# قعر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B9%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قعر

قعر كل شيء: أقصاه، ج قعور. وقعر البئر، وغيرها: عمقها. والقعير، كأمير: النهر البعيد القعر، كالقعور، أي كصبور، هكذا في سائر النسخ، ولم يذكره أحد من أئمة اللغة، والصواب أنه كتنور، يقال: بئر قعور: بعيدة القعر، كما سيأتي في آخر كلام المصنف أيضا. وأما القعور، كصبور بمعنى القعير، فلم يتعرض له أحد، وليس له سلف فيه. وقد قعرت، ككرم، قعارة بالفتح. وقصعة قعيرة، كذلك. وقعر البئر، كمنع، يقعرها قعرا: انتهى إلى قعرها، أو قعرها: عمقها، وهذا عن ابن الأعرابي، وهو مجاز، وكذلك الإناء، إذا شرب جميع ما فيه حتى ينتهي إلى قعره، يقال: قعره قعرا، وهو مجاز، وكذا قعر الثريدة: أكلها من قعرها. وأقعر البئر: جعل لها قعرا، أي عمقا. ومن المجاز: قعر في كلامه تقعيرا: عمق. وتقعر الرجل: تشدق وتكلم بأقصى قعر فمه، وقيل: تكلم بأقصى حلقه. وهو قيعر، وقيعار، ومقعار، بالكسر: متقعر في كلامه متشدق. ويقال: هو يتقعر في كلامه، إذا كان يتنحى وهو لحانة، ويتعاقل وهو هلباجة؛ قاله ابن الأعرابي. وإناء قعران: في قعره شئ، وإناء نصفان، وشطران: بلغ ما فيه شطره، وهو النصف، وإناء نهدان: علا وأشرف. والمؤنث من كل هذا فعلى؛ قاله الكسائي. وقال الزمخشري: إناء قعران، إذا كان قريبا من الملء، وهو مجاز. وقصعة قعرة وقعرى، كفرحة وسكرى، إذا كان فيها ما يغطي قعرها، وهو مجاز. واسم ما فيه القعرة، بالفتح، ويضم. وقعب مقعار، بالكسر: واسع بعيد القعر. وامرأة قعرة وقعيرة، كفرحة وسريعة: بعيدة الشهوة، عن اللحياني، وهكذا فسره ابن دريد في الجمهرة، أو التي تجد الغلمة، أي الشهوة في قعر فرجها، أو التي تريد المبالغة في الجماع، وقيل: هو نعت سوء الجماع. وقعره، كمنعه: صرعه، ومنه حديث ابن مسعود: أن عمر لقي شيطانا فصارعه فقعره. ومن المجاز: قعر النخلة قعرا فانقعرت: قلعها من قعرها، أي قطعها من أصلها فسقطت. وانقعرت الشجرة: انجعفت من أصلها وانصرعت هي. وفي الحديث: أن رجلا انقعر عن مال له، أي انقلع عن أصله، يعني أنه مات عن مال له، وقيل: كل ما انصرع فقد انقعر. وفي التنزيل: كأنهم أعجاز نخل منقعر. والمنقعر: المنقلع من أصله، وقيل: معنى انقعرت: ذهبت في قعر الأرض، وإنما أراد تعالى أنهم اجتثوا كما اجتث النخل الذاهب في قعر الأرض فلم يبق له رسم ولا أثر، كذا في البصائر. ومن المجاز: قعرت الشاة: ألقت ما في بطنها لغير تمام. ونص ابن الأعرابي في النوادر: قعرت الشاة تقعيرا: ألقت ولدها لغير تمام، وأنشد:
  أبقى لنا الله وتقعير المـجـر                      سودا غرابيب كأظلال الحجر

  فتأمل مع سياق المصنف. والقعراء، ممدود: ع. وبنو المقعار، بالكسر: بطن من بني هلال. والقعر، بالفتح: الجفنة، وكذلك الدسيعة والمعجن والشيزى؛ روى كل ذلك الفراء عن الدبيرية، وأورده ابن الأعرابي في نوادره. والقعر: جوبة تنجاب من الأرض وتنهبط فيها ويصعب الانحدار فيها والصعود منها، كالقعرة، بالهاء؛ ذكره الصاغاني. ويقال: ما في هذا القعر. مثله، أي البلد. قال أبو زيد يقال: ما خرج من أهل هذا القعر أحد مثله: كقولك: من أهل هذا القعر أحد مثله: كقولك: من أهل هذا الغائط مثل البصرة أو الكوفة. والقعر، بالتحريك: العقل التام؛ عن ابن الأعرابي. يقال منه: قعر الرجل: إذا روى فنظر فيما يغمض من الرأي حتى يستخرجه. ومنه فلان بعيد القعر، أي الغور، على المثل. والقعور، كتنور: البئر العميقة، كالقعيرة، وقد تقدم. وقعار، كغراب: جبل باليمن، وفيه رباط قطب اليمن السيد محمد بن عمر النهاري. والتقعير: الصياح، يقال: قعر القوم: صاحوا؛ هكذا نقله الصاغاني، إن لم يكن تصحيفا عن عقر. والقعرة، بالضم: الوهدة من الأرض؛ نقله الصاغاني. وقعير، كزبير: اسم، وهو والد عليم الآتي ذكره قريبا. ومما يستدرك عليه: القعر- بالضم- من النمل: التي تتخذ القريات. وانقعر الرجل: مات. وتقعر: انصرع وانقلب: قال لبيد:
  وأربد فارس الهيجا إذا ما                      تقعرت المشاجر بالفئام أي انقلبت فانصرعت، وذلك في القتال عند الانهزام. وقدح قعران: مقعر. وفلان ليس لكلامه قعر. وعن بعض العرب: لا أدخل عليه قعيرة بيت؛ قعيرة البيت، وقعرته: قعره. وهو مقعر، كمعظم: يبلغ قعور الأمور، قال الكميت:
  البالغون قعور الأمر تـروية                      والباسطون أكفا غير أصفار.

### Türkçe

**قعر** her şeyin: en sonu; çoğulu **قعور**. Ve **قعر البئر** ve başkası: onun derinliği. Ve **القعير**, **أمير** gibi: dibi uzak olan nehir; **القعور** gibi, yani **صبور** gibi; işte böyle, diğer nüshaların tamamında; ve onu dil imamlarından hiçbiri zikretmedi; doğru olan, onun **تنور** gibi olmasıdır; denir: **بئر قعور**: dibi uzak, nitekim musannifin sözünün sonunda da gelecektir. Amma **القعور**, **صبور** gibi, **القعير** manasında; ona hiç kimse temas etmedi ve onda bir selefi yoktur. Ve **قعرت** ettim, **كرم** gibi, **قعارة** (fetha ile). Ve **قصعة قعيرة**, yine böyle. Ve **قعر البئر**, **منع** gibi, onu **قعرا** ile **يقعرها**: onun dibine ulaştı; yahut onu **قعرها**: onun derinliği; bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir ve bu mecazdır; ve yine kap (için de böyledir): içindekinin tamamını içtiği zaman, ta ki dibine varıncaya kadar; denir: onu **قعره قعرا**; ve bu mecazdır; ve yine **قعر الثريدة**: onu dibinden yedi. Ve **أقعر البئر**: ona bir **قعر** yaptı, yani bir derinlik.

Ve mecazdan: sözünde **قعر** etti, **تقعيرا**: derinleştirdi. Ve adam **تقعر** etti: ağzını genişletti ve ağzının en son dibinden konuştu; ve denildi: boğazının en sonundan konuştu. Ve o, **قيعر**’dir, ve **قيعار**’dır, ve **مقعار**’dır, kesre ile: sözünde **متقعر** olan, ağzını genişleten. Ve denir: o, sözünde **يتقعر**, eğer o, **لحانة** olduğu hâlde yan çiziyor ve **هلباجة** olduğu hâlde akıllılık taslıyorsa; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi.

Ve **إناء قعران**: dibinde bir şey olan kap; ve **إناء نصفان** ve **شطران**: içindeki, onun **شطر**’una ulaştı; o da **النصف**’tır. Ve **إناء نهدان**: yükseldi ve göründü. Ve bütün bunların müennesi **فعلى** üzerinedir; bunu el-Kisâî söyledi. Ve ez-Zemahşerî dedi: **إناء قعران**, dolmaya yakın olduğu zaman; ve bu mecazdır. Ve **قصعة قعرة** ve **قعرى**, **فرحة** ve **سكرى** gibi: içinde, dibini örten şey olduğu zaman; ve bu mecazdır. Ve içindeki şeyin adı **القعرة**’dır, fetha ile; ve zamme ile de gelir. Ve **قعب مقعار**, kesre ile: geniş, dibi uzak.

Ve **امرأة قعرة** ve **وقعيرة**, **فرحة** ve **سريعة** gibi: şehveti uzak olan; el-Lihyânî’den. Ve işte böyle, İbn Düreyd onu el-Cemhere’de tefsir etti; yahut **الغلمة**’yi, yani şehveti, ferçinin dibinde bulan; yahut cinsî birleşmede mübalağa isteyen; ve denildi: o, kötü birleşmenin sıfatıdır.

Ve onu **قعره**, **منعه** gibi: onu yere serdi; ve ondan, İbn Mes‘ûd hadisi: Ömer bir şeytanla karşılaştı da onunla güreşti, sonra onu **فقعره**. Ve mecazdan: hurma ağacını **قعر** etti, **قعرا**; sonra **فانقعرت**: onu dibinden söktü; yani onu kökünden kesti de düştü. Ve ağaç **انقعرت**: kökünden koparıldı ve kendisi devrildi. Ve hadiste: bir adam, kendisine ait bir maldan **انقعر** etti; yani kökünden koparıldı; yani o, kendisine ait bir mal bırakarak öldü. Ve denildi: her ne devrilirse, muhakkak **انقعر** etmiştir. Ve tenzîlde: **كأنهم أعجاز نخل منقعر**. Ve **المنقعر**: kökünden sökülmüş olan; ve denildi: **انقعرت**’in manası: yerin dibine gitti; ancak Yüce Allah’ın muradı, onların, yerin dibine giden hurma gibi kökünden sökülmeleri, böylece onun için ne bir iz ne bir eser kalmamasıdır; el-Besâir’de böyle.

Ve mecazdan: koyun **قعرت**: karnındakini tamam olmaksızın attı. Ve İbnü’l-A‘râbî’nin **النوادر**’deki nassı: koyun **قعرت** eder, **تقعيرا**: yavrusunu tamam olmaksızın attı. Ve şu beyti okudu:
  أبقى لنا الله وتقعير المـجـر                      سودا غرابيب كأظلال الحجر

Öyleyse musannifin sevkiyle birlikte düşün. Ve **القعراء**, med ile: ع. Ve **بنو المقعار**, kesre ile: Benî Hilâl’den bir batın. Ve **القعر**, fetha ile: çanak; ve yine **الدسيعة** ve **المعجن** ve **الشيزى**; el-Ferrâ, bunların hepsini ed-Dübeyriyye’den rivayet etti; ve İbnü’l-A‘râbî onu **نوادر**’inde zikretti. Ve **القعر**: yerden yarılıp açılan ve içine çökülen bir çukur; içine inmek ve ondan çıkmak zor olur; **القعرة** gibi, **الهاء** ile; bunu es-Sâğânî zikretti. Ve denir: bu **القعر**’da ne var. Onun misli, yani belde. Ebû Zeyd dedi: denir: bu **القعر**’ın ehlinden onun misli hiç çıkmadı: senin sözün gibi: bu **القعر**’ın ehlinden onun misli biri (yok): senin sözün gibi: bu **الغائط**’ın ehlinden Basra yahut Kûfe gibi (biri).

Ve **القعر**, hareke ile: tam akıl; İbnü’l-A‘râbî’den. Ondan denir: adam **قعر** etti: eğer doydu da görüşten kapalı olan şeye baktı, ta ki onu çıkarıncaya kadar. Ve ondan: falan **بعيد القعر**: yani derin, mesel üzere. Ve **القعور**, **تنور** gibi: derin kuyu; **القعيرة** gibi; ve geçti. Ve **قعار**, **غراب** gibi: Yemen’de bir dağ; ve onda, Yemen kutbu seyyid Muhammed b. Ömer en-Nehârî’nin ribâtı vardır. Ve **التقعير**: bağırma; denir: kavim **قعر** etti: bağırdılar; es-Sâğânî bunu böyle nakletti; eğer **عقر**’dan bir tashîf değilse. Ve **القعرة**, zamme ile: yerden bir çukur; es-Sâğânî nakletti. Ve **وقعير**, **زبير** gibi: bir isim; ve o, az sonra zikri gelecek olan Alîm’in babasıdır.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **القعر**—zamme ile—karıncalardan: küçük köyler edinen (tür). Ve adam **انقعر** etti: öldü. Ve **تقعر**: devrildi ve ters döndü; Lebîd dedi:
  وأربد فارس الهيجا إذا ما                      تقعرت المشاجر بالفئام

Yani ters döndü de devrildi; bu, bozgun anında savaşta olur. Ve **قدح قعران**: oyuk. Ve falanın sözünün **قعر**’ı yoktur. Ve bazı Araplardan: onun yanına bir evin **قعيرة**’si kadar (bile) girmem; evin **قعيرة**’si ve onun **قعرته**: onun dibi. Ve o, **مقعر**, **معظم** gibi: işlerin **قعور**’una ulaşır. el-Kumeyt dedi:
  البالغون قعور الأمر تـروية                      والباسطون أكفا غير أصفار.
