# قعد — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B9%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قعد

القعود، بالضم، والمقعد، بالفتح: الجلوس. قعد يقعد قعودا ومقعدا، وكون الجلوس والقعود مترادفين اقتصر عليه الجوهري وغيره، ورجحه العلامة ابن ظفر ونقله عن عروة بن الزبير، ولا شك أنه من فرسان الكلام، كما قاله شيخنا. أو هو أي القعود من القيام، والجلوس من الضجعة ومن السجود، وهذا قد صرح به ابن خالويه وبعض أئمة الاشتقاق، وجزم به الحريري في الدرة، ونسبه إلى الخليل بن أحمد، قال شيخنا: وهناك قول آخر، وهو عكس قول الخليل، حكاه الشنواني، ونقله عن بعض المتقدمين، وهو أن القعود يكون من اضطجاع وسجود، والجلوس يكون من قيام، وهو أضعفها، ولست منه على ثقة، ولا رأيته لمن أعتمده، وكثيرا ما ينقل الشنواني غرائب لا تكاد توجد في النقليات. فالعمدة على نحوه وآرائه النظرية أكثر. وهناك قول آخر رابع، وهو أن القعود ما يكون قول آخر رابع، وهو أن القعود ما يكون فيه لبث وإقامة ما، قال صاحبه: ولذا يقال قواعد البيت، ولا يقال جوالسه. والله أعلم.
 وقعد به: أقعده. والمقعد والمقعدة: مكانه أي القعود. قال شيخنا: واقتصاره على قوله مكانه قصور، فإن المفعل من الثلاثي الذي مضارعه غير مكسور بالفتح في المصدر، والمكان، والزمان، على ما عرف في الصرف. انتهى. وفي اللسان: وحكى اللحياني: ارزن في مقعدك ومقعدتك، قال سيبويه:وقالوا: هو منى مقعد القابلة، أي في القرب، وذلك إذا دنا فلزق من بين يديك، يريد: بتلك المنزلة، ولكنه حذف وأوصل، كما قالوا: دخلت البيت، أي في البيت. والقعدة، بالكسر: نوع منه، أي القعود، كالجلسة، يقال: قعد قعدة الدب، وثريدة كقعدة الرجل. قعدة الرجل: مقدار ما أخذه القاعد من المكان قعوده. ويفتح، وفي اللسان: وبالفتح المرة الواحدة. قال اللحياني: ولها نظائر. وقال اليزيدي: قعد قعدة واحدة وهو حسن القعدة. القعدة: آخر ولدك، يقال للذكر والأنثى والجمع، نقله الصاغاني.

  يقال: أقعد البئر: حفرها قدر قعدة، بالكسر، أو أقعدها، إذا تركها على وجه الأرض ولم ينته بها الماء. وقال الأصمعي: بئر قعدة، أي طولها طول إنسان قاعد؛ وقال غيره عمق بئرنا قعدة وقعدة، أي قدر ذلك، ومررت بماء قعدة رجل، حكاه سيبويه، قال: والجر الوجه، وحكى اللحياني: ما حفرت في الأرض إلا قعدة وقعدة. فظهر بذلك أن الفتح لغة فيه. فاقتصار المصنف على الكسر: قصور، ولم ينبه على ذلك شيخنا. وذو القعدة، بالفتح ويكسر: شهر يلي شوالا، سمي به لأن العرب كانوا يقعدون فيه عن الأسفار والغزو والميرة وطلب الكلإ ويحجون في ذي الحجة، ذوات القعدة يعني: بجمع ذي وإفراد القعدة، وهو الأكثر، وزاد في المصباح: وذوات القعدات. قلت: وفي التهذيب في ترجمة شعب، قال يونس: ذوات القعدات، ثم قال: والقياس أن يقول: ذوات القعدة. والقعد، محركة، جمع قاعد، كما قالوا حارس وحرس، وخادم وخدم. وفي بعض النسخ: القعدة. بزيادة الهاء ومثله في الأساس، وعبارته. وهو من القعدة فوم من الخوارج قعدوا عن نصرة علي كرم الله وجهه وعن مقاتلته، وهو مجاز. ومن يرى رأيهم أي الخوارج قعدي، محركة كعربي وعرب، وعجمي وعجم، وهم يرون التحكيم حقا، غير أنهم قعدوا عن الخروج على الناس؛ وقال بعض مجان المحدثين فيمن يأبى أن يشرب الخمر وهو يستحسن شربها لغيره، فشبهه بالذي يرى التحكيم وقد قعد عنه فقال:
  فكأني وما أحسن منها                      قعدي يزين التحكيما القعد: الذين لا ديوان لهم، قيل: القعد: الذين لا يمضون إلى القتال، وهو اسم للجمع، وبه سمي قعد الحرورية، ويقال: رجل قاعد عن الغزو وقوم قعاد وقاعدون، وعن ابن الأعرابي: القعد: الشراة الذين يحكمون ولا يحاربون، وهو جمع قاعد، كما قالوا حرس وحارس. قال النضر: القعد: العذرة والطوف. القعد: أن يكون بوظيف البعير تطامن واسترخاء، وجمل أقعد، من ذلك، القعدة، بهاء مركب للنساء، هكذا في سائر النسخ التي عندنا، والصواب على ما في اللسان والتكملة: مركب الإنسان، وأما مركب النساء فهو القعيدة، وسيأتي في كلام المصنف قريبا. القعدة أيضا الطنفسة التي يجلس عليها وما أشبهها. قالوا: ضربه ضربة ابنة اقعدي وقومي أي ضرب الأمة، وذلك لقعودها وقيامها في خدمة مواليها، لأنها تؤمر بذلك، وهو نص كلام ابن الأعرابي. أقعد الرجل: لم ينهض، وقال ابن القطاع، منع القيام، وبه قعاد، بالضم، وإقعاد أي، داء يقعده، فهو مقعد، إذا أزمنه داء في جسده حتى لا حراك به، وهو مجاز. وفي حديث الحدود: أتي بامرأة قد زنت، فقال: ممن? قالت: من المقعد الذي في حائط سعد، قال ابن الأثير: المقعد: الذي لا يقدر على القيام لزمانة به، كأنه قد ألزم القعود، وقيل: هو من القعاد الذي هو الداء يأخذ الإبل في أوراكها فيميلها إلى الأرض.
 من المجاز: أسهرتني المقعدات، وهي الضفادع، قال الشماخ:
  توجسن واستيقن أن ليس حاضراعلى الماء إلا المقعدات القوافز جعل ذو الرمة فراخ القطا قبل أن تنهض للطيران مقعدات فقال:
  إلى مقعدات تطرح الريح بالضحىعليهن رفضا كم حصاد القلاقل

  قال أبو زيد قعد الرجل: قام، وروى أبي بن كعب عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه قرأ  فوجدا فيها جدارا يريد أن ينقض  فهدمه ثم قعد يبنيه، قال أبو بكر: معناه: ثم قام يبنيه وقال اللعين المنقري واسمه منازل، ويكنى أبا الأكيدر:
  كلا ورب البيت يا كعـاب
  لا يقنع الجارية الخضـاب
  ولا الوشاحان ولا الجلباب
  من دون أن تلتقي الأركاب
  ويقعد الأير لـه لـعـاب أي يقوم. وقعد: جلس، فهو ضد. صرح به ابن القطاع في كتابه، والصاغاني وغيره. من المجاز: قعدت الرخمة، إذا جثمت، ومن المجاز: قعدت النخلة: حملت سنة ولم تحمل أخرى، فهي قاعدة، كذا في الأساس، وفي الأفعال: لم تحمل عامها. قعد فلان بقرنة: أطاقه وقعد بنو فلان لبني فلان يقعدون: أطاقوهم وجاءوهم بأعدادهم. من المجاز: قعد للحرب: هيأ لها أقرانها، قال:
  لأصبحن ظالما حربا رباعيةفاقعد لها ودعن عنك الأظانينا وقوله:
  ستقعد عبد الله عنا بنهشل أي ستطيقها بأقرانها فتكفينا نحن الحرب.
 من المجاز: قعدت الفسيلة: صار لها جذع تقعد عليه.
 والقاعد هي، يقال: في أرض فلان من القاعد كذا وكذا أصلا، ذهبوا به إلى الجنس، أو القاعد من النخل: التي تنالها اليد، وقال ابن الأعرابي في قول الراجز:
  تعجل إضجاع الجشير القاعد قال: القاعد: الجوالق الممتلىء حبا كأنه من امتلائه قاعد. والجشير: الجوالق. من المجاز: القاعد من النساء: التي قعدت عن الولد وعن الحيض وعن الزوج، والجمع قواعد. وفي الأفعال: قعدت المرأة عن الحيض: انقطع عنها، وعن الأزواج: صبرت، وفي التنزيل  والقواعد من النساء  ، قال الزجاج: هن اللواتي قعدن عن الأزواج، وقال ابن السكيت: امرأة قاعد. إذا قعدت عن المحيض، فإذا أردت القعود عن المحيض، فإذا أردت القعود قلت: قاعدة. قال: ويقولون: امرأة واضع، إذا لم يكن عليها خمار، وأتان جامع إذا حملت، وقال أبو الهيثم: القواعد من صفات: الإناث، لا يقال: رجال قواعد. في حديث أسماء الأشهلية: إنا معاشر النساء محصورات قواعد بيوتكم، وحوامل أولادكم قال ابن الأثير: القواعد: جمع قاعد، وهي المرأة الكبيرة المسنة، هكذا يقال بغير هاء، أي ذات قعود فأما قاعدة فهي فاعلة من قولك قد قعدت قعودا، ويجمع على قواعد أيضا. وقواعد الهودج: خشبات أربع معترضة تحته ركب فيهن الهودج. ورجل قعدي، بالضم والكسر: عاجز، كأنه يؤثر القعود، وكذلك ضجعي ضجعي، إذا كان كثير الاضطجاع.

  يقال: فلان قعيد النسب ذو قعدد رجل قعدد بضم الأول والثالث وقعدد بضم الأول وفتح الثالث، أثبته الأخفش ولم يثبته سيبويه وأقعد، وقعدود، بالضم، وهذه طائية: قريب الآباء من الجد الأكبر، وهو أملك القرابة في النسب، قال سيبويه: قعدد ملحق بجعشم، ولذلك ظهر فيه المثلان. وفلان أقعد من فلان، أي أقرب منه إلى جده الأكبر، وقال اللحياني؛ رجل ذو قعدد، إذا كان قريبا من القبيلة والعدد فيه قلة. يقال: هو أقعدهم، أي أقربهم إلى الجد الأكبر. وأطرفهم وأفسلهم، أي أبعدهم من الجد الأكبر، ويقال: فلان طريف بين الطرافة إذا كان كثير الآباء إلى الجد الأكبر، ليس بذي قعدد، وقال ابن الأعرابي: فلان أقد من فلان أي أقل آباء والإقعاد: قلة الآباء والأجداد. والقعدد: البعيد الآباء منه، أي من الجد الأكبر وهو مذموم، والإطراف كثرتهم، وهو محمود، وقيل: كلاهما مدح. قال الجوهري: وكان عبد الصمد بن علي بن عبد الله الهاشمي أقعد بني العباس نسبا في زمانه، وليس هذا ذما عندهم، وكان يقال له: قعدد بني هاشم، ضد، قال الجوهري:ويمدح به من وجه لأن الولاء للكبر، ويذم به من وجه لأنه من أولاد الهرمى، وينسب إلى الضعف، قال الأعشى:
  طرفون ولادون كل مبـارك                      أمرون لا يرثون سهم القعدد أنشده المرزباني في معجم الشعراء لأبي وجزة السعدي في آل الزبير. ورجل مقعد النسب: قصيره، من القعدد، وبه فسر ابن السكيت قول البعيث:
  لقى مقعد الأنساب منقطع به وقوله: منقطع به: ملقى، أي لا سعي له إن أراد أن يسعى لم يكن به على ذلك قوة بلغة، أي شيء يتبلغ به، ويقال: فلان مقعد الحسب، إذا لم يكن له شرف، وقد أقعده آباؤه وتقعدوه، وقال الطرماح يهجو رجلا:
  ولكنه عـبـد تـقـعـد رأيه                      لئام الفحول وارتخاص المناكح أي أقعد حسبه عن المكارم لؤم آبائه وأمهاته، يقال: ورث فلان بالإقعاد، ولا يقال: ورث بالقعود.
 القعدد: الجبان اللئيم في حسبه القاعد عن الحرب والمكارم وهو مذموم القعدد: الخامل قال الأزهري: رجل قعدد وقعدد: إذا كان لئيما، من الحسب المقعد. والقعدد: الذي يقعد به أنسابه وأنشد:
  قرنبي تسوف قفا مقرف                      لئيم مـآثـره قـعـدد ويقال: اقتعد فلانا عن السخاء لؤم جنثه، ومنه قول الشاعر:
  فاز قدح الكلبي واقتعدت مع                      زاء عن سعيه عروق لـئيم

  رجل قعدي وقعدية، بضمهما، ويكسران الأخيرة عن الصاغاني كذلك رجل ضجعي بالضم ويكسر، ولا تدخله الهاء، وقعدة ضجعة، كهمزة. أي كثير القعود والاضطجاع، وسيأتي في العين إن شاء الله تعالى. والقعود، بالضم: الأيمة، نقله الصاغاني، مصدر آمت المرأة أيمة، وهي أيم ككيس، من لازوج لها، بكرا كانت أو ثيبا، كما سيأتي. القعود، بالفتح: ما اتخذه الراعي للركوب وحمل الزاد والمتاع. وقال أبو عبيدة: وقيل: القعود من الإبل هو الذي يقتعده الراعي في كل حاجة، قال: وهو بالفارسية رخت كالقعودة، بالهاء قاله الليث، قال الأزهري: ولم أسمعه لغيره. قلت: وقال الخليل: القعودة من الإبل: ما يقتعده الراعي لحمل متاعه. والهاء للمبالغة، يقال: نعم القعدة هذا، وهو بالضم المقتعد. واقتعده: اتخذه قعدة، وقال النضر: القعدة: أن يقتعد الراعي قعودا من إبله فيركبه، فجعل القعدة والقعود شيئا والاقتعاد: الركوب، ويقول الرجل للراعي: نستأجرك بكذا، وعلينا قعدتك. أي علينا مركبك، تركب من الإبل ما شئت ومتى شئت. أقعدة وقعد. بضمتين وقعدان، بالكسر، وقعائد، وقعادين جمع الجمع. القعود: القلوص، وقال ابن شميل: القعود، من الذكور، والقلوص، من الإناث، القعود أيضا البكر إلى أن يثني، أي يدخل في السنة الثانية. القعود أيضا: الفصيل، وقال ابن الأثير: القعود من الدواب: ما يقتعده الرجل للركوب والحمل، ولا يكون إلا ذكرا، وقيل: القعود ذكر، والأنثى قعودة. والقعود من الإبل: ما أمكن أن يركب، وأدناه أن يكون له سنتان، ثم هو قعود إلى أن يثني فيدحل في السنة السادسة، ثم هو جمل. وذكر الكسائي أنه سمع من يقول قعودة للقلوص، وللذكر قعود. قال الأزهري: وهذا عند الكسائي من نوادر الكلام الذي سمعته من بعضهم. وكلام أكثر العرب على غيره، وقال ابن الأعرابي: هي قلوص للبكرة الأنثى، وللبكر قعود مثل القلوص إلى أن يثنيا، ثم هو جمل، قال الأزهري: وعلى هذا التفسير قول من شاهدت من العرب، لا يكون القعود إلا البكر الذكر، وجمعه قعدان، ثم القعادين جمع الجمع. وللبشتي اعتراض لطيف على كلام ابن السكيت وقد أجاب عنه الأزهري وخطأه فيما نسبه إليه. راجعه في اللسان.
 والقعيد: الجراد الذي لم يستو جناحه، هكذا في سائر النسخ بالإفراد، وفي بعض الأمهات: جناحاه بعد. القعيد: الأب، ومنه قولهم قعيدك لتفعلن كذا، أي بأبيك قال شيخنا: هو من غرائبه انفرد بها، كحمله في القسم على ذلك، فإنه لم يذكره أحد في معنى القسم وما يتعلق به، وإنما قالوا إنه مصدر كعمر الله. قلت: وهذا الذي قاله المصنف قول أبي عبيد. ونسبه إلى علياء مضر وفسره هكذا. وتحامل شيخنا عليه في غير محله، مع أنه نقل قول أبي عبيد فيما بعد، ولم يتممه، فإنه قال بعد قوله علياء مضر: تقول قعيدك لتفعلن. القعيد: الأب، فحذف آخر كلامه. وهذا عجيب. قولهم قعيدك الله لا أفعل ذلك وقعدك الله، بالكسر، ويقال بالفتح أيضا، كما ضبطه الرضي وغيره، قال متمم بن نويرة:
  قعيدك أن لا تسمعيني ملامة                      ولا تنكئي قرح الفؤاد فييجعا

  استعطاف لا قسم، قاله ابن بري في الحواشي في ترجمة وجع في بيت متمم السابق، وقال: كذا قاله أبو علي، ثم قال بدليل أنه لم يجيء جواب القسم. ونص عبارة أبي علي: والدليل على أنه ليس بقسم كونه لم يجب بجواب القسم. وهو أي قعيدك الله مصدر واقع موقع الفعل بمنزلة عمرك الله في كونه ينتصب انتصاب المصادر الواقعة موقع الفعل أي عمرتك الله، ومعناه: سألت الله تعميرك، وكذلك قعدك الله بالكسر تقديره قعدك الله هكذا في سائر النسخ. ونص عبارة أبي علي: قعدتك الله أي سألت الله حفظك، من قوله تعالى:  عن اليمين وعن الشمال قعيد  أي حفيظ، انتهت عبارة ابن بري نقلا عن أبي علي. فإذا عرفت ذلك فقول شيخنا: وقوله استعطاف لا قسم مخالف للجمهور، تعصب على المصنف وقصور. قال أبو الهيثم: القعيد: المقاعد الذي يصاحبك في قعودك، فعيل بمعنى مفاعل، وقاعد الرجل: قعد معه، وأنشد للفرزدق:
  قعيدكما الله الذي أنتما لـه                      ألم تسمعا بالبيضتين المناديا القعيد: الحافظ، للواحد والجمع والمذكر والمؤنث بلفظ واحد، وهما قعيدان وفعيل وفعول مما يستوي فيه الواحد والاثنان والجمع، كقوله تعالى:  إنا رسول رب العالمين وكقوله تعالى:  والملائكة بعد ذلك ظهير  وبه فسر قوله تعالى:  عن اليمين وعن الشمال قعيد  وقال النحويون: معناه: عن اليمين قعيد وعن الشمال قعيد، فاكتفي بذكر الواحد عن صاحبه، وله أمثلة وشواهد. راجع في اللسان وأنشد الكسائي لقريبة الأعرابية.

  قعيدك عمر الله يا بنت مالكألم تعلمينا نعم مأوى المعصب قال: ولم أسمع بيتا أجتمع فيه العمر والقعيد إلا هذا. وقال ثعلب: إذا قلت قعيدكما الله. جاء معه الاستفهام واليمين، فالاستفهام كقوله: قعيدكما الله ألم يكن كذا وكذا? وأنشد قول الفرزدق السابق ذكره. والقسم قعيدك الله لأكرمنك، ويقال: قعيدك الله لا تفعل كذا، وقعدك الله بفتح القاف، وأما قعدك فلا أعرفه، ويقال: قعد قعدا وقعودا، وأنشد:
  فقعدك أن لا تسمعيني ملامة وقال الجوهري: هي يمين للعرب وهي مصادر استعملت منصوبة بفعل مضمر. والقعيد: ما أتاك من ورائك من ظبي أو طائر يتطير منه، بخلاف النطيح، ومنه قول عبيد بن الأبرص:
  ولقد جرى لهم ولم يتعيفـوا                      تيس قعيد كالوشيجة أعصب ذكره أبو عبيد في باب السانح والبارح. القعيدة بهاء: المرأة، وهي قعيدة الرجل وقعيدة بيته، قال الأسعر الجعفي:
  لكن قعيدة بيتنـا مـجـفـوة                      باد جناجن صدرها ولها غنى والجمع قعائد، وقعيدة الرجل: امرأته، قال:
  أطوف ما أطوف ثم آوى                      إلى بيت قعيدته لكـاع وكذلك قعاده، قال عبد الله بن أوفى الخزاعي في امرأته:
  منجدة مثل كلب الهراش                      إذا هجع الناس لم تهجع
  فليست بتاركة محـرمـا                      ولو حف بالأسل المشرع
  فبئست قعاد الفتى وحدها                      وبئست موفـية الأربـع والقعيدة أيضا شيء تنسجه النساء كالعيبة يجلس عليه، وقد أقتعدها، جمعها قعائد، قال امرؤ القيس:
  رفعن حوايا واقتعدن قعائداوحففن من حوك العراق المنمق

  القعيدة أيضا: الغرارة أو شبهها يكون فيها القديد والكعك وجمعها قعائد، قال أبو ذؤيب يصف صائدا:
  له من كسبهن معذلجـات                      قعائد قد ملئن من الوشيق والضمير في كسبهن يعود على سهام ذكرها قبل البيت. ومعذلجات: مملوآت. والوشيق: ما جف من اللحم وهو القديد. القعيدة من الرمل: التي ليست بمستطيلة، أو هي الحبل اللاطيء بالأرض، بفتح الحاء المهملة وسكون الموحدة، وقيل هو ما ارتكم منه. وتقعده: قام بأمره، حكاه ثعلب وابن الأعرابي. تقعده: ريثه عن حاجته وعاقه. تقعد فلان عن الأمر إذا لم يطلبه، وقال ثعلب: قعدك الله بالفتح ويكسر، كما تقدم، وبهما ضبط الرضي وغيره، وزعم شيخنا أن المصنف لم يذكر الكسر فنسبه إلى القصور وقعيدك الله لا آتيك، كلاهما بمعنى ناشدتك الله، وقيل: قعدك الله وقعيدك الله أي كأنه قاعد معك بحفظه، كذا في النسخ، وفي بعض الأمهات يحفظ عليك قولك قال ابن منظور: وليس بقوي، قال أبو عبيد: قال الكسائي: يقال قعدك الله أي الله معك أو معناه بصاحبك الذي هو صاحب كل نجوى كما يقال: نشدتك الله، وكذا قولهم قعيدك لاآتيك وقعدك لا آتيك، وكل ذلك في الصحاح. وقد تقدم بعض عبارته، قال شيخنا: وصرح المازني وغيره بأنه لافعل لقعيد، بخلاف عمرك الله، فإنهم بنوا منه فعلا، وظاهر المصنف بل صريحه كجماعة أنه يبنى من كل منهما الفعل. وفي شروح الشواهد: وأما قعدك الله وقعيدك الله فقيل: هما مصدران بمعنى المراقبة، وانتصابهما بتقدير أقسم بمراقبتك الله، وقيل: قعد وقعيد بمعنى الرقيب والحفيظ، فالمعني بهما الله تعالى، ونصبهما بتقدير أقسم، معدى بالباء. ثم حذف الفعل والباء وانتصبا وأبدل منهما الله.
 عن الخليل بن أحمد المقعد من الشعر: كل بيت فيه زحاف ولم يرد به إلا نقصان الحرف من الفاصلة أو ما نقصت من عروضه قوة كقول الربيع بن زياد العبسي:
  أفبعد مقتل مالك بـن زهـير                      ترجو النساء عواقب الأطهار والقول الأخير قاله ابن القطاع في الأفعال له، وأنشد البيت، قال أبو عبيدة: الإقواء نقصان الحروف من الفاصلة فتنتقص من عروض البيت قوة، وكان الخليل يسمي هذا: المقعد، قال أبو منصور: هذا صحيح عن الخليل، وهذا غير الزحاف، وهو عيب في الشعر، والزحاف ليس بعيب. ونقل شيخنا عن علماء القوافي أن الإقعاد عبارة عن اختلاف العروض من بحر الكامل، وخصوه به لكثرة حركات أجزائه، ثم أقام النكير على المصنف بأن الذي ذهب إليه لم يصرح به أحد من الأئمة، وأنه أدخل في كتابه من الزيادة المفسدة التي ينبغي اجتنابها، إذ لم يعرف معناها، ولا فتح لهم بابها، وهذا مع ما أسبقنا النقل عن أبي عبيدة والخليل وهما هما مما يقضي به العجب، والله تعالى يسامح الجميع بفضله وكرمه آمين. المقعد اسم رجل كان يريش السهام بالمدينة، وكان مقعدا، قال عاصم بن ثابت الأنصاري رضي الله عنه، حين لقيه المشركون ورموه بالنبل:
  أبو سليمان وريش المقعد
  ومجنأ من مسك ثور أجرد
  وضالة مثل الجحيم الموقد
  وصارم ذو رونق مهنـد

  وإنما خفض مهند على الجوار أو الإقواء، أي أنا أبو سليمان، ومعي سهام راشها المقعد. فما عذري أن لا أقاتل? قال الصاغاني: ويروى المعقد، بتقديم العين قيل: المقعد: فرخ النسر، وريشه أجود الريش، قاله أبو العباس، نقلا عن ابن الأعرابي قيل: المقعد: النسر الذي قشب له فصيد وأخذ ريشه وقيل: المقعد: فرخ كل طائر لم يستقل، كالمقعدد، فيهما أي في النسر وفرخه، والذي ثبت عن كراع: المقعدد: فرخ النسر. من المجاز: المقعد من الثدي: الناتىء على النحر ملء الكف، الناهد الذي لم ينثن بعد ولم يتكسر، قال النابغة:
  والبطن ذو عكن لطيف طيه                      والإتب تنفجه بثدي مقعـد من المجاز رجل مقعد الأنف إذا كان في منخريه سعة وقصر. المقعدة بهاء: الدوخلة من الخموص، نقله الصاغاني. المقعدة: بئر حفرت فلم ينبط ماؤها وتركت، وهي المسهبة عندهم. والمقعدان، بالضم: شجرة تنبت نبات المقر ولا مرارة لها، يخرج في وسطها قضيب يطول قامة، وفي رأسها مثل ثمرة العرعرة صلبة حمراء يترامى بها الصبيان ولا ترعى. قاله أبو حنيفة. عن ابن الأعرابي: حدد شفرته حتى قعدت كأنها حربة، أي صارت وهو مجاز. ولما غفل عنه شيخنا جعله في آخر المادة من المستدركات. قال ابن الأعرابي أيضا ثوبك لا تقعد تطير به الريح، أي لا تصير الريح طائرة به ونصب ثوبك بفعل مضمر، أي احفظ ثوبك وقال أيضا: قعد لا يسأله أحد حاجة إلا قضاها. لم يفسره، فإن عنى به صار فقد تقدم لها هذه النظائر، واستغنى بتفسير تلك النظائر عن تفسير هذه، وإن كان عنى القعود فلا معنى له، لأن القعود ليست حال أولى به من حال، ألا ترى أنك تقول: قعد لا يمر به أحد إلا يسبه، وقعد لا يسأله سائل إلا حرمه، وغير ذلك مما يخبر به من أحوال القاعد، وإنما هو كقولك: قام لا يسأل حاجة إلا قضاها. قلت. وسيأتي في المستدركات ما يتعلق به. والقعدة، بالضم: الحمار، قعدات، بضم فسكون، قال عروة بن معد يكرب:
  سيبا على القعدات تخفق فوقهم                      رايات أبيض كالفنيق هجـان القعدة: السرج والرحل يقعد عليهما، وقال ابن دريد: القعدات: الرحال والسروج، وقال غيره: القعيدات. وأقعده، إذا خدمه، وهو مقعد له ومقعد، قاله ابن الأعرابي وأنشد:
  وليس لي مقعد في البيت يقعدني                      ولا سوام ولا من فضة كـيس وأنشد للآخر:
  تخذها سرية تقعده وفي الأساس: ما لفلان امرأة تقعده وتقعده. من المجاز: أقعد أباه: كفاه الكسب وأعانه، كقعده تقعيدا فيهما، وقد تقدم شاهده. واقعندد بالمكان: أقام به، وقال ابن بزرج يقال: أقعد بذلك المكان، كما يقال: أقام، وأنشد:
  أقعد حتى لم يجد مقعنـددا                      ولا غدا ولا الذي يلي غدا والأقعاد بالفتح، والقعاد، بالضم، داء يأخذ في أوراك الإبل والنجائب فيميلها إلى الأرض. وفي نص عبارة ابن الأعرابي: وهو شبه ميل العجز إلى الأرض، وقد أقعد البعير فهو مقعد، وفي كتاب الأفعال لابن القطاع: وأقعد الجمل: أصابه القعاد، وهو استرخاء الوركين. ومما يستدرك عليه: المقعدة: السافلة. والمقاعد: موضع قعود الناس في الأسواق وغيرها.

  وعن ابن السكيت: يقال: ما تقعدني عن ذلك الأمر إلا شغل، أي ما حبسني. وفي الأفعال لابن القطاع: قعد عن الأمر: تأخر. وبي عنك شغل حبسني. انتهى. والعرب تدعو على الرجل فتقول: حلبت قاعدا وشربت قائما، تقول: لا ملكت غير الشاء التي تحلب من قعود ولا ملكت إبلا تحلبها قائما، معناه ذهبت إبلك فصرت تحلب الغنم لأن حالب الغنم لا يكون إلا قاعدا والشاء مال الضعفاء. والأذلاء. والإبل مال الأشراف والأقوياء. ويقال: رجل قاعد عن الغزو، وقوم قعاد وقاعدون. وتقاعد به فلان، إذا لم يخرج إليه من حقه. وما قعدك واقتقدك: ما حبسك. والقعد: النخل، وقيل: صغار النخل، وهو جمع قاعد، كخادم وخدم. وفي المثل: اتخذوه قعيد الحاجات تصغير القعود، إذا امتهنوا الرجل في حوائجهم. وقاعد الرجل: قعد معه. والقعادة: السرير، يمانية. والقاعدة أصل الأس. والقواعد الإساس وقواعد البيت إساسه، وقال الزجاج: القواعد: أساطين البناء التي تعمده، وقولهم: بنى أمره على قاعدة، وقواعد، وقاعدة أمرك واهية، وتركوا مقاعدهم: مراكزهم، وهو مجاز، وقواعد السحاب: أصولها المعترضة في آفاق السماء شبهت بقواعد البناء قاله: أبو عبيد، وقال ابن الأثير: المراد بالقواعد ما اعترض منها وسفل، تشبيها بقواعد البناء.
 ومن الأمثال: إذا قام بك الشر فاقعد قال ابن القطاع في الأفعال: إذا نزل بك الشر بدل قام. وقوله فاقعد. أي أحلم. قلت: ومعناه ذل له ولا تضطرب، وله معنى ثان، أي إذا انتصب لك الشر ولم تجد منه بدا فانتصب له وجاهده، وهذا مما ذكره الفراء. وفي اللسان والأفعال: الإقعاد في رجل الفرس: أن تفرش جدا فلا تنتصب. وأقعد الرجل: عرج، والمقعد: الأعرج. وفي الأساس: من المجاز: قعد عن الأمر: تركه. وقعد يشتمني: أقبل. انتهى. والذي في اللسان: الفراء: العرب تقول: قعد فلان يشتمني، بمعنى طفق وجعل، وأنشد لبعض بني عامر:
  لا يقنع الجارية الخضاب
  ولا الوشاحان ولا الجلباب من دون أن تلتقي الأركاب ويقعد الأير له لعاب ورحى قاعدة: يطحن الطاحن بها بالرائد بيده. ومن المجاز: ما تقعده ما اقتعده إلا لؤم عنصره. ورجل قعددة. جبان. والمقعندد: موضع القعود. والنون زائدة قال:
  أقعد حتى لم يجد مقعنددا وقد أقعد بالمكان وأقعد وورث المال بالقعدى، كبشرى، أي بالقعدد. والقعود، كصبور: أربعة كواكب خلف النسر الطائر تسمى الصليب. والقعدد من الجبل: المستوي أعلاه. ويقال: اقتعد فلانا عن السخاء لؤم جنثه، قال:
  فاز قدح الكلبي واقتعدت مع                      زاء عن سعيه عروق لـئيم واقتعد مهريا: جعله قعودا له. وفي الحديث نهى أن يقعد على القبر. قيل: أراد القعود للتخلي والإحداث، أو القعود للإحداد، أو أراد تهويل الأمر، لأن في القعود عليه تهاونا بالميت والموت. وسموا قعدانا، بالكسر. وأخذ المقيم المقعد. وهذا شيء يقعد به عليك العدو ويقوم. ومما استدركه شيخنا: التقعدد: التثبت والتمكن، استعمله القاضي عياض في الشفاء، وأقره شراحه. والمقعد، كمعظم: ضرب من البرود يجلب من هجر.

### Türkçe

**القعود** (ötre ile) ve **المقعد** (fetha ile): oturma. **قعد** **يقعد** **قعودا** ve **مقعدا**; ve oturma ile **القعود**’un eşanlamlı oldukları (hususunda) el-Cevherî ve başkaları bununla yetinmiştir; bunu allâme İbn Zafer tercih etti ve onu Urve b. ez-Zübeyr’den nakletti; şüphe yok ki o, sözün süvarilerindendir; şeyhimizin dediği gibi. Yahut o, yani **القعود**, ayakta durmadan (sonra olan)dır; ve oturma (**الجلوس**) yatıştan ve secdeden (sonra olan)dır; bunu İbn Hâlaveyh ve اشتقاق imamlarından bazıları açıkça söylemiştir; ve Harîrî **الدرة**’de bununla kesin hüküm verdi ve onu Halîl b. Ahmed’e nisbet etti. Şeyhimiz dedi: Orada başka bir söz daha vardır; o da Halîl’in sözünün tersidir; Şenavî onu hikâye etti ve onu mütekaddimînden bazısından nakletti; o da şudur: **القعود** yatış ve secdeden (sonra) olur; **الجلوس** ayakta durmadan (sonra) olur; ve o, onların en zayıfıdır; ben ondan emin değilim; ve onu güvendiğim bir kimseye ait olarak görmedim; Şenavî çoğu kez nakillerde neredeyse bulunmayan gariplikler nakleder. O hâlde dayanak, onun benzeri ve nazarî görüşleri üzerine daha çok nazardır. Ve orada dördüncü bir söz daha vardır: **القعود** içinde bir tür bekleyiş ve ikamet bulunan şeydir; bunu söyleyen dedi: bundan dolayı “evin temelleri” için **قواعد البيت** denir; “oturuşları” için **جوالسه** denmez. Allah daha iyi bilir.

Ve **قعد به**: onu oturttu, yani **أقعده**. Ve **المقعد** ve **المقعدة**: onun yeri; yani **القعود** (yeri). Şeyhimiz dedi: Onun “onun yeri” sözüne hasretmesi bir eksikliktir; çünkü üçlü fiilden, muzârîsi masdarda fetha ile (yani ayn’ı kesreli olmayan) olanın **مفعل** kalıbı, masdar, mekân ve zaman için olur; sarfta bilindiği üzere. Bitti. Ve **اللسان**’da: el-Lihyânî nakletti: “**ارزن** (ağırlaş/yerleş) **في مقعدك ومقعدتك**.” Sîbeveyh dedi: “Ve dediler: o, benden **مقعد القابلة**’dir; yani yakınlıktadır; bu, yaklaştığı zaman, önünde olanın arasına yapışıp sokulduğunda olur; muradı: o menzilededir; fakat (harf-i cerri) hazfetti ve (fiili) ulaştırdı; onların ‘**دخلت البيت**’ demeleri gibi; yani ‘evin içine’.” Ve **القعدة** (kesre ile): ondan bir türdür; yani **القعود**’dan; **الجلسة** gibi. Denir: “ayı oturuşu gibi oturdu” (**قعد قعدة الدب**); ve “tirid, adamın oturuşu gibidir” (**وثريدة كقعدة الرجل**). **قعدة الرجل**: oturanın, oturuşuyla mekândan aldığı miktardır. Ve fetha ile de gelir. Ve **اللسان**’da: fetha ile bir defalık (oturuş)tur. el-Lihyânî dedi: “Onun benzerleri vardır.” el-Yezîdî dedi: “Bir oturuş oturdu (**قعد قعدة واحدة**) ve o, oturuşu güzel olandır (**وهو حسن القعدة**).” **القعدة**: çocuğunun en sonuncusu; erkeğe, dişiye ve çoğula söylenir; es-Sâgânî nakletti.

Denir: “**أقعد البئر**”: onu **قعدة** (kesre ile) miktarınca kazdı; yahut “**أقعدها**”: onu yer yüzü üzerinde bıraktığında ve su ile onu nihayete erdirmediğinde. el-Asma‘î dedi: “**بئر قعدة**”: yani boyu, oturan bir insan boyu kadardır. Başkası dedi: “kuyumuzun derinliği **قعدة وقعدة**’dir”: yani o miktar kadardır. Ve “bir adam oturuşu kadar suya uğradım” (**مررت بماء قعدة رجل**) denmiştir; Sîbeveyh hikâye etti; dedi: “**الجر** (cer) ‘yüz’ (lafzı) üzerinedir.” el-Lihyânî nakletti: “Yerde kazdığım şey ancak **قعدة وقعدة** oldu.” Böylece fethanın da onda bir lügat olduğu ortaya çıktı. Müellifin yalnız kesre ile yetinmesi: eksikliktir; şeyhimiz buna dikkat çekmedi. Ve **ذو القعدة** (fetha ile; kesre ile de olur): Şevvâl’i izleyen aydır; bununla adlandırıldı; çünkü Araplar onda seferlerden, gazveden, azıktan, otlak aramaktan geri dururlardı; ve Zilhicce’de hac yaparlardı. **ذوات القعدة** demek: **ذي**’yi cem‘, **القعدة**’yi müfred kılmak demektir; ve o daha çoktur. Ve **المصباح**’ta artırdı: “**وذوات القعدات**.” Dedim: **التهذيب**’de **شعب** maddesinde: Yûnus dedi: “**ذوات القعدات**”; sonra dedi: “Kıyas, ‘**ذوات القعدة**’ demesidir.” Ve **القعد** (harekeli): **قاعد**’in cem‘idir; onların “**حارس**/**حرس**” ve “**خادم**/**خدم**” demeleri gibi. Bazı nüshalarda: **القعدة**; hâ’nın ziyadesiyle; ve bunun benzeri **الأساس**’tadır; ve onun ibaresi: “O, **القعدة**’dendir; Hâricîlerden bir kavimdir; Ali’yi—Allah yüzünü keremli kılsın—yardım etmekten ve onunla savaşmaktan geri durdular; ve o mecazdır.” Ve onların görüşünü, yani Hâricîlerin görüşünü gören kimse: **قعدي** (harekeli); “**عربي**/**عرب**” ve “**عجمي**/**عجم**” gibi. Onlar tahkîmi hak görürler; ancak insanlara karşı çıkmaktan geri durdular. Muhaddislerin bazı şakacıları, şarabı içmeyi reddeden, fakat başkası için içmeyi güzel gören kimse hakkında—onu, tahkîmi görüp de ondan geri duran kimseye benzeterek—dedi ki:

فكأني وما أحسن منها                      قعدي يزين التحكيما

**القعد**: divanı olmayan kimseler. Denildi: **القعد**: savaşa gitmeyen kimselerdir; ve o, cem‘ için bir isimdir; bununla **قعد الحرورية** adlandırıldı. Denir: “gazveden geri duran adam” (**رجل قاعد عن الغزو**) ve “geri duran bir kavim” (**قوم قعاد**) ve “geri duranlar” (**قاعدون**). İbnü’l-A‘râbî’den: **القعد**: hükmeden fakat savaşmayan **الشراة**’dir; ve o, **قاعد**’in cem‘idir; onların “**حرس**/**حارس**” demeleri gibi. en-Nadr dedi: **القعد**: **العذرة** ve **الطوف**’tur. **القعد**: devenin bacağının üst kısmında bir alçalma ve gevşeklik bulunmasıdır; ve bundan dolayı “**جمل أقعد**” (çökük/gevşek deve) denir. **القعدة**: hâ ile; kadınlar için bir binek; bizim yanımızdaki bütün nüshalarda böyledir; doğru olan, **اللسان** ve **التكملة**’de olana göre: insanın bineğidir; kadınların bineği ise **القعيدة**’dir; müellifin sözünde yakında gelecektir. **القعدة** ayrıca üzerine oturulan kilim ve benzeri şeydir. Dediler: “Ona, ‘kalk otur kızı’ darbesi gibi vurdu” (**ضربه ضربة ابنة اقعدي وقومي**): yani cariye darbesi; bu, efendilerine hizmette oturup kalkmasındandır; çünkü ona bununla emredilir; bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözünün nassıdır. “**أقعد الرجل**”: kalkmadı. İbnü’l-Kattâ‘ dedi: ayağa kalkmayı engelledi. Ve onda **قعاد** (ötre ile) ve **إقعاد**: yani onu oturtan bir hastalık; o hâlde o **مقعد**’dır; bedeninde bir hastalık onu kronikleştirip onda hareket kalmayıncaya kadar; ve o mecazdır. Ve hadler hadîsinde: zina etmiş bir kadın getirildi; dedi: “Kimden?” Dedi: “Sa‘d’ın duvarındaki **المقعد**’den.” İbnü’l-Esîr dedi: **المقعد**: sakatlık sebebiyle ayağa kalkmaya güç yetiremeyen kimsedir; sanki ona **القعود** lâzım kılınmıştır. Denildi: o, **القعاد**’dan (gelir); o da, develerin kalçalarında onları tutan bir hastalıktır; onları yere meylettirir.

Mecazdan: “Beni **المقعدات** uykusuz bıraktı”; ve onlar kurbağalardır. eş-Şemmâh dedi:

توجسن واستيقن أن ليس حاضراعلى الماء إلا المقعدات القوافز

Zü’r-Rumme, uçmaya kalkmadan önce katar kuşunun yavrularını **مقعدات** kıldı; dedi ki:

إلى مقعدات تطرح الريح بالضحىعليهن رفضا كم حصاد القلاقل

قال أبو زيد: **قعد الرجل**: kalktı; ve Übey b. Ka‘b, Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet etti ki o, “... ve orada yıkılmak isteyen bir duvar buldular ...” okudu; onu yıktı, sonra onu inşa etmek üzere **قعد** etti. Ebû Bekir dedi: manası: sonra onu inşa etmek üzere kalktı. Ve mel‘un el-Munkarî dedi—adı Menâzil’dir, ve Ebû’l-Ekîder künyesiyle künyelenir:
  “Evet, evin Rabbine yemin olsun, ey Ka‘âb!
  Ne boyalı (kına vb.) cariye razı eder,
  Ne iki kuşak, ne cübbe,
  Ta ki dizler buluşuncaya kadar,
  Ve **يقعد** ona aletin bir salyası olur.” yani: kalkar. Ve **قعد**: oturdu; o halde o zıddır. Bunu İbnü’l-Kattâ‘ kitabında, ve es-Sâgânî ve başkaları açıkça söyledi. Mecazdan: **قعدت الرخمة**; çöktüğü zaman. Mecazdan: **قعدت النخلة**: bir yıl ürün verdi de başka bir yıl vermedi; o halde o **قاعدة**’dır; Esâs’ta böyledir. Ve el-Ef‘âl’de: kendi yılında ürün vermedi. **قعد فلان بقرنة**: ona güç yetirdi. Ve **قعد بنو فلان لبني فلان يقعدون**: onlara güç yetirdiler ve sayılarıyla onlara geldiler. Mecazdan: **قعد للحرب**: ona denklerini hazırladı; dedi ki:
  “Mutlaka sabahlayayım zalim olarak, dörtlü bir savaş;
  Ona (savaşa) denklerini hazırla ve zanları benden uzak bırak.”
  Ve sözü:
  “**ستقعد عبد الله عنا بنهشل**”
  yani: onun denkleriyle ona güç yetireceksin de sen bize savaşı yeterli kılacaksın.

Mecazdan: **قعدت الفسيلة**: üzerine oturacağı bir gövde oldu.

Ve **القاعد** odur; denir ki: falanın arazisinde **القاعد**’dan şöyle şöyle bir asıl vardır; onu cins’e götürdüler. Yahut hurmadan **القاعد**: elin eriştiği (hurma). İbnü’l-A‘râbî, râcizin şu sözünde:
  “**تعجل إضجاع الجشير القاعد**”
dedi ki: **القاعد**: doluluğundan ötürü sanki oturmuş gibi, tane ile dolu çuvaldır. Ve **الجشير**: çuvaldır. Mecazdan: kadınlardan **القاعد**: doğumdan, hayızdan ve kocadan geri kalan (kesilen) kadındır; çoğulu **قواعد**’dir. Ve el-Ef‘âl’de: **قعدت المرأة عن الحيض**: ondan kesildi; ve kocalardan: sabretti. Ve tenzîlde: “**والقواعد من النساء**”; ez-Zeccâc dedi: onlar kocalardan geri kalanlardır. İbnü’s-Sikkît dedi: **امرأة قاعد**; hayızdan geri kaldığı zaman. Hayızdan geri kalmayı kastettiğin zaman ise, oturuşu kastettiğin zaman **قاعدة** dersin. Dedi ki: ve derler: **امرأة واضع**; üzerinde başörtüsü olmadığı zaman. Ve **أتان جامع**; gebe kaldığı zaman. Ebû’l-Heysem dedi: **القواعد** sıfatlardandır: dişiler; **رجال قواعد** denmez. Esmâ el-Eşheliyye hadîsinde: “Biz kadınlar topluluğu, sizin evlerinizin **قواعد**’iyiz, ve çocuklarınızın taşıyıcılarıyız.” İbnü’l-Esîr dedi: **القواعد**: **قاعد**’in çoğuludur; o, yaşlı, ihtiyar kadındır; böyle, ه olmaksızın söylenir; yani oturuş sahibi. Ama **قاعدة** ise, “**قد قعدت قعودا**” sözünden fâ‘ile’dir; ve **قواعد** üzerine de çoğul yapılır. Ve **قواعد الهودج**: altında enine dört tahta; hevdac onların içine bindirilir. Ve **رجل قعدي**—**بالضم والكسر**: âciz; sanki oturuşu tercih eder. Ve aynı şekilde **ضجعي ضجعي**; çok yatıp uzanan olduğu zaman.

Denir ki: falan **قعيد النسب**’tir, **ذو قعدد**’dir. **رجل قعدد**: birincisi ve üçüncüsü zamme ile; ve **قعدد**: birincisi zamme ile, üçüncüsü fetha ile. Bunu el-Ahfeş sabit kıldı, Sîbeveyh sabit kılmadı. Ve **أقعد**; ve **قعدود**—zamme ile; ve bu Tâî lehçesidir: en büyük dededen itibaren babalarca yakın olandır; ve o, nesepte akrabalığın en sahip olanıdır. Sîbeveyh dedi: **قعدد** **جعشم**’a ilhak edilmiştir; bu yüzden onda iki misal (iki vezin) ortaya çıktı. Ve falan falandan daha **أقعد**’dır; yani ondan en büyük dedesine daha yakındır. El-Lihyânî dedi: **رجل ذو قعدد**; kabileye yakın olduğu ve sayı onda az olduğu zaman. Denir ki: o onların en **أقعد**’ıdır; yani onların en büyük dedeye en yakın olanıdır. Ve onların en **أطرف**’ı ve en **أفسل**’i; yani en büyük dededen en uzak olanlarıdır. Ve denir ki: falan, **طريف**’tir, **بين الطرافة**; en büyük dedeye kadar babaları çok olduğu zaman; **بذي قعدد** değildir. İbnü’l-A‘râbî dedi: falan falandan daha **أقد**’dır; yani babaları daha azdır. Ve **الإقعاد**: babaların ve dedelerin azlığıdır. Ve **القعدد**: ondan—yani en büyük dededen—babaları uzak olandır; ve o yerilmiştir. Ve **الإطراف**: onların çokluğudur; ve o övülmüştür. Ve denildi ki: ikisi de övgüdür. El-Cevherî dedi: Abdü’s-Samed b. Ali b. Abdillah el-Hâşimî, zamanında Abbâsoğullarının nesepçe en **أقعد**’ı idi; ve bu, onların yanında bir yergi değildir. Ve ona: **قعدد بني هاشم** denirdi; zıddır. El-Cevherî dedi: bir yönden onunla övülür; çünkü velâyet büyüğündür. Bir yönden onunla yerilir; çünkü o, yaşlıların çocuklarındandır; ve zayıflığa nisbet edilir. El-A‘şâ dedi ki:
  “Uzak (soylu)lar, doğurganlar; her biri mübârek;
  İş görenler; **سهم القعدد**’i miras almazlar.”
Bunu el-Merzübânî, Ebû Vecze es-Sa‘dî’nin Âl-i Zübeyr hakkında olan şiirinde, Mu‘cemü’ş-Şu‘arâ’da rivayet etti. Ve **رجل مقعد النسب**: onun kısasıdır; **القعدد**’dandır. İbnü’s-Sikkît, el-Ba‘îs’in şu sözünü bununla tefsir etti:
  “**لقى مقعد الأنساب منقطع به**”
Ve sözü: **منقطع به**: atılmıştır; yani onun bir koşusu yoktur; eğer koşmak isterse, onda buna güç yoktur; **بلغة**: onunla geçinilecek şey, yani onunla yetinilecek bir şey. Ve denir ki: falan **مقعد الحسب**’tir; eğer onun için bir şeref yoksa. Babaları onu **أقعد** etti ve onu **تقعدوه** ettiler. Et-Tırimmâh bir adamı hicvederek dedi ki:
  “Fakat o, bir köledir; görüşünü **تقعد** etti
  Aşağılık aygırlar ve nikâhların ucuzluğu.”
yani: onun hasebini, babalarının ve annelerinin alçaklığı, keremlerden geri bıraktı. Denir ki: falan **بالإقعاد** ile miras aldı; **بالقعود** ile miras aldı denmez.

**القعدد**: hasebinde korkak, alçak; savaştan ve keremlerden geri kalan; ve o yerilmiştir. **القعدد**: sönük (adı sanı çıkmamış) olandır. El-Ezherî dedi: **رجل قعدد وقعدد**; eğer alçak olursa; **من الحسب المقعد**’dan. Ve **القعدد**: nesebi kendisiyle geri bırakan kimsedir. Ve şu beyit okundu:
  “**قرنبي تسوف قفا مقرف
  لئيم مآثره قعدد**”
Ve denir ki: falanı cömertlikten **اقتعد** etti, soyunun alçaklığı. Ondandır şairin sözü:
  “Kelbî’nin oku kazandı; ve bir keçi, onun koşusundan **اقتعدت** etti
  Alçak birinin damarları.”

**رجل قعدي** ve **قعدية**; ikisi de ötre ile; sonuncusu da كذلك الصاغاني’ye göre kesrelenir; yine (böylece) **رجل ضجعي** ötre ile ve kesrelenir; ona **الهاء** dâhil olmaz; ve **قعدة ضجعة**; **كهمزة**. Yani: çokça oturma ve yatma (sahibi). Ve **العين**’de, yüce Allah dilerse, gelecektir.

**القعود**, ötre ile: **الأيمة**; bunu الصاغاني nakletti; **آمت المرأة أيمة**’nin mastarıdır; ve o, **أيم**’dir, **ككيس**; kocası olmayan (kadın): bakire de olsa dul da olsa; geleceği üzere.

**القعود**, fetha ile: çobanın binmek ve azık ile eşya taşımak için edindiği şey.

Ebû Ubeyde dedi: Ve denildi ki: develerden **القعود**; çobanın her ihtiyaçta üzerine oturduğu (bindiği) şeydir. Dedi ki: ve o, Farsça’da **رخت**’tır; **كالقعودة**; **بالهاء**; bunu Leys söyledi. Ezherî dedi: Ben onu ondan başkasından işitmedim. Dedim: Halîl dedi: develerden **القعودة**: çobanın eşyasını taşımak için üzerine oturduğu (bindiği) şeydir. Ve **الهاء** mübalağa içindir; denir ki: “Ne güzel **القعدة** bu”; ve o, ötre ile **المقتعد**’dır. Ve **اقتعده**: onu **قعدة** edindi. Nadr dedi: **القعدة**: çobanın develerinden bir **قعود**’u kendine oturak edinip ona binmesidir; böylece **القعدة** ile **القعود**’u bir şey, **الاقتعاد**’ı da binmek kıldı. Ve adam çobana der ki: “Seni şu kadarla kiralarız; ve üzerimize **قعدتك** (düşer).” Yani: üzerimize senin binitin (düşer); develerden dilediğine ve dilediğin vakit binersin.

**أقعدة** ve **قعد**; iki ötre ile; ve **قعدان**, kesre ile; ve **وقعائد**; ve **قعادين** cem‘u’l-cem‘dir.

**القعود**: **القلوص** (genç dişi deve). İbn Şümeyl dedi: **القعود** erkeklerdendir; **القلوص** dişilerdendir. **القعود** ayrıca: iki yaşına kadar olan **البكر** (genç deve) — yani ikinci yıla girinceye kadar. **القعود** ayrıca: **الفصيل** (sütten kesilmiş deve yavrusu). İbnü’l-Esîr dedi: binek hayvanlarından **القعود**: adamın binmek ve yük taşımak için üzerine oturduğu (bindiği) şeydir; ancak erkek olur. Ve denildi ki: **القعود** erkektir; dişi ise **قعودة**’dir. Ve develerden **القعود**: binmeye elverişli olan şeydir; en aşağısı iki yaşının olmasıdır; sonra altıncı yıla girip **يثني** oluncaya kadar **قعود**’dur; sonra o **جمل**’dir. Kisâî, **القلوص** için **قعودة** diyen kimseyi işittiğini zikretti; erkek için de **قعود**. Ezherî dedi: Bu, Kisâî nezdinde, bazılarından işittiği sözün nadirlerindendir. Arapların çoğunun sözü bunun dışındadır. İbnü’l-A‘râbî dedi: dişi genç deveye **قلوص** denir; erkek gence **قعود** denir; **مثل القلوص**; ikisi **يثنيا** oluncaya kadar; sonra o **جمل**’dir. Ezherî dedi: Bu tefsire göre, Araplardan gördüğüm kimselerin sözü (böyledir): **القعود** ancak erkek **البكر** olur; cem‘i **قعدان**’dır; sonra **قعادين** cem‘u’l-cem‘dir. Beştî’nin, İbnü’s-Sikkît’in sözüne latif bir itirazı vardır; Ezherî ona cevap vermiş ve ona nispet ettiğinde onu hatalı saymıştır. Lisân’da ona müracaat et.

**القعيد**: kanadı olgunlaşmamış çekirge; diğer nüshalarda böyle, müfred olarak; bazı ana nüshalarda: “**جناحاه** بعد”.

**القعيد**: baba. Ondan: “**قعيدك** mutlaka şöyle yapacaksın” sözleri; yani “babam üzerine (yeminle)”. Şeyhimiz dedi: Bu, onun tek başına kaldığı gariplerindendir; yeminde onu buna hamletmesi gibi; zira onu kimse yemin manasında ve ona bağlı şeylerde zikretmedi; ancak onlar onun **كعمر الله** gibi bir mastar olduğunu söylediler. Dedim: Musannifin söylediği bu, Ebû Ubeyd’in sözüdür. Onu **علياء مضر**’a nispet etti ve böyle tefsir etti. Şeyhimiz ona yerinde olmayan bir şekilde yüklenmiştir; üstelik Ebû Ubeyd’in sözünü daha sonra nakletmiştir de tamamlamamıştır; zira **علياء مضر** sözünden sonra dedi ki: “**قعيدك** mutlaka yapacaksın.” **القعيد**: baba. Böylece sözünün sonunu hazfetti. Bu acayiptir.

Onların sözü: “**قعيدك الله** bunu yapmam” ve “**قعدك الله**” — kesre ile; fetha ile de denir, Râzî ve başkaları ضبط ettiği üzere. Mütemmim b. Nüveyre dedi:

قعيدك أن لا تسمعيني ملامة
ولا تنكئي قرح الفؤاد فييجعا

Bir isti‘taf (gönül alma)dır, yemin değil; bunu İbn Berrî, haşiyelerde, Mütemmim’in önceki beytinde **وجع** maddesinde söyledi. Ve dedi: Ebû Ali böyle dedi; sonra dedi ki: delil, yemin cevabının gelmemiş olmasıdır. Ebû Ali’nin ibaresinin nassı: “Delil, onun yemin olmaması: yemin cevabıyla cevaplanmamış olmasıdır.” Ve o — yani **قعيدك الله** — fiilin yerinde vâki olan mastardır; **عمرك الله** menzilesinde; fiilin yerinde vâki olan mastarların nasbı gibi; yani: **عمرتك الله**. Manası: Allah’tan senin ömrünü uzatmasını istedim. Yine **قعدك الله** kesre ile; takdiri: **قعدك الله**; diğer nüshalarda böyle. Ebû Ali’nin ibaresinin nassı: “**قعدتك الله**; yani Allah’tan seni korumasını istedim; yüce sözünden: **عن اليمين وعن الشمال قعيد**; yani **حفيظ**.” İbn Berrî’nin, Ebû Ali’den naklen ibaresi bitti. Bunu bildiğinde, Şeyhimizin sözü: “ve onun sözü isti‘taf, yemin değil, cumhura muhaliftir; musannife taassup ve kusurdur.”

Ebû’l-Heysem dedi: **القعيد**: senin oturuşunda sana arkadaşlık eden **المقاعد**; **فعيل** vezninde, **مفاعل** manasında. Ve **قاعد الرجل**: onunla oturdu. Ferazdak’tan inşad etti:

قعيدكما الله الذي أنتما لـه
ألم تسمعا بالبيضتين المناديا

**القعيد**: **الحافظ**; tekil, çoğul, müzekker, müennes için tek lafızla. Ve ikisi **قعيدان**’dır. Ve **فعيل** ile **فعول**, tekil, ikil ve çoğulda eşit olanlardandır; yüce sözü gibi: **إنا رسول رب العالمين** ve yüce sözü gibi: **والملائكة بعد ذلك ظهير**. Bununla yüce sözü tefsir edildi: **عن اليمين وعن الشمال قعيد**. Nahivciler dedi: manası: “sağda bir **قعيد**, solda bir **قعيد**”; böylece birinin zikriyle ötekinden iktifa edildi. Bunun örnekleri ve şahitleri vardır. Lisân’da müracaat et; Kisâî, Kuraybe el-A‘râbiyye’den inşad etti:

قعيدك عمر الله يا بنت مالك
ألم تعلمينا نعم مأوى المعصب

Dedi: **العمر** ile **القعيد**’in bir araya geldiği bir beyit bundan başka işitmedim. Sa‘leb dedi: “**قعيدكما الله**” dediğinde, onunla istifham ve yemin gelir; istifham, şu sözün gibi: “**قعيدكما الله**; şöyle şöyle değil miydi?” Ve Ferazdak’ın önce zikredilen sözünü inşad etti. Yemin (şöyledir): “**قعيدك الله** mutlaka sana ikram edeceğim.” Ve denir: “**قعيدك الله** şöyle yapma.” Ve “**قعدك الله**” — **القاف**’ın fethasıyla. Ama “**قعدك**”ı bilmem. Ve denir: **قعد**; **قعدا** ve **قعودا**. Ve inşad etti:

فقعدك أن لا تسمعيني ملامة

Cevherî dedi: Bu, Arap için bir yemindir; bunlar, gizli bir fiille mansub olarak kullanılmış mastarlardır.

**القعيد**: arkandan sana gelen, uğursuzluk çıkarılan ceylan yahut kuş; **النطيح**’ın hilafına. Ondan, Ubeyd b. el-Ebras’ın sözü:

ولقد جرى لهم ولم يتعيفـوا
تيس قعيد كالوشيجة أعصب

Bunu Ebû Ubeyd, **السانح** ve **البارح** babında zikretti.

**القعيدة** (هاء ile): kadın. O, adamın **قعيدة**’sidir ve evinin **قعيدة**’sidir. Es‘ar el-Cu‘fî dedi:

لكن قعيدة بيتنـا مـجـفـوة
باد جناجن صدرها ولها غنى

Cem‘i **قعائد**’dir. Ve **وقَعيدة الرجل**: onun karısı. Dedi ki:

أطوف ما أطوف ثم آوى
إلى بيت قعيدته لكـاع

Yine **قعاده** (da böyledir). Abdullah b. Avfâ el-Huzâ‘î, karısı hakkında dedi:

منجدة مثل كلب الهراش
إذا هجع الناس لم تهجع
فليست بتاركة محـرمـا
ولو حف بالأسل المشرع
فبئست قعاد الفتى وحدها
وبئست موفـية الأربـع

**القعيدة** ayrıca: kadınların dokuduğu, üzerine oturulan, **كالعيبة** gibi bir şeydir. Ve onu **أقتعدها**. Cem‘i **قعائد**’dir. İmru’ül-Kays dedi:

رفعن حوايا واقتعدن قعائدا
وحففن من حوك العراق المنمق

**القعيدة** ayrıca: içinde **القديد** ve **الكعك** bulunan **الغرارة** yahut ona benzer şeydir; çoğulu **قعائد**’dir. Ebû Züeyb, bir avcıyı vasfederek dedi ki:
  له من كسبهن معذلجـات                      قعائد قد ملئن من الوشيق
Zamir, **كسبهن**’de, beyitten önce zikrettiği oklara döner. **معذلجات**: doldurulmuşlar. **الوشيق**: etten kuruyan şeydir; o da **القديد**’dir. **القعيدة** kumdan: uzunlamasına olmayan; yahut yere yapışık iptir; **الحاء**’nın fethası ve **الموحدة**’nın sükûnu ile; ve “ondan yığılan şeydir” denilmiştir. **تقعده**: işini üstlendi; bunu Sa‘leb ve İbnü’l-A‘râbî nakletti. **تقعده**: onu ihtiyacından alıkoyması ve engellemesidir. **تقعد** falanı işten: onu istemediği zaman (denir). Sa‘leb dedi: **قعدك الله** fetha ile de, kesra ile de (gelir), daha önce geçtiği gibi; Rıdî ve başkaları ikisiyle de ضبط etti. Şeyhimiz, musannifin kesrayı zikretmediğini, bu yüzden onu kusura nispet ettiğini ileri sürdü. **وقعيدك الله لا آتيك**: ikisi de “Seni Allah ile yalvartıyorum” mânasındadır. “**قعدك الله** ve **قعيدك الله**: yani sanki O, korumasıyla seninle oturuyor” denilmiştir; nüshalarda böyledir. Bazı ana nüshalarda “sözünü senin aleyhine korur” (şeklindedir). İbn Manzûr dedi: güçlü değildir. Ebû Ubeyd dedi: Kisâî dedi: **قعدك الله** denir; yani “Allah seninle beraberdir” yahut mânası “her gizli konuşmanın sahibi olan Sahibinle (beraber ol)”dur; nasıl ki **نشدتك الله** denir. Yine onların “**قعيدك لا آتيك**” ve “**قعدك لا آتيك**” sözleri de böyledir; bunların hepsi **الصحاح**’tadır. Onun ibaresinin bir kısmı daha önce geçti. Şeyhimiz dedi: Mâzenî ve başkaları, **قعيد** için fiil olmadığına açıkça hükmettiler; **عمرك الله** bunun aksinedir; çünkü ondan bir fiil bina ettiler. Musannifin zahiri, hatta sarih sözü, bir cemaat gibi, her ikisinden de fiilin bina edildiğidir. Şevâhid şerhlerinde: **قعدك الله** ve **قعيدك الله**’a gelince, “ikisi de gözetleme mânasında iki masdardır; nasbı, ‘Allah’ı gözetlemenle yemin ederim’ takdiri iledir” denilmiştir. Ve “**قعد** ve **قعيد** gözetleyici ve koruyucu mânasındadır; böylece ikisiyle kastedilen Allah Teâlâ’dır; nasbları, **الباء** ile geçişli kılınmış ‘yemin ederim’ takdiri iledir” denilmiştir. Sonra fiil ve **الباء** hazfedildi; ikisi nasb oldu; ve onların yerine **الله** bedel kılındı.

Halîl b. Ahmed’den: şiirde **المقعد**: her beyt ki onda **زحاف** vardır; fakat onunla, ancak fâsıladan harfin eksiltilmesi yahut arûzundan eksilen şey sebebiyle kuvvetin azalması kastedilmiştir; Rebî‘ b. Ziyâd el-Absî’nin sözü gibi:
  أفبعد مقتل مالك بـن زهـير                      ترجو النساء عواقب الأطهار
Son söz: bunu, kendisine ait **الأفعال**’da İbnü’l-Kattâ‘ söyledi ve beyti okudu. Ebû Ubeyde dedi: **الإقواء** fâsıladan harflerin eksilmesidir; böylece beytin arûzundan kuvvet eksilir. Halîl buna **المقعد** adını verirdi. Ebû Mansûr dedi: bu, Halîl’den sahih olarak (nakledilmiştir); bu, **الزحاف** değildir; bu şiirde bir ayıptır; **الزحاف** ayıp değildir. Şeyhimiz, kafiye âlimlerinden nakletti ki **الإقعاد**, **بحر الكامل**’den arûzun ihtilâfı ifadesidir; parçalarının hareketlerinin çokluğu sebebiyle onu buna tahsis ettiler. Sonra musannife itirazı ikame etti: onun gittiği şeyi imamların hiçbirisi açıkça söylememiştir; ve kitabına, kaçınılması gereken bozucu bir ziyadeyi sokmuştur; zira mânasını bilmemiş, onlara onun kapısını da açmamıştır. Bu, Ebû Ubeyde ve Halîl’den nakli daha önce geçirmemizle birlikte—ki onlar onlardır—hayreti gerektiren şeylerdendir. Allah Teâlâ fazlı ve keremiyle hepsini bağışlasın, âmin. **المقعد**: Medine’de oklara tüy takan bir adamın adıdır; ve o, **مقعدا** idi. Âsım b. Sâbit el-Ensârî (Allah ondan razı olsun), müşrikler ona rastlayıp onu okla attıkları zaman dedi ki:
  أبو سليمان وريش المقعد
  ومجنأ من مسك ثور أجرد
  وضالة مثل الجحيم الموقد
  وصارم ذو رونق مهنـد

**مهند**’i ancak komşuluk (i‘râbı) yahut **الإقواء** sebebiyle cerretti; yani: “Ben Ebû Süleymân’ım; ve yanımda, **المقعد**’ın tüylediği oklar vardır.” Öyleyse savaşmamamın özrü nedir? Sâgânî dedi: **المعقد** diye de rivayet edilir; **العين**’i öne almakla. “**المقعد**: kartal yavrusudur; onun tüyü tüylerin en iyisidir” denildi; bunu Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den naklen söyledi. “**المقعد**: kendisine yaşlılık arız olup avlanmış ve tüyü alınmış kartaldır” denildi. Ve “**المقعد**: bağımsız olamamış her kuşun yavrusudur; **المقعدد** gibi” denildi; ikisinde, yani kartalda ve yavrusunda. Kurâ‘dan sabit olan: **المقعدد**: kartal yavrusudur. Mecazdan: memeden **المقعد**: boğaz çukurunda avuç dolusu (kadar) çıkan çıkıntıdır; henüz bükülmemiş ve kırılmamış kabarmış (meme). Nâbiga dedi ki:
  والبطن ذو عكن لطيف طيه                      والإتب تنفجه بثدي مقعـد
Mecazdan: **مقعد الأنف** adam: iki burun deliğinde genişlik ve kısalık olduğu zaman. **المقعدة** (هاء ile): **الخموص**’tan **الدوخلة**’dir; bunu Sâgânî nakletti. **المقعدة**: kazılıp da suyu çıkmayan ve terk edilen kuyudur; onlara göre o, **المسهبة**’dir. **المقعدان**, zamme ile: **المقر** bitkisi gibi biten, fakat acılığı olmayan bir ağaçtır; ortasında boy (uzunluğu) kadar uzayan bir dal çıkar; başında **العرعرة** meyvesi gibi, sert kırmızı bir şey vardır; çocuklar onunla birbirlerine atışırlar; ve otlatılmaz. Bunu Ebû Hanîfe söyledi. İbnü’l-A‘râbî’den: “bıçağının ağzını, sanki bir mızrak gibi oluncaya kadar biledi” yani oldu; bu mecazdır. Şeyhimiz ondan gafil olunca onu maddenin sonunda **المستدركات**’tan kıldı. İbnü’l-A‘râbî ayrıca dedi: “**ثوبك**’unu, rüzgâr onunla uçup gitmesin diye **لا تقعد**”; yani rüzgâr onunla uçucu olmasın. **ثوبك**’u, gizli bir fiille nasbetti; yani “**احفظ ثوبك**”. Ve ayrıca dedi: “**قعد**: hiç kimse ondan bir ihtiyaç istemez ki onu yerine getirmiş olmasın.” Onu açıklamadı. Eğer bununla “oldu”yu kastettiyse, onun benzerleri daha önce geçti; o benzerleri açıklamakla bunun açıklamasından müstağni olundu. Eğer “oturmayı” kastettiyse, onun mânası yoktur; çünkü oturmak, bir hâlin diğer hâle göre ona daha evlâ olduğu bir hâl değildir. Görmez misin ki sen dersin: “**قعد**: hiç kimse ona uğramaz ki ona sövmesin”; ve “**قعد**: hiçbir isteyen ona sormaz ki onu mahrum etmesin”; ve oturanın hâllerinden haber verilen bunun dışındaki şeyler. Bu ancak senin “**قام**: hiçbir ihtiyaç istemez ki onu yerine getirsin” sözün gibidir. Dedim. Ve onunla ilgili olan, **المستدركات**’ta gelecektir. **القعدة**, zamme ile: eşektir; **قعدات**, zamme sonra sükûn ile. Urve b. Ma‘dîkerib dedi ki:
  سيبا على القعدات تخفق فوقهم                      رايات أبيض كالفنيق هجـان
**القعدة**: üzerine oturulan eyer ve semerdir. İbn Düreyd dedi: **القعدات**: semerler ve eyerlerdir. Başkası dedi: **القعيدات**. **أقعده**: ona hizmet ettiğinde (denir); o, ona **مقعد** ve **مقعد**’dır. Bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi ve şu beyti okudu:
  وليس لي مقعد في البيت يقعدني                      ولا سوام ولا من فضة كـيس
Ve başkasına ait olarak okudu:
  تخذها سرية تقعده
Ve **الأساس**’ta: “Falanın, onu **تقعده** ve onu **تقعده** eden bir karısı yoktur.” Mecazdan: “**أقعد أباه**”: ona kazancı kâfi kıldı ve ona yardım etti; **قعده تقعيدا** gibi; ikisinde de; şahidi daha önce geçti. **واقعندد** mekânda: orada ikamet etti. İbn Büzerc dedi: “o mekânda **أقعد** denir; nasıl ki **أقام** denir.” Ve şu beyti okudu:
  أقعد حتى لم يجد مقعنـددا                      ولا غدا ولا الذي يلي غدا
**الأقعاد** fetha ile ve **القعاد** zamme ile: develerin ve seçkin bineklerin kalçalarında tutan bir hastalıktır; onları yere doğru meylettirir. İbnü’l-A‘râbî’nin ibaresinin metninde: “o, sağrının yere doğru meyline benzer bir şeydir.” Deveye **أقعد** isabet etmiştir; o da **مقعد**’dır. İbnü’l-Kattâ‘ın **كتاب الأفعال**’ında: “**أقعد الجمل**: ona **القعاد** isabet etti”; o da iki kalçanın gevşemesidir. Ve ondan istidrâk edilenlerdendir: **المقعدة**: aşağı (olan). **المقاعد**: çarşılarda ve başkalarında insanların oturma yeridir.

İbnü’s-Sikkît’ten: denir ki: “Beni o işten alıkoyan ancak bir meşguliyettir”; yani: beni hapsetti. İbnü’l-Kattâ‘ın **الأفعال**’ında: **قعد عن الأمر**: gecikti. “Beni senden bir meşguliyet hapsetti.” Bitti. Araplar adama beddua eder de şöyle der: “Sağdın oturarak ve içtin ayakta”; der ki: oturarak sağılan koyundan başkasına sahip olmadın ve ayakta sağdığın develere sahip olmadın; manası: develerin gitti de koyun sağar oldun; çünkü koyun sağan ancak oturarak olur; ve koyun zayıfların ve zelillerin malıdır. Develer ise eşrafın ve güçlülerin malıdır. Ve denir ki: **رجل قاعد عن الغزو**; ve **قوم قعاد** ve **قاعدون**. Ve falan onunla **تقاعد** etti; yani hakkından ona çıkmadı. “Seni ne **قعد** etti ve ne **اقتقد** etti”: seni ne hapsetti. Ve **القعد**: hurma ağaçlarıdır; ve denildi: küçük hurma ağaçlarıdır; ve o, **قاعد**’ın cem‘idir; **خادم** ve **خدم** gibi. Meselde: “Onu ihtiyaçların **قعيد**’i edindiler”; **القعود**’un küçültmesidir; adamı işlerinde hor kullandıklarında. Ve **قاعد الرجل**: onunla oturdu. Ve **القعادة**: sedir; Yemenîdir. Ve **القاعدة**: temel köküdür. Ve **القواعد**: temellerdir; ve evin **قواعد**’i: onun temelidir. Ez-Zeccâc dedi: **القواعد**: binanın onu ayakta tutan sütunlarıdır. Ve onların sözü: “İşini bir **قاعدة** üzerine ve **قواعد** üzerine bina etti”; ve “Senin işinin **قاعدة**’si gevşektir.” Ve “**مقاعد**”lerini terk ettiler: merkezleri; ve bu mecazdır. Ve **قواعد السحاب**: onun ufuklarında göğün âfâkında enlemesine uzanan kökleridir; bina temellerine benzetildi; bunu Ebû ‘Ubeyd söyledi. İbnü’l-Esîr dedi: **القواعد** ile murad, ondan enlemesine uzanan ve alçalan olandır; bina temellerine benzetme olarak.

Atasözlerindendir: “Şer seninle ayağa kalkarsa otur.” İbnü’l-Kattâ‘ **الأفعال**’da dedi: “Ayağa kalktı” yerine “indi” (nâzil oldu) (denir). Ve “otur” sözü: yani: yumuşak huylu ol. Dedim: manası: ona boyun eğ ve çalkalanma; ve onun ikinci bir manası vardır: yani şer sana dikilirse ve ondan bir kaçış bulamazsan ona dikil ve onunla mücadele et; bu, Ferrâ’nın zikrettiklerindendir. **اللسان** ve **الأفعال**’da: atın ayağında **الإقعاد**: çokça yayvan basmasıdır; böylece dikleşmez. Ve **أقعد الرجل**: topalladı; ve **المقعد**: topal. **الأساس**’ta: mecazdandır: **قعد عن الأمر**: onu terk etti. Ve **قعد يشتمني**: yöneldi. Bitti. **اللسان**’da olan: Ferrâ: Araplar “Falan bana sövmeye **قعد** etti” der; **طفق** ve **جعل** manasındadır. Benî ‘Âmir’den birine ait olarak şu beyit okundu:

لا يقنع الجارية الخضاب
ولا الوشاحان ولا الجلباب من دون أن تلتقي الأركاب ويقعد الأير له لعاب

Ve **رحى قاعدة**: öğütücünün onunla, elinde **الرائد** ile öğüttüğü (değirmendir). Ve mecazdandır: onu ne **تقعده** etti ne **اقتعده** etti; ancak soyunun alçaklığı. Ve **رجل قعدة**: korkak. Ve **المقعندد**: oturma yeri. **النون** ziyadedir. Dedi ki:

أقعد حتى لم يجد مقعنددا

Ve mekânda **أقعد** oldu ve **أقعد**. Ve malı **بالقعدى** ile miras aldı; **كبشرى**; yani **بالقعدد** ile. Ve **القعود** ( **كصبور** ): **النسر الطائر**’ın arkasında “**الصليب**” diye adlandırılan dört yıldızdır. Ve dağdan **القعدد**: üstü düz olan (kısımdır). Ve denir ki: “Falanı cömertlikten **اقتعد** etti, tabiatının alçaklığı.” Dedi ki:

فاز قدح الكلبي واقتعدت مع                      زاء عن سعيه عروق لـئيم

Ve **اقتعد مهريا**: onu kendisine **قعود** yaptı. Hadiste: kabir üzerine oturmayı yasakladı. Denildi: murad, abdest bozmak ve hades çıkarmak için oturuştur; yahut yas tutmak için oturuştur; yahut işi büyütmek istedi; çünkü onun üzerine oturmakta ölüye ve ölüme karşı hafife alma vardır. Ve “**قعدانا**” diye adlandırdılar; kesre ile. Ve yerleşik olan, **المقعد**’ı aldı. Ve bu, düşmanın senin aleyhine oturup kalktığı bir şeydir. Şeyhimizin istidrâk ettiklerindendir: **التقعدد**: sebat ve yerleşip sağlamlaşma; Kâdî ‘Iyâd onu **الشفاء**’da kullandı; ve şârihleri onu onayladı. Ve **المقعد** ( **كمعظم** ): Hecer’den getirilen bir çeşit **البرود**dur.
