمْراً لأَقطَعُ سيِّىءٌ الإصْرَانِ
قال : والإصران : جمع إصْر ، وهو الخِنّابة ، وهو سَم الأنف . قال : والخنّابتان : مَجرَيَا النفَس في المنخرين . أراد أنه يتصامم عليَّ ولا مَشَمَّ له مع ذلك ، فهو أخشَمُ أصمّ .
وقال أبو تراب : القُطْعة في طيِّىءٍ كالعنعنة في تميم ، وهو أن يقول يا أبا الحَكَا ، يريد يا أبا الحكم ، فيقطع كلامَه .
قلت : وكلُّ ما مرَّ في الباب من هذه الألفاظ واختلاف معانيها فالأصل واحدٌ والمعاني متقاربة وإن اختلفت الألفاظ . وكلام العرب آخذٌ بعضُه برقاب بعض ، وهذا يدلُّك على أنَّ لسانَ العرب أوسع الألسنة نطقاً وكلاماً .

### Türkçe

**باب العين والقاف مع الطاء**
قعط ، قطع

Şu yönlerinden kullanılmıştır: **قعط** ، **قطع** .

**قعط**: Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu: sarık saran kimseye **التلحِّي**’yi emretti ve **الاقتعاط**’tan nehyetti.

Ebû’l-‘Abbâs Ahmed b. Yahyâ dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: sarığa **المِقْعطة** denir. Ve falan kimse **مقتعِطاً** geldi; yani tabakalı (kat kat) sarık sarmış olarak geldiği vakit. Ve ondan nehyedilmiştir.

Buna benzerini Leys söyledi. Dedi: “Sarığı **قعطت** ettim, **قعطاً**.” Ve şu beyti okudu:
طُهَيّة مقعوطاً عليها العمائمُ

Ebû ‘Amr dedi: **القاعط**: kuru olan. Ve saçının **قَعَط** etmesi, **الحُفوف**’tan (kenarlardan) olduğu vakit kuruduğunda (olur).

Asma‘î dedi: Falan kimse alacaklısı üzerine **قَعَط** etti; yani tahsil istemede ona şiddet gösterdiği vakit. Ve bağını **وقعَّط** etti; yani onu sıkılaştırdığı vakit.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **المِعْسَر**: darlığı hâlinde alacaklısı üzerine **يقعِّط** eden kimsedir.

Ve denir: alacaklısı üzerine **قعّط** etti; yani ona ısrar ettiği vakit. Dedi: **القاعط**: alacaklısına daraltan (sıkıştıran) kimsedir.

( **نوادر الأعراب** )’da: denir: falan kimse alacaklısı üzerine **قعَّط** etti; yani en yüksek bağırışıyla bağırdığı vakit. Ve bunun gibi: **جَوَّق** ، **وثَهَّتَ** ، **وجوَّر**.

Ebû Hâtim dedi: **الحِجْلان**’ın dişisine **قُعَيطة** denir.

Ebû ‘Amr dedi: **القَعْوطة**: yapıyı yıkıp sökme; **القَعْوشة** gibi.

İbnü’s-Sikkît dedi: **القَعْط**: kovma. Ve **قَعَّاطٌ** adam: sevk etmede şiddetli. Dedi: ve **القعط**: açığa çıkma. Ve kavim ondan **أقعط** etti, **إقعاطاً**; yani açığa çıkıp açığa çıktıkları vakit.

**قطع**: Allah جلّ وعزّ dedi: ( **قِطَعًا مِّنَ الَّيْلِ مُظْلِماً** ) ( **يُونس : 27** ) ve ( **قِطْعاً** ): ve **القِطْع** kesilmiş olan şeyin adıdır. Denir: şeyi **قطعتُ** ettim, **قَطْعاً**; ve kesilmiş olan şeyin adı, düşüp (parça olarak) düştüğünde **قِطْع** (olur).

Münzirî bana Sa‘leb’den haber verdi: dedi ki: kim ( **قِطْعاً** ) okursa, karanlığı onun sıfatından kılar; kim de ( **قِطَعًا مِّنَ الَّيْلِ** ) ( **يُونس : 27** ) okursa, o, Basralıların “hâl” dedikleri şeydir.

Bana Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi: **القَطْع**: “**قطعتُ**”ın masdarıdır. Ve **القِطْع**: geceden bir taife (parça). Dedi: ve **القِطْع**: devenin iki omzu üzerinde, semerin altında bulunan bir **طِنْفسة**’dir. Çoğulu **قُطوع**. Ve şu beyti okudu:
أتتك العِيسُ تنفُخُ في بُراها
تَكَشَّفُ عن مناكبها القُطوعُ

Dedi: ve **القِطْع**: kısa bir **نصل**; çoğulu **أقطاع**.

Ve Allah جلّ وعزّ dedi: ( **وَقَطَّعْنَاهُمْ فِي الاَرْضِ أُمَمًا** ) ( **الأعرَاف : 168** ) yani onları bölük bölük ayırdık. Dedi: ( **وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الاَسْبَابُ** ) ( **البَقَرَة : 166** ) yani sebepleri ve bağları kesildi. Ama şu sözü: ( **فَتَقَطَّعُو** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ **أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُراً** ) ( **المؤمنون : 53** ) o, vâkidir; senin “işlerini parça parça ettiler” demen gibi. Lebîd, lâzım (geçişsiz) mânâsıyla dedi:
وتقطّعَتْ أسبابُها ورِمامُها
yani muhabbetinin ipleri koptu.

Ve şu sözü: ( **وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ** ) ( **يُوسُف : 31** ) yani onları kesme üstüne kesme ile kestiler ve içinde birçok çizikler çizdiler; bundan dolayı ağırlaştırıldı.

Ve جلّ وعزّ dedi: ( **فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَآءِ ثُمَّ لْيَقْطَعْ** ) ( **الحَجّ : 15** ) müfessirlerin hepsi, “( **ثم ليقطَعْ** )” sözünün te’vîli üzerinde icmâ etti: sonra boğulsun. Ve o, beyanını artıracak bir şerhe muhtaçtır; mânâ—Allah daha iyi bilir—kâfirlerden kim Allah’ın Muhammed’i nusret etmeyeceğini, ta ki onu bütün milletler üzerine üstün kılıncaya kadar, zannederse, öfkesinden ölsün; bu, ( **فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَآءِ** ) ( **الحَجّ : 15** ) sözünün tefsiridir. Ve **السَّبب**: boğulanın evinin tavanına bağladığı iptir. Ve her şeyin **سماء**’sı: onun tavanıdır. ( **ثُمَّ لْيَقْطَعْ** ) ( **الحَجّ : 15** ) yani ipi boğazı üzerine bağlı olarak şiddetli bir germe ile gersin, onu gerip titretsin; ta ki hayatını ve nefesini boğma ile kessin.

Ferrâ dedi: murad etti: sonra evinin tavanında bir ip yapsın, sonra onunla boğulsun; işte bu, “sonra kessin” sözüdür, boğulma olarak. Dedi: Abdullah’ın kıraatinde: ( **ثم ليقطعه** ) yani **السَّبب**’i; o da boynunda sıkıca bağlanan iptir; ta ki nefesi kesilsin de ölsün.

Ve جلّ ذكره dedi: ( **قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌ مِّن نَّارِ** ) ( **الحَجّ : 19** ) yani dikildi, düzeltildi ve onlar için bir giyim kılındı.

İbn Abbâs hadîsinde dedi: ( **نخل الجنّة سَعَفُها كِسوةٌ لأهل الجنّة ، منها مقطّعاتُهم وحُلَلُهم** ) . Başka bir hadîste: ( **أنَّ رجلاً أتى النبيّ** ( صلى الله عليه وسلم ) **وعليه مقطَّعات له** ) , üçüncü bir hadîste: ( **وقت الضحى إذا تقطَّعت الظّلال** ) yani kısaldı. Ebû ‘Ubeyd dedi: Kisâî dedi: **المقطَّعات**: kısa elbiseler. Dedi: ve **الأراجيز** kısa oldukları için **مقطَّعات** diye adlandırıldı. Şemir, ( **غريب الحديث** ) kitabında dedi: elbiselerden **المقطَّعات**: gömlek ve başkası gibi bir şeyden kesilen her elbise. Murad etti ki elbiselerden, kesilmeyen; ancak bir defa omuza alınan, başka bir defa bürünülen **الأردية** ve **المطارف** ve **الأكسية** ve **الرِّياط** vardır; ve onlardan, kesilip sonra dikilen **القُمُص** ve **الجِبَاب** ve **السَّراويلات** vardır; işte bunlar **المقطَّعات**tır. Ve Şemir, Ru’be’den, yaban öküzünü vasfederken şu beyti okudu:
كأنَّ نصِعاً فوقه مقطَّعا
مخالطَ التقليص إذْ تدرَّعا

Dedi: ve İbnü’l-A‘râbî dedi: der ki: sanki üzerinde ondan kısaltılmış bir **نِصع** var. Der ki: sanki ona, baldırına ulaşmayan, ondan kısaltılmış beyaz bir elbise giydirilmiş sanırsın; çünkü (bacakları) siyahtır, onun renginde değildir. Dedi: ve **المقَطَّعات**: üzerinde kesik kesik nakış bulunan **برود**dur. Dedi: ve kısa elbiselere **مقطَّعات** denmez. Şemir dedi: ve onun sözünü kuvvetlendiren şey, İbn Abbâs’ın cennet hurmasının **سَعَف**’ını vasfeden hadîsidir: ( **منها مقطَّعاتهم** ) . Ve onların elbiselerini kısalıkla vasfetmezdi; çünkü o, zem ve ayıptır. Ama ( **إذا تقطَّعت الظلال** ) sözüne gelince, Ebû ‘Ubeyd dedi: gölgeler günün başında uzamış olur; güneş yükseldikçe gölgeler kısalır; işte bu, onların **تقطُّع**’udur.

Ebyad b. Hammâl el-Me’ribî hadîsinde: ( **استقطع النبي** ( صلى الله عليه وسلم ) **المِلْح الذي بمأرب فأقطعَه إيّاه** ) . Denir: falan kimse imâmdan, memleketlerin boş (sahipsiz) kısmından bir **قَطيعة** **استَقطع** etti, o da ona **أقطعه**; yani ondan, kendisine ayrılmış, sınırlandırılmış olarak mülk edineceği bir parça kesip vermesini istediği vakit; o da ona onu bu şekilde verdiğinde, ona onu **أقطعه** olmuş olur. Ve sultandan **القطائع** ancak, kimsenin mülkü olmayan ve bir kimseye mülk gerektirecek bir imar bulunmayan memleketlerin boş kısmında câiz olur; imam, **المستقطِع**’a ondan, suyu ona akıtmakla yahut içinde bir kaynak çıkarmakla yahut üzerine bina veya duvarla çevreleyip korumakla imar etmesi mümkün olacak miktarı kesip verir.

İbnü’s-Sikkît dedi: Ebû ‘Amr dedi: hurma kesimi **قِطاع**’ı ve **قَطاع**’ı, **الصِّرام** ve **الصَّرام** gibi; **الجِداد** ve **الجَدَاد** gibi. Dedi: ve hurma **أقطع** etti, **إقطاعاً**; yani kesildi ve devşirme vakti geldiği vakit. Ve Kur’an’ın **مقاطع**’ı: durma yerleri; ve başlangıçları: başlama yerleri. Ve **مُقْطَع** değnek: çiftleşmeden kesilmiş olduğu vakit. Nemer b. Tevleb, karısını vasfederken dedi:
قامت تَبَاكَى أن سَبأتُ لفتيةٍ
زِقّاً وخابيةً بعَودٍ مُقْطَعِ

Ve **أُقطِعَ** olundu; yani **جَفَر** ettiği vakit. Ve **قَطُوع** deve: sütü çabuk kesilen. Ve denir: bu at koşuyu **يقطِّع** eder; yani şenliği ve canlılığı sebebiyle koşunun türlü türleriyle koşar. Ve şarabı su ile **قطّعت** ettim; yani onu karıştırdığım vakit. Ve su onda **تقطّع** etti. Zü’r-Rumme dedi:
تقطُّعَ ماء المُزْن في نُطف الخمرِ

Ve denir: kavim **أقطع** etti; yani göğün **المزن** suları kesildi de su birikintilerinin hazırlıklarına döndükleri vakit. Ebû Vecze es-Sa‘dî dedi:
تَزُور بي القَرْمَ الحَواريَّ إنّهم
مناهلُ أعدادٌ إذا الناسُ أَقطعوا

Ve **مِقطاع** kuyu: suyu çabuk kesilir. Ve tavuk **أقطعت** etti; yani yumurtası kesildiği vakit.

Ebû ‘Ubeyd, ( **الشيات** )’ta: **الغُر المتقطِّة**’den (vardır); o, beyazlığı burun deliklerinden yükselip, **الغُرَّة** iki gözüne varan, alnına varmayan (attır).

Başkası dedi: süsten **المقطع**: ondan az olan, küçük şeydir. Ve hadîste: ( **نُهي عن لُبْس الذهب إلاَّ مقطَّعاً** ) ; o, **الحَلْقَة** ve **الخُرْص** ve benzeri gibidir.

Ve **القُطَيعاء** (medli): **التَّمْر الشِّهريز**. Şair dedi:
باتوا يعشُّون القُطَيعاءَ ضيفَهم
وعندهم البَرنيُّ في جُلَل دُسْمِ

Ve denir: falan kimse falana, kesik olmayan bir meme ile uzattı; ve **مَتَّ** (ت ile) de onun gibidir; yani ona bir akrabalıkla vesile olduğu vakit. Ondandır şairin sözü:
دعاني فلم أُورَأ به فأجبتُه
فمدَّ بثدي بيننا غيرِ أقطعا

Ve denir: falan kimse falana azabı **قطَّع** etti; yani ona azabın türlü türlerini çeşitlendirdiği vakit.

Ve denir: falan kimse rahmini **قَطَعَ** etti, **قَطْعاً**; yani onu sıla etmediği vakit; adı **القَطِيعة**dır. Ve hadîste geldi: ( **مَن زَوّج كريمتَه من فاسق فقد قَطَع رحِمَها** ) . Bu, fâsığın onu boşaması, sonra da ona yaklaşmaya aldırmaması sebebiyledir.

Ve denir: ipi **قطعت** ettim, **قَطْعاً**; sonra o koptu. Ve nehri **قطعت** ettim, **قَطعاً** ve **قُطوعاً**. Ve kuşlar **قطعَت** eder, **تقطع قُطوعاً**; yani sıcak veya soğuk vakitte bir beldeden bir beldeye geldikleri vakit; onlar **قواطع الطير**’dir.

Ebû Zeyd dedi: kargalar kışın bize **قُطوعاً** geldiler; yazın **رُجوعاً** döndüler. Ve bir beldede kışı ve yazı yerleşik olan kuşlar **الأوابد**’dir.

Ve adam hakkında **قُطِع** olundu; yani ümidi kesildiği vakit. Ve **منقَطَعٌ به** adam: yolcu olup da yolda bırakıldığı, biniti bozulduğu, azığı ve malı gittiği vakit. Ve her şeyin **منقطَع**’ı: kesildiği yer; **منقطَع الرَّمل** ve **الحَرَّة** ve benzerleri gibi. Ve **المنْقطِع**: şeyin kendisidir.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi: bir şeyden kesilen her şey, eğer kesilen şeyden (geriye) şey kalır ve kesilir (türde) ise “bana bir **قِطعة** ver” dersin. Onun benzeri **الخرقة**dır. Ve eğer şeyi bütünüyle toplayıp onunla adlandırmak istersen “bana bir **قُطعة** ver” dersin. Dedi: ama fiilden bir defa (yapılış) ise fetha ile: **قطعتُ قَطْعة**. Ferrâ dedi: bazı Araplardan işittim, derdi: falan kimse beni yerden bir **قُطعة** üzerine yendi; yani **القطيعة** gibi ayrılmış bir yer ister. Eğer onunla, bir şeyden kesilmiş bir parça murad edersen **قِطعة** dersin. Başkası dedi: **القَطَعة**: eli kesik olanın elindeki kesik yer; “ona **قطَعَتِه** ile vurdu” denir.

Leys dedi: “adam **قُطِع** olundu” derler; ve “eli kesik **قَطِع** oldu” demezler; çünkü eli kesik, başkası onu kesmedikçe eli kesik olmaz. Eğer bu, kendi tarafından ona lâzım olsaydı **قَطِع** yahut **قَطُع** denirdi. Ve **الأقطع**’ın çoğulu **قُطعاناً** gelir. Ve **قطيع الكلام** kadın: dili sivri olmadığı vakit. Ve **قطيع القيام** adam: zayıf olduğu vakit. Ve kadın **قطعت** etti; yani **قطيعاً** olduğu vakit. Ve denir: falan kimse bana bir nehir **أقطعَني** etti; yani onu kazmama izin verdiği vakit. Ve bana dallar **أقطعَني** etti; kereminden, yani onları kesmeme izin verdiği vakit.

Leys dedi: **القِطْع**: okları yontmak için kesilen çubuktur; çoğulu **قُطعانٌ** ve **أَقطُع**. Hüzeylî dedi:
في كفِّه جَشْءٌ أجَشُّ وأقطُعُ
**أقطُع** ile okları murad etti.

Ben dedim: bu yanlıştır. Ebû ‘Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: **القِطع** **النِّصال**’dan: kısa geniş olandır. Başkası da böyle dedi; ve **النصل** okta takılı olsun yahut takılı olmasın birdir. Ve **النَّصل**e **قِطْع** adı verildi; çünkü o demirden kesilmiştir. Ve bazen ona **مقطوع** da derler; çoğulu **المقاطيع**. Şair dedi:
أشفَّتْ مقاطيع الرُّماةِ فؤادَها
إذا سمعَتْ صوتَ المغرِّد تَصلِدُ
Dedi: buradaki **المقاطيع**: **النصال**dır.

Leys dedi: denir: bu elbise sana bir gömlek **يُقْطِعك** eder ve senin için **تقطيعاً** **يقطِّع** eder; yani bir gömlek kesmeye elverişli olduğu vakit. Ebû Hâtim, Asma‘î’den rivayet etti: dedi ki: “bu elbise gömlek **يُقْطِع** eder”i de, **يُقطِّع** eder’i de; “bana **يقطِّعني** eder”i de “bana **يَقْطعني** eder”i de tanımam; bunların hepsi müvelledlerin sözündendir.

Ebû Hâtim dedi: Ebû ‘Ubeyde onu Araplardan hikâye etmiştir.

Leys dedi: falan kimseyle, ücret ve işten şu şu üzerine **قاطعتُ** ettim, **مقاطعَةً**. Ve dedi: **مقطَّعة الشَّعَر**: tavşan tüyü gibi küçük küçük şeylerdir.

Ben dedim: bu bir şey değildir; ve sanırım İbn Şümeyl’in ( **الصفات** ) kitabında söylediğini murad etti: hızlı tavşana **مقطِّعة النِّياط** ve **مقطِّعة الأسحار** ve **مقطِّعة السُّحور** denir; koşmasının şiddetinden dolayı; yani onu avlamak için ardınca koşanın ciğerlerini parçalar da ona yetişemez. Ve iyi ata denir: o, atları **يقطِّع** eder, **تقطيعاً**; yani onları geçip de ona yetişemedikleri vakit. Ondandır Ca‘dî’nin, bir atı vasfederken sözü:
يقطّعهنّ بتقريبه
ويأوي إلى حُضُرٍ مُلْهِبِ

Ve bundan, Ömer’in Ebû Bekir hakkında sözü: ( **وليس فيكم من تَقَطَّعُ عليه الأعناقُ مثلُ أبي بكر** ) mânâsı: sizde, hayırlara öyle bir önden giden yoktur ki, her hayra önden gidişte onu geçmeye çalışanların boyunları (yetişemeyip) onun üzerinde **تقطَّع** olsun; Ebû Bekir gibi—Allah ikisinden de razı olsun.

‘Amr, babasından: denir: falan kimse falanın **قطيعُ**’ıdır; yani boyunda ve yaratılışta onun benzeridir. Çoğulu **أقطعاء**. Ve **التقطيع**: insanın karnında ve bağırsaklarında bulduğu sancıdır. Ve denir: kuşlar **مُقْطَوطِعاتٍ** ve **قواطعَ** geldi; tek mânâ ile. Ve falan kimse **منقطع القرين**’dir; yani cömertlikte veya fazilette onun benzeri olmadığı vakit. Ve denir: falan kimse falanla iki kılıçlarıyla **قاطع** etti; yani hangisinin daha **أقطع** olduğuna baktıkları vakit. Ve **قاطعٌ** kılıç ve **قطّاع** ve **مِقطَع**. Ve kendisiyle kesilen her şey **مِقطَع**tır.

Dedi: ve **المَقطَع**: kesme yeri. Ve **المَقْطع**: **القَطع** gibi bir masdar. Ve **المَقْطَع**: kesilen şeyin nihayeti. Ve denir: elbisenin **مَقْطع**’ı; ve kumun **مَقطع**’ı, arkasında kum kalmayıncaya kadar. Ve **المقطع**: nehrin geçitlerden kesildiği yer.

Ve kardeşlerine karşı **قَطُوعٌ** ve **مِقطاع** adam: dostluk üzerinde sebat etmez.

Ve güzel **التقطيع**’lı şey: boyu posu güzel olduğu vakit.

Ve rahmini kesene denir: o, elbette **قُطَعةٌ قُطَعٌ**’dır.

Ve **بنو قُطَيعة**: Araplardan bir kabiledir; onlara nisbet **قُطَعيّ**’dir.

Leys dedi: **القَطِيع**: parçalanmış kamçı.

Ben dedim: kamçıya **قَطِيع** adı verildi; çünkü onlar, tabaklanmış deriyi alıp onu dört kayışa keserler; sonra onu bükerler, dolarlar, asarlar; ta ki kurusun; böylece sanki bir değnek gibi dimdik durur. Dört katı kesip sonra büküp doladığı için **قطيع** diye adlandırıldı.

Ve **مَقطَع الحق**: hükmün nassıyla hasımlar arasında ayrım yapılan yer. Züheyr dedi:
فإنّ الحقَّ مقطَعُه ثلاثٌ
يمينٌ أو نفارٌ أو جِلاءُ

Ve **قُطَّاع الطُّرق**: yol oğullarıyla karşılaşıp onlara yolu kesen kimselerdir.

Leys dedi: **القاطع**: üzerinde deri ve elbise ve benzeri kesilen, **المِقْطَع** gibi bir örnektir.

Ebû’l-Heysem dedi: o ancak **القِطاع**tır, **القاطع** değil. Dedi: ve o, **لِحاف** ve **مِلحف** gibi; **سراد** ve **مِسرد**; **قِرام** ve **مِقرم**; **إزار** ve **مئزر**; **نِطاق** ve **مِنطَق** gibidir.

Ve ağaçların **قَطَعات**’ı: kesildiği vakit ondan çıkan dallarının uçlarıdır; teki **قَطَعة**.

Ve **القُطع**: nefes darlığıdır. Denir: adam **قُطع** olundu; o da **مقطوع**tur. Ata da **القُطْع** gelir.

Ve ata, karnında bir damar yahut bir yağ koptuğu vakit **مقطوعٌ** denir; ve **قُطِع** olmuştur.

Leys dedi: **الأُقطوعة**: cariyenin, sahibine, onunla bağını kopardığına alâmet olarak gönderdiği bir şeydir. Ve şu beyti okudu:
قالت لجاريتيها اذهبا
إليه بأُقطوعةٍ إذْ هَجَرْ

Ve şiir beyitlerinde beytin **تقطيع**’i: onu fiillerle parçalara ayırmaktır. Ebû Züeyb dedi:
كأنّ ابنةَ السَّهميّ دُرَّةُ قامسٍ
لها بعد تقطيع النُّبوح وهيجُ
Gece sükûnetinden sonra murad etti; aslı bunda **القِطع**tır; o da geceden bir taifedir. Ve **النُّبُوح**: cemaatlerdir.

Ve denir: havuzu **قطعتُ** ettim, **قَطْعاً**; yani onu yarısına veya üçte birine kadar doldurduğun, sonra ondan suyu kestiğin vakit. Ondandır İbn Mukbil’in sözü; aceleyle havuzda develere su verdiğini, onları kandırmadığını zikreder:
قطعنا لهنَّ الحوضَ فابتلَّ شَطرُه
بشُربٍ غِشاشٍ وهو ظمآنُ سائرُه

Ve gök, falan yerde **أقطعت** etti; yani orada yağmur kesildi ve durdu. Ve denir: gök falan beldede yağdı ve falan beldede **أقطعتْ** etti.

Ve **مُقْطَعٌ** adam: onun için divan yoktur.

Şemir dedi: **القَطْع**: insanın karnında bulduğu sancıdır. Denir: falan kimse karnında **قُطِّع** olundu, **تقطيعاً**; o, bağırsaklarında bulduğu sancıdır. Dedi: ve kavme, kuyularının suları kuruduğu vakit: onlara inkâr edilen bir **قُطعة** isabet etti denir. Ve “kuyunuzun suyu **قَطَع** etti” (denir); yani suyu gittiği vakit.

İbn Şümeyl dedi: Araplar der: **اتَّقُوا القُطَيعاءَ**; yani savaşta bazınız bazınızdan kopmasın.

Ve kısa adama denir: o, elbette **لمقطَّع مجذَّر**’dir.

Ebû Zeyd: adam **أقطعَ** etti, **إقطاعاً**; o da **مُقطِعٌ**’dir; yani kadınları istemediği ve **عُجارِمُه** soyulmadığı vakit. Dedi: falan kimseyle **قُطع** olundu, **قَطعاً**; yani onunla yol kesildiği vakit; ve nafakası helâk olduğu yahut biniti bozulduğu için yolculuğundan âciz kaldığı vakit; onunla **انقُطِع** olunmuştur. Ve beldede garip olan adama denir: ailesinden **أُقطِع** olundu, **إقطاعاً**; o da onlardan **مُقْطَعٌ**’dır. Ve adamın sözünü **أَقطعَ** etti, **إقطاعاً**; o da **مُقْطِع**’dir; yani onu hak ile susturdukları, o da cevap vermeye güç yetiremediği vakit. Ve “kuyunuzun suyu **قَطَع** etti, **قُطوعاً**” (denir); yani suyu azalıp gittiği vakit.

İbn Şümeyl, Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) merfû bir hadîs rivayet etti: ( **نَهى عن لُبْس الذَّهَب إلاّ مقطَّعاً** ) . Nadr dedi: **المقطَّع**: yüzük, küpe ve **الشَّنْف**’tir.

Ebû ‘Ubeyd dedi: **المقطَّع**: ondan az olan şeydir; **الحَلْقة** ve **الشَّذرة** ve benzeri gibi.

Ebû Sa‘îd dedi: denir: “elbette binitimin boynunu **لأقطِّعن**”; yani onu satacağım. Ve bir bedevî için okudu; bir kadınla evlendi, mehir olarak ona develer sevk etti; dedi ki:
أقول والعَيساءُ تمشي والفُضُلْ
في جِلّةٍ منها عَراميسَ عُطُلْ
قطّعْتُ بالأحراحِ أعناقَ الإبلْ
Der ki: **الأحراح**’ı develerimle satın aldım.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الأقطع**: sağırdır. Dedi: ve Ebû’l-Mekârim bana şu beyti okudu:
إنَّ الأحيمِر حين أرجو رِفده
غَمْراً لأَقطَعُ سيِّىءٌ الإصْرَانِ
Dedi: ve **الإصران**: **إصْر**’ın çoğuludur; o da **الخِنّابة**’dır; o da burnun deliğidir. Dedi: ve iki **الخنّابة**: iki burun deliğinde nefesin iki geçididir. Murad etti: bana karşı sağır taklidi yapar; bununla beraber onun için koku alma yoktur; o, **أخشَمُ** sağırdır.

Ebû Turâb dedi: **القُطْعة** Tayıy’da, Temîm’deki **العنعنة** gibidir; o da “ya Ebâ’l-**الحَكَا**” demesidir; “ya Ebâ’l-hukm” murad eder; böylece sözünü keser.

Ben dedim: bu bapta bu lafızlardan ve mânâlarının ihtilâfından geçen her şeyde asıl birdir; mânâlar yakındır, lafızlar farklı olsa da. Arapların sözü, bir kısmı bir kısmının boyunlarından tutar; bu sana Arap dilinin dillerin en genişi olduğunu, söyleyiş ve söz bakımından, gösterir.
