# قعس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B9%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قعس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قعس

القعس، محركة: خروج الصدر ودخول الظهر، وهو ضد الحدب، وهو أقعس وقعس، كقولهم: أنكد ونكد، وأجرب وجرب. وهذا الضرب يعتقب عليه هذان المثالان كثيرا، والمرأة قعساء، والجمع: قعس. والأقعس من الخيل: المطمئن الصلب من الصهوة المرتفع القطاة، يقال: فرس أقعس. ومن الإبل: المائل الرأس والعنق الظهر، هكذا في سائر النسخ، صوابه: نحو الظهر. ومن المجاز: الأقعس من الليالي: الطويلة، كأنها لا تبرح. والأقعس جبل بديار ربيعة بن عقيل، يكنى، أي يدعى ويلقب ويقال: ذا الهضبات. والأقعس: الرجل المنيع العزيز. والثابت من العز، وقد قعس قعسا، وعزة قعساء: ثابتة، قال:
  والعزة القعساء للأعز والأقعس نخل وأرض باليمامة لبني الأحنف. والأقعسان: هما الأقعس وهبيرة ابنا ضمضم، كما نقله الجوهري. وقال الأزهري: الأقعسان: هما الأقعس ومقاعس ابنا ضمرة بن ضمرة، من بني مجاشع، قاله أبو عبيدة. والقعساء: تأنيث الأقعس. وهي ضد الحدباء. ومن النمل: الرافعة صدرها وذنبها، والجمع: قعس قعساوات، على غلبة الصفة. والقعساء: فرس معاذ النهدي، نقله الصاغاني. والقعوس، كجرول: الشيخ الكبير الهرم. وقعاس، ككتاب: جبل من ذي الرقيبة مطل على خيبر. والقعاس، كغراب: داء في الغنم يحدث من كثرة الأكل تموت منه. والذي في التهذيب والتكملة: إلتواء يأخذ في العنق من ريح كأنها تهصره إلى ما وراءه وليس فيه تخصيص الغنم، فتأمل. والقعسان، كسلمان: ع، ذكره الصاغاني، وضبطه في العباب كعثمان. والقوعس، كجوهر الغليظ العنق الشديد الظهر من كل شيء. والقعس، بالفتح: التراب المنتن، عن ابن دريد، وذكره أيضا أبو مالك وأبو زيد، كما نقله الجوهري. والقعسوس، كعصفور: لقب للمرأة الدميمة، وفي التكملة هو قعسوس، من غير لام. وقعيسيس، تصغير مقعسس، على القياس: اسم. والإقعاس: الغنى والإكثار، وقد أقعس الرجل، إذا إستغنى. نقله ابن القطاع. وتقاعس الرجل عن الأمر: تأخر ولم يقدم فيه، كقعس، وتقاعس الفرس: لم ينقد لقائده، ومنه قول الكميت:
  كما يتقاعس الفرس الجرور وإقعنسس: تأخر ورجع إلى خلف، قال الراجز:
  بئس مقام الشيخ أمرس أمرس
  بين حوامي خشـبـات يبـس
  إما على قعو وإما إقعنسـس

  وإنما لم يدغم هذا لأنه ملحق بأحرنجم، يقول: إن إستقى ببكرة، وقع حبلها في غير موضعه، فيقال له: أمرس، وإن إستقى بغير بكرة ومتح أوجعه ظهره فيقال له: إقعنسس وإجذب الدلو. قال أبو علي: نون إفعنلل بابها إذا وقعت في ذوات الأربعة أن تكون بين أصلين، نحو: إخرنطم، وإحرنجم. وإقعنسس ملحق بذلك، فيجب أن يحتذى به طريق ما ألحق بمثاله، فلتكن السين الأولى أصلا، كما أن الطاء المقابلة لها من إخرنطم أصل، وإذا كانت السين الأولى من إقعنسس أصلا كانت الثانية الزائدة بلا إرتياب ولا شبهة. والمقعنسس: الشديد، وقيل: المتأخر. قال ا لمبرد: وكان سيبويه يقول في تصغيره: مقيعس أو مقيعيس، قال: وليس القياس ما قال، لأن السين ملحقة والميم غير ملحقة، والقياس قعيسس وقعيسيس حتى تكون مثل حريجم حريجيم. في تحقير محرنجم، فقول المصنف: أو قعيس، في سائر النسخ هو إختيار المبرد، على قول بحذف الميم والسين الأخيرة، كما هو بخط أبي سهل في هامش الصحاح. أوقعيسس: كما يقتضيه كلام الجوهري في إختيار المبرد، أي بحذف السين دون الميم، وبهما جاء في نسخ الصحاح. وج المقعنسس: مقاعس، بالفتح، بعد حذف الزيادات والنون والسين الأخيرة، وإنما لم تحذف الميم وإن كانت زائدة، لأنها دخلت لمعنى اسم الفاعل، وأنت في التعويض بالخيار، والتعويض: أن تدخل ياء ساكنة بين الحرفين اللذين بعد الألف، تقول: مقاعس، وإن شئت مقاعيس، وإنما يكون التعويض لازما إذا كانت الزيادة رابعة، نحو قنديل وقناديل، فقس عليه. ومقاعس، بالضم: أبو حي من تميم، وهو لقب، واسمه الحارث ابن عمرو بن كعب بن سعد بن زيد مناة بن تميم، وإنما لقب به لأنه تأخر عن حلف كان بين قومة، وقيل: إنما سمي مقاعسا يوم الكلاب، لأنهم لما إلتقوا هم وبنو الحارث بن كعب، تنادى أولئك: يا للحارث، وتنادى هؤلاء: يا للحارث، فإشتبه الشعاران، فقالوا: يالمقاعس. وتقوعس الشيخ: كبر، والشين لغة فيه. وتقوعس البيت: تهدم وسقطت أركانه. ومما يستدرك عليه: المتقاعس: هو الأقعس. والأقيعس: تصغير الأقعس. والقعس في القوس: نتو باطنها في وسطها ودخول ظاهرها، وهي قوس، قعساء، قال أبو النجم ووصف صائدا:
  وفي اليد اليمنى على ميسورها
  نبعية قد شد من تـوتـيرهـا
  كبداء قعساء على تأطـيرهـا وتقاعس العز، أي ثبت وإمتنع، فإقعنسس: ثبت ولم يطأطيء رأسه، قال العجاج:
  تقاعس العز بنا فإقعنسسا
  فبخس الناس وأعيا البخسا أي بخسهم العز، أي ظلمهم حقوقهم. وتقعست الدابة: ثبتت فلم تبرح مكانها. وتقعوس الرجل عن الأمر: تأخر ولم يقدم فيه، هكذا ثبت في بعض أصول الصحاح، بدل، تقاعس وصحح عليه. والسنون القعس: الثابتة، ومعنى ثباتها: طولها: قال الشاعر:
  صديق لرسم الأشجعيين بعدماكستني السنون القعس شيب المفارق وقعس قعسا: تأخر، وكذلك تقعنس. وجمل مقعنسس: يمتنع أن يقاد، وكل ممتنع مقعنسس. وعز مقعنسس: عز أن يضام وكل مدخل رأسه في عنقه كالممتنع من الشيء: مقعنسس.

  ويقولون: ابن خمس عشاء خلفات قعس: أي مكث الهلال لخمس خلون من الشهر إلى أن يغيب مكث هذه الحوامل في عشائها.
 وقعس الشيء قعسا: عطفه، كقعسه.
 القعوس، كجرول: الخفيف.
 وفي أمثالهم: هو أهون من قعيس على عمته. قال بعضهم: إنه رجل من أهل الكوفة دخل دار عمته فأصابهم مطر وقر، وكان بيتها ضيقا، فأدخلت كلبها البيت، وأبرزت قعيسا إلى المطر، فمات من البرد.
 وقال الشرقي القطامي: إنه قعيس بن مقعس بن عمرو، من بني تميم، مت أبوه، فحملته عمته إلى صاحب بر، فرهنته على صاع من بر فغلق رهنه، لأنها لم تفتكه، فاستعبده الحناط، فخرج عبدا.
 وقال أبو حضير التميمي: قعيس كان غلاما يتيما من بني تميم، وإن عمته استعارت عنزا من امرأة، فرهنتها قعيسا، ثم ذبحت العنز وهربت، فضرب المثل به في الهوان.
 وبعير أقعس: في رجليه قصر، وفي حاركه انصباب.
 وككتاب: عمرو بن قعاس بن عبد يغو المرادي، شاعر.
 وتقاعس الليل: مثل برك، وهو مجاز.

### Türkçe

**القعس**، harekeli: göğsün çıkması ve sırtın içeri girmesi; o, **الحدب**’ın zıddıdır; o, **أقعس** ve **وقعس**’tır; onların sözü gibi: **أنكد** ve **نكد**; ve **أجرب** ve **جرب**. Ve bu tür, bu iki misal üzerine çokça art arda gelir. Ve kadın **قعساء**’dır; cem‘i: **قعس**. Ve atlardan **الأقعس**: eğerin sert, alçak (çukur) olanı; **القطاة**’sı (kuyruk sokumu) yüksek olan; denilir: **فرس أقعس**. Ve develerden: başı ve boynu sırta meyilli olan; işte böyle, sair nüshalarda; doğrusu: sırta doğru. Ve mecazdan: gecelerden **الأقعس**: uzun olanlar; sanki ayrılmazlar. Ve **الأقعس**: Rabîa b. Akîl diyarlarında bir dağdır; künyelenir; yani çağrılır ve lakaplanır; ve denilir: **ذا الهضبات**. Ve **الأقعس**: menî‘, azîz adam. Ve izzetten sabit olan. Ve **قعس** **قعسا**; ve **عزة قعساء**: sabit; dedi ki:
  Ve izzet, **القعساء** (sabit olan), daha azîz ve **الأقعس** içindir.

Ve **الأقعس**: Yemâme’de Benî’l-Ahnef’e ait hurmalık ve arazidir. Ve **الأقعسان**: onlar, Cevherî’nin naklettiği üzere, **الأقعس** ve Hubeyra, Dumdum’un iki oğludur. Ezherî dedi: **الأقعسان**: onlar, Ebû Ubeyde’nin söylediği üzere, Benî Mucâşi‘ten, Dumra b. Dumra’nın iki oğlu **الأقعس** ve **مقاعس**’tır. Ve **القعساء**: **الأقعس**’ın müennesi. Ve o, **الحدباء**’nın zıddıdır. Ve karıncalardan: göğsünü ve kuyruğunu kaldıran; cem‘i: **قعس**; **قعساوات** (sıfatın galebesi üzere). Ve **القعساء**: Muâz en-Nehdî’nin atı; Sâgânî onu nakletti. Ve **القعوس**، **كجرول**: çok yaşlı, ihtiyar şeyh. Ve **وقعاس**، **ككتاب**: Zü’r-Rakîbe’den, Hayber’e nazır bir dağ. Ve **القعاس**، **كغراب**: koyunda çok yemekten meydana gelen, ondan öldükleri bir hastalık. Ve **التهذيب** ve **التكملة**’de olan: rüzgârdan boyunda meydana gelen bir bükülme; sanki onu arkasına doğru büker; onda koyuna tahsis yoktur; öyleyse düşün. Ve **القعسان**، **كسلمان**: bir yer (ع)dır; Sâgânî onu zikretti; ve **العباب**’da onu **كعثمان** olarak ضبط etti. Ve **القوعس**، **كجوهر**: her şeyden kalın boyunlu, kuvvetli sırtlı olan. Ve **القعس**، fetih ile: kokmuş toprak; İbn Düreyd’den; Cevherî’nin naklettiği üzere, Ebû Mâlik ve Ebû Zeyd de onu zikretti. Ve **القعسوس**، **كعصفور**: çirkin kadına bir lakap; ve **التكملة**’de o, lamsız olarak **قعسوس**’tur. Ve **وقعيسيس**: kıyas üzere, **مقعسس**’in tasğîri: bir isim. Ve **الإقعاس**: zenginlik ve çoğaltma; ve adam **أقعس** etmiştir; zenginleştiği vakit. İbnü’l-Kattâ‘ onu nakletti. Ve adam işten **تقاعس** etti: geri kaldı ve onda ileri gitmedi; **قعس** gibi. Ve at **تقاعس** etti: sevk edicisine boyun eğmedi. Ondan Kümeyt’in sözü:
  Nasıl ki **الفرس الجرور** (çekişen/çekinen at) geri durur.

Ve **إقعنسس**: geri kaldı ve arkaya döndü. Râciz dedi:
  Kötüdür ihtiyarın makamı: **أمرس** **أمرس**
  Kuru tahta koruyucuları arasında
  Ya **قعو** üzere yahut **إقعنسس**.

Ve ancak bu idğam edilmedi; çünkü o, **أحرنجم**’e ilhak edilmiştir. Der ki: eğer bir makara ile su çekerse, ipi yerinde olmayan bir yere düşer; ona **أمرس** denilir. Ve eğer makarasız su çekerse ve çekip uzatırsa sırtı onu acıtır; ona **إقعنسس** denilir; ve kovayı çek. Ebû Alî dedi: **إفعنلل** babının nûnu, dörtlü köklülerde vaki olduğunda, iki aslın arasında olmasıdır; **إخرنطم** ve **إحرنجم** gibi. Ve **إقعنسس** buna ilhak edilmiştir; öyleyse misaline ilhak olunanın yolu üzere ona uyulması gerekir; o hâlde birinci **السين** asıl olsun; nitekim ona mukabil olan **الطاء** **إخرنطم**’dan asıldır. Ve birinci **السين** **إقعنسس**’ten asıl olunca, ikinci (sin) ziyade olur; şüphesiz ve tereddütsüz. Ve **المقعنسس**: şiddetli olan; ve denildi: geri kalan. Müberred dedi: Sîbeveyh onun tasğîrinde şöyle derdi: **مقيعس** yahut **مقيعيس**. Dedi: kıyas onun dediği değildir; çünkü **السين** ilhak edilmiştir, **الميم** ilhak edilmemiştir; kıyas **قعيسس** ve **وقعيسيس**’tir; ta ki **حريجم** **حريجيم** gibi olsun; **محرنجم**’in tahkîrinde. Öyleyse musannifin sözü: yahut **قعيس**; sair nüshalarda o, Müberred’in ihtiyarıdır; **الميم** ve son **السين**’i hazfetme görüşü üzere; nitekim Ebû Sehl’in hattıyla **الصحاح**’ın hâmişinde böyledir. **أوقعيسس**: Cevherî’nin Müberred’in ihtiyarındaki sözünün gerektirdiği üzere; yani **السين**’i hazf ile, **الميم**’i değil; ve **الصحاح** nüshalarında ikisiyle gelmiştir. **وج** **المقعنسس**: **مقاعس**; fetih ile; ziyadeler ve **النون** ve son **السين** hazfedildikten sonra. Ve **الميم** ziyade olduğu hâlde hazfedilmedi; çünkü ism-i fâil mânası için girdi. Ve sen, ta‘vîzde muhayyersin. Ve ta‘vîz: **الألف**’ten sonra olan iki harfin arasına sâkin bir **ياء** sokmandır; dersin: **مقاعس**; ve istersen **مقاعيس**. Ve ta‘vîz ancak ziyade dördüncü olduğunda lâzım olur; **قنديل** ve **قناديل** gibi; öyleyse ona kıyas et. Ve **مقاعس**، zamme ile: Temîm’den bir hayyın babasıdır; ve o bir lakaptır; ismi, Temîm b. Zeyd Menât b. Sa‘d b. Ka‘b b. Amr b. Hâris’tir. Ve ancak onunla lakaplandı; çünkü bir kavim arasında olan bir antlaşmadan geri kaldı. Ve denildi: ancak **يوم الكلاب**’da **مقاعس** diye adlandırıldı; çünkü onlar ile Benî’l-Hâris b. Ka‘b karşılaştıklarında, şunlar “**يا للحارث**” diye nida etti; bunlar da “**يا للحارث**” diye nida etti; iki şiar karıştı; dediler: “**يا للمقاعس**”. Ve ihtiyar **تقوعس** etti: yaşlandı; ve **الشين** onda bir lugattır. Ve ev **تقوعس** etti: yıkıldı ve köşeleri düştü. Ve ona istidrâk olunanlardan: **المتقاعس**: o, **الأقعس**’tır. Ve **الأقيعس**: **الأقعس**’ın tasğîridir. Ve yayda **القعس**: iç tarafının ortasında kabarması ve dış tarafının içeri girmesidir; ve o, **قوس قعساء**’dır. Ebû’n-Necm dedi ve bir avcıyı vasfetti:
  Sağ elde, solunun üzerinde,
  Kirişinden sıkıca gerilmiş bir **نبعية**;
  Çerçevesi üzerine (kuruluşu üzerine) **كبداء قعساء**.

Ve izzet **تقاعس** etti; yani sabit oldu ve imtina etti. Öyleyse **إقعنسس**: sabit oldu ve başını eğmedi. Accâc dedi:
  İzzet bizimle **تقاعس** etti, sonra **إقعنسسا** etti;
  Böylece insanları eksiltti ve eksiltmeyi aciz bıraktı.

Yani izzet onları **بخس** etti; yani haklarını zulmetti. Ve binek **تقعست**: sabit kaldı, yerinden ayrılmadı. Ve adam işten **تقعوس** etti: geri kaldı ve onda ileri gitmedi; işte böyle, **الصحاح**’ın bazı asıllarında, **تقاعس** yerine, sabit oldu; ve onun üzerine tashih edildi. Ve **السنون القعس**: sabit olan yıllar. Ve onların sabitliğinin mânası: uzunluklarıdır. Şair dedi:
  Eşca‘îlerin resmine dost (oldum), sonra
  **السنون القعس** bana ayrılıkların ağarmasını karıştırdı.

Ve **وقعس** **قعسا**: geri kaldı; ve كذلك **تقعنس**. Ve **جمل مقعنسس**: sevk edilmekten imtina eder. Ve her imtina eden **مقعنسس**’tir. Ve **عز مقعنسس**: zelil kılınmaktan izzet etti. Ve her başını boynuna sokan, şeyden imtina eden gibi: **مقعنسس**.

Ve derler: **ابن خمس عشاء خلفات قعس**: yani hilâl, aydan beş gün geçtikten sonra batıncaya dek, bu gebelerin akşam yemlerinde kaldıkları kadar kaldı.

Ve şey’i **وقعس** **قعسا**: onu büktü; **قعسه** gibi.
**القعوس**، **كجرول**: hafif.

Ve onların mesellerinde: o, halasının yanında **قعيس**’ten daha kolaydır. Bazıları dedi: o, Kûfe ehlinden bir adamdır; halasının evine girdi; onlara soğuk yağmur isabet etti; evi dardı; köpeğini eve soktu; **قعيس**’i yağmura çıkardı; soğuktan öldü.

Ve Şarkî el-Katâmî dedi: o, Temîm’den, Amr’ın oğlu Muk‘as’ın oğlu **قعيس**’tir; babası öldü; halası onu bir buğday sahibine taşıdı; onu bir sâ‘ buğday karşılığında rehin verdi; rehni kapandı; çünkü onu kurtarmadı; böylece buğdayçı onu köleleştirdi; köle olarak çıktı.

Ve Ebû Hudayr et-Temîmî dedi: **قعيس** Temîm’den yetim bir oğlandı; ve halası bir kadından bir keçi ödünç aldı; **قعيس**’i ona rehin verdi; sonra keçiyi kesti ve kaçtı; onunla zillette mesel vuruldu.

Ve **بعير أقعس**: iki ayağında kısalık vardır; ve hörgücünde aşağı doğru akma (eğilme) vardır.

Ve **ككتاب**: Murâdî’den, şair, **عمرو بن قعاس بن عبد يغو**.

Ve gece **تقاعس** etti: **برك** gibi; ve o mecazdır.
