# قعص (ق-ع-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B9%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - ع - ص
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و القاف والصاد
)ع ق ص، ق ع ص، ق ص ع، ص ع ق، ص ق ع مستعملات( عقص: العَقْصُ: الِتَواءٌ في قَرْنِ الشَّاةِ والتَّيْسِ، ويُسْتْعَملُ في كُلِّ ذي قَرنٍ، يقال: شاة عقصاءُ أي مُلْتَويَةُ القَرْنِ. وهو أيضاً دُخُول الثَّنايا في الفمِ. والنَّعْتُ أعْقَصُ وعَقْصاءُ. ويُجْمعُ على عُقْص. والعَقْصُ أخذُك خُصْلَةُ من شعْر فَتَلْوِيها ثم تعْقِدُها حتّى يبْقى فيها الِتواءٌ. ثُمَّ تُرسِلُها، فكُلُّ خُصْلَةٍ عَقيصَةٌ، وجمعُها عَقَائِصُ وعِقاصٌ. قال امرؤ القيس:
غدائره مُسْتشْزرات إلى الـعُـلا		تضِلُّ العِقاصُ في مُثَنَّى ومُرْسل
والمِعْقصُ: سَهْمٌ ينْكسِرُ نصْلُه فيَبْقى سِنْخه في السَّهْم فيُخْرجُ ويُضْربُ حتَّى يَطُول ويُرَدَّ إلى مَوْطِنِه فلا يَسُدَّ مَسَدَّه لأنَّه طُوِّل ودُقِّق، قال الأعشى:

ولو كُنْتُمُ نَخْلاً لكُنْتُمْ جُرامَةً		ولو كنْتم نبْلاً لكُنْتُمْ معاقصا
قعص: القَعْصُ: القَتْلُ. ضَرَبَهُ فَقَعَصَهُ وأَقْعَصَهُ: أي قتلهُ في مكانه، قال يصف الحرب:
فأَقْعَصَتْهُم وحكّتْ بَرْكَها بِهمُ		وأعْطت النَّهْب هيَّان بن بَيَّانِ
ومات فُلان قَعْصاً أي أصابتْه ضَرْبَةٌ أو رَمْيَةٌ فمات مكانُه. والقُعَاصُ: داء يأخذ في الصَّدْرِ كأنَّهُ يَكْسِر العُنُقَ، ويقال: هو القُعاسُ، واشتقاقه من القعس وهو انتصاب النَّخْرِ وانْحناؤه نحو الظَّهْر، وهو أَقْعَس، والأُنْثى قَعْساء. والقُعاصُ أيضاً داءٌ يأخُذُ الدَّوابَّ فَيسيلُ من أُنُوفِها شيءٌ، قُعِصَتْ فهي مَقعوصةٌ. وشاة قَعُوصٌ: تضْرُب حالِبها وتَمْنَعُ الدِّرَّة.
ويقال: ما كنت قَعُوصاً، ولقد قَعِصت قَعْصاً، قال الشاعر:
قَعُوصٌ شَريٌّ دَرُّها غير مُنْزَلِ
قصع: القَصْعُ: ابتلاعُ جُرَعِ الماء. والبَعِيرُ يقصَعُ جِرَّته إذا ردَّها إلى جوْفِهِ قال:
ولم يَقْصَعْنَه نُغَبُ
والماءُ يَقْصَعُ العَطَشَ: أي يقتلُه، وقَصَعَ صُؤاباً أو قَمْلةً: أي قتلها بين ظُفُرَيْهِ. وقَصَعْتُ رأس الصَّبِيَّ: ضَرَبتُه ببُسْط الكَفِّ على هامته، وقَصَع الله شَبابه: أي ذهب به وقتله.
وغُلامٌ قَصْعٌ وقَصيع إذا كان قَمِيئاً لا يَشِبُّ، وقد قُصِع يُقْصَعُ قَصاعَة. والجارية بالهاء إذا كانت قميئا لا تشِبُّ ولا تزداد. والقِصاعُ جمعُ القَصْعَة. والقاصِعاءُ: جُحْرُ اليْربُوع الأول الذي يدخل فيه، اسم جامع له. ولا تجوز السِّين في الكلمة التي جاءت القاف فيها قبل الصَّاد إلا أن تكون الكلمة سينيَّةً لا لغة فيها للصاد.
صعق: الصُّعَاقُ: الصَّوت الشَّديد للثَّور والحمارِ، صَعَقُ صُعاقاً، قال رؤبة:
صَعِقٌ ذِبَّانُه في غَيْطلِ
أي يموت الذباب من شدَّةِ نَهِيقه إذا دنا منه. قال رؤبةُ يصف حماراً وأتانه:
يَنْصاعُ من حيلةِ ضمٍّ مُدّهَقْ
إذا تتلاَّهُنَّ صَلْصَالُ الصَّعَقْ
وحِمارٌ صَعْقُ الصَّوْتِ أي شديدهُ. والصعَّاقُ: الشَّديدُ الصَّوْتِ. والصَاعِقَةُ: صيحةُ العَذَابِ. والصَّاعِقَةُ: الوَقْعُ الشَّديدُ من صوْتِ الرَّعْدِ، يسقُطُ معه قِطْعة من نار يقال: إنها من صَوْت الملك، ويجمع صَواعِق. والصَّعِقُ: المغْشِيُّ عليه. صُعِق صَعْاقاً: غُشِي عليه من صَوْتٍ يسمعه أو حِسٍّ أو نحوه. وصعِق صعَقاً: مات.
صقع: الصَّقْعُ: الضَّرْبُ بُبِسطِ الكفّ، صَقَعْت رأسَهُ بيدي، والسين لُغةٌ فيه. والدِّيكُ يَصْقَعُ بصَوْتِه، والسِّينُ جائز. خطيبٌ مِصْقعٌ: بليغٌ، وبالسِّين أحسن. والصَّقِيعُ: الجَلِيدُ يَصْقعُ النَّبات، وبالسين قبيحٌ.
والصَّوْقَعةُ من العِمامَةِ والرِّدَاءِ ونحوهما: المَوْضِعُ الذَّي يلي الرَّأس، وهو أسْرَعُ وسخاً، وبالسين أجْودُ. والصَّوْقَعَة وقْبَةُ الثَّريدِ، وبالسِّين أحسنُ، والصُّقْعُ: ناحية من الأرض أو البيت، والصاد قبيحٌ، والصُّقْعُ: ما تحت الرَّكِيّةِ وحولها من نواحيها، والجمعُ: الأصْقَعُ. والأَصْقَعُ من العِقبانِ والطَّيْر: ما كان على رأسه بياضٌ، باللُّغتْين معاً.
وان أردتْ الأصْقَعَ نَعْتاً فجمعه على صُقْع. قال الحارث بن وعلة الجرمي:
خُدَارِيَّةٌ صَقْعَاءُ لثَّقَ رشَـهـا		بطَخْفَةَ يَوْمٌ ذو أهاضيب ماطر
والأصقَعُ: طُوَيْر كأنه عُصفُورٌ في ريشه خُضْرةٌ، ورأسُهُ أبْيَض يكون بقُرْبِ الماء. والجمع صُقْعٌ وأصاقِعُ.
قال الخليل: كل صادٍ قبلَ القاف إن شئتَ جعلْتها سينا لا تُبالي مُتَّصِلة كانت بالقاف أو مُنْفَصِلَة، بعد أن تكونا في كلمة واحدة، إلا أن الصَّاد في بعض الأحيان أحسن، والسِّين في مواطِنَ أخرى أجْوَدَ.

##### Türkçe

باب **العين** ve **القاف** ve **الصاد**
(**ع ق ص**، **ق ع ص**، **ق ص ع**، **ص ع ق**، **ص ق ع** kullanımlıdırlar) **عقص**: **العَقْصُ**: koyunun ve tekenin boynuzunda bir bükülme; ve her boynuzlu olanda kullanılır; denir: **شاة عقصاءُ** yani boynuzu bükülmüş. Ve o, ayrıca, ön dişlerin ağza girmesidir. Sıfatı **أعْقَصُ** ve **عَقْصاءُ**’dır. Ve **عُقْص** üzerine cem‘ olunur. Ve **العَقْصُ**: senin saçtan bir tutam almandır; onu bükersin, sonra onu bağlarsın, ta ki onda bir bükülme kalıncaya kadar. Sonra onu salıverirsin; böylece her tutam **عَقيصَةٌ**’dir; onun cem‘i **عَقَائِصُ** ve **عِقاصٌ**’dır. İmru’ul-Kays dedi:
غدائره مُسْتشْزرات إلى الـعُـلا		تضِلُّ العِقاصُ في مُثَنَّى ومُرْسل
Ve **المِعْقصُ**: ucu kırılan bir oktur; böylece onun dip kısmı okta kalır; çıkarılır ve vurulur, ta ki uzasın ve yerine döndürülsün; böylece yerini kapatmaz; çünkü uzatılmış ve inceltilmiştir. A‘şâ dedi:

ولو كُنْتُمُ نَخْلاً لكُنْتُمْ جُرامَةً		ولو كنْتم نبْلاً لكُنْتُمْ معاقصا

**قعص**: **القَعْصُ**: öldürmedir. Ona vurdu da **فَقَعَصَهُ** ve **أَقْعَصَهُ**: yani onu yerinde öldürdü. Savaşı vasfederken dedi:
فأَقْعَصَتْهُم وحكّتْ بَرْكَها بِهمُ		وأعْطت النَّهْب هيَّان بن بَيَّانِ
Ve falan kimse **قَعْصاً** öldü: yani ona bir darbe veya bir atış isabet etti de yerinde öldü. Ve **القُعَاصُ**: göğüste tutan bir hastalıktır; sanki boynu kırar. Ve denir: o **القُعاسُ**’tır. Onun اشتقاقı **القعس**’tendir; o da burun deliğinin dikleşmesi ve sırt tarafına doğru eğilmesidir; o **أَقْعَس**’tır; dişisi **قَعْساء**. Ve **القُعاصُ** ayrıca, binek hayvanlarını tutan bir hastalıktır; onların burunlarından bir şey akar; **قُعِصَتْ**; böylece o **مَقعوصةٌ**’dir. Ve **شاة قَعُوصٌ**: sağanını tekmeler ve süt vermeyi men eder.
Ve denir: sen **قَعُوصاً** olmadın; ve gerçekten **قَعْصاً** **قَعِصت**. Şair dedi:
قَعُوصٌ شَريٌّ دَرُّها غير مُنْزَلِ

**قصع**: **القَصْعُ**: su yudumlarını yutmaktır. Ve deve, gevişini içine geri döndürdüğünde onu **يَقْصَعُ**; dedi:
ولم يَقْصَعْنَه نُغَبُ
Ve su, susuzluğu **يَقْصَعُ**: yani onu öldürür. Ve bir kene yahut bir bit **قَصَعَ**: yani onu iki tırnağı arasında öldürdü. Ve ben çocuğun başını **قَصَعْتُ**: avuç içinin düz kısmıyla onun tepesine vurdum. Ve Allah onun gençliğini **قَصَعَ**: yani onu götürdü ve öldürdü.
Ve bir oğlan **قَصْعٌ** ve **قَصيع**: eğer cılız olup büyümezse. Ve **قُصِع**; **يُقْصَعُ**; **قَصاعَة** (olarak). Ve cariye, **الهاء** ile, eğer cılız olup büyümez ve artmazsa. Ve **القِصاعُ**: **القَصْعَة**’nin cem‘idir. Ve **القاصِعاءُ**: jerboanın ilk deliğidir; içine girdiği; onun için toplayıcı bir isimdir. Ve kelimede **القاف**’ın **الصَّاد**’dan önce geldiği yerde **السِّين** câiz olmaz; ancak kelime **سينيَّةً** olup **الصاد** için onda bir lugat bulunmazsa.

**صعق**: **الصُّعَاقُ**: öküzün ve eşeğin şiddetli sesidir; **صَعَقُ** (eder), **صُعاقاً**. Ru’be dedi:
صَعِقٌ ذِبَّانُه في غَيْطلِ
Yani, onun anırmasının şiddetinden, ona yaklaştığında sinek ölür. Ru’be, bir eşeği ve dişi eşeğini vasfederken dedi:
يَنْصاعُ من حيلةِ ضمٍّ مُدّهَقْ
إذا تتلاَّهُنَّ صَلْصَالُ الصَّعَقْ
Ve bir eşek **صَعْقُ الصَّوْتِ**: yani sesi şiddetli. Ve **الصعَّاقُ**: sesi şiddetli olan. Ve **الصَاعِقَةُ**: azap çığlığıdır. Ve **الصَّاعِقَةُ**: gök gürültüsü sesinden şiddetli düşüştür; onunla birlikte bir ateş parçası düşer; denir ki: o, meleğin sesindendir. Ve **صَواعِق** olarak cem‘ olunur. Ve **الصَّعِقُ**: üzerine baygınlık gelen. **صُعِق** **صَعْاقاً**: işittiği bir sesten yahut bir duyudan veya benzerinden bayıldı. Ve **صعِق** **صعَقاً**: öldü.

**صقع**: **الصَّقْعُ**: avuç içinin düz kısmıyla vurmaktır; başını elimle **صَقَعْت**; ve **السين** onda bir lugattır. Ve horoz, sesiyle **يَصْقَعُ**; ve **السِّين** câizdir. **خطيبٌ مِصْقعٌ**: beliğ; ve **بالسِّين** daha güzeldir. Ve **الصَّقِيعُ**: buz; bitkiyi **يَصْقعُ**; ve **بالسين** çirkindir.
Ve sarık ve ridâ ve benzerlerinden **الصَّوْقَعةُ**: başa bitişik olan yerdir; ve o, daha çabuk kirlenendir; ve **بالسين** daha iyidir. Ve **الصَّوْقَعَة**: ثريد’in çanağıdır; ve **بالسِّين** daha güzeldir. Ve **الصُّقْعُ**: yerin yahut evin bir yanı; ve **الصاد** çirkindir. Ve **الصُّقْعُ**: kuyunun altı ve çevresindeki yanlardan olan şeydir; cem‘i: **الأصْقَعُ**. Ve kartallardan ve kuşlardan **الأَصْقَعُ**: başında beyazlık olan; iki lugat ile birlikte.
Ve eğer **الأصْقَعَ**’ı sıfat olarak istersen, onun cem‘ini **صُقْع** üzerine yaparsın. Hâris b. Va‘le el-Cermî dedi:
خُدَارِيَّةٌ صَقْعَاءُ لثَّقَ رشَـهـا		بطَخْفَةَ يَوْمٌ ذو أهاضيب ماطر
Ve **الأصقَعُ**: tüyünde yeşillik olan, serçeye benzer bir küçük kuştur; başı beyazdır; suya yakın olur. Cem‘i **صُقْعٌ** ve **أصاقِعُ**’dir.
Halîl dedi: her **صاد** ki **القاف**’tan önce olursa, istersen onu **سينا** yaparsın; aldırmazsın: **القاف** ile bitişik mi idi yoksa ayrık mı idi; ikisi bir kelimede olduktan sonra; ancak **الصَّاد** bazı zamanlarda daha güzeldir, **السِّين** ise başka yerlerde daha iyidir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

يقال: ضربه فأقْعَصَهُ، أي قتله مكانه. والقَعْصُ: الموتُ الوَحِيُّ. يقال: مات فلانٌ قَعْصاً، إذا أصابته ضربةٌ أو رميةٌ فمات مكانه. وفي الحديث: "منْ قُتِلَ قَعْصاً فقد استوجب المآبَ". والقُعاصُ: داءٌ يأخذ الغنم لا يُلْبِثُها أن تموت. وفي الحديث: "وموتانٌ يكون في الناس كقُعاصِ الغنمِ". وقد قُعِصَتْ فهي مَقْعوصَةٌ.

##### Türkçe

Denilir: Ona vurdu da onu **أقْعَصَهُ** yaptı; yani onu yerinde öldürdü. Ve **القَعْصُ**: ansızın ölüm. Denilir: Falan kimse **قَعْصاً** öldü; ona bir darbe veya bir atış isabet etti de yerinde öldü(ğü zaman). Ve hadiste: “Kim **قَعْصاً** öldürülürse, artık dönüş yerini hak etmiş olur.” Ve **القُعاصُ**: koyunları tutan bir hastalıktır; onları ölmeden fazla bekletmez. Ve hadiste: “Ve insanlar içinde koyunların **قُعاصِ**’ı gibi bir ölüm(ler) olacaktır.” Ve **قُعِصَتْ** oldu; artık o **مَقْعوصَةٌ**’dır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والقاف مع الصاد
عقص ، صقع ، صعق ، قصع ، قعص : مستعملة .
عقص : روي عن عمر بن الخطّاب أنه قال : ( من لبّد أو عَقَص فعليه الحلق ) يعني من المحرِمينَ بالحج أو العمرة . قال أبو عبيد : العَقْص : ضربٌ من الضَّفْر ، وهو أن يُلوَى الشَّعَر على الرأس ، ولهذا يقال : للمرأة عِقْصة وجمعها عِقَصٌ وعِقاص . وقال امرؤ القيس يصف شعر امرأة :
غدائره مستشزِراتٌ إلى العُلاَ
تَضِلُّ العِقاصُ في مثنَّى ومرسَلِ
وصفها بكثرة الشعر والتفافِه .
وقال الليث : العَقْص : أن تأخذ المرأة كل خُصْلة من شعرها فتلويَها ثم تَعقِدَها حتّى يبقى فيها التواءٌ ثمَّ تُرسلها ؛ وكلُّ خُصلة عقيصة . قال : والمرأة ربّما اتّخذَتْ عقيصةً من شعر غيرها .
وقال شمر : سمعتُ ابن الأعرابي يقول : العِقاص : المَدَارِي في قول امرىء القيس . قال : العَقْص والضَّفر ثلاث قُوًى ، وقُوَّتان . قال : والرجل يجعل شعره عقيصتين وضفيرتين فيرُخيهما من جانبيه .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : العِقاص ، والرَّبَض ، والحوِيّة ، والحاوية واحد ، وهي الدُّوَّارة التي في بطن الشاة .
أبو عبيد عن أبي زيد : العَقْصاء من المِعْزى : التي قد التوَى قرناها على أذنيها من خلفها . والقَصماء : المكسورة القرن الخارج . والعَضْباء : المكسورة القرن الداخل ، وهو المُشاش . والنَّصْباء : المنتصبة القرنين . وقال أبو عبيد : العَقِص من الرجال : الضيِّق البخيل . وقال أبو عمرو : العَقِص من الرَّمل كالعَقِد . وقال الأصمعيّ : المِعقَص : السهم ينكسر نصله فيبقى سِنْخُه في السهم ، فيُخرج ويُضرب حتى يُطَوَّل ويردّ إلى موضعه فلا يسدّ
مسدّهُ ؛ لأنه دُقِّق وطُوِّل . قال الأصمعي : ولم يدر الناس ما مَعاقص فقالوا مَشاقص ، للنصال التي ليست بعريضة . وأنشد للأعشى :
ولو كنتُم نبْلاً لكنتم معاقصا
ورواه غيره : ( مشاقصا )
قال : وعقص أمره ، إذا لواه فلبَّسَه .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : المِعقاص من الجواري : السيِّئة الخُلُق . قال : والمِعقاص هي النِّهاية في سوء الخلق . قال : والمِعقاص : الشاة المعوّجة القرن .
وفي ( النوادر ) : يقال أخذْتُه معاقصة ومقاعصة ، أي مُعازَّةً ومُغالبة .
قعص : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال : ( مَن خَرج في سبيلِ الله فقُتِل قَعْصاً فقد استوجب المآب ) . قلت : أراد ( صلى الله عليه وسلم ) أنه استوجب حُسن المآب ، وهو قول الله جلّ وعزَّ : ( ذَالِكَ وَإِنَّ لَهُ عِندَنَا لَزُلْفَى وَحُسْنَ ) ( ص : 25 ) ، فاختصر الكلام .
قال أبو عبيد : القَعْص : أن يُضرب الرجلُ بالسِّلاح أو بغيره فيموت مكانَه قبلَ أن يَرِيمَه . وقد أقعصَه الضاربُ إقعاصاً . وكذلك الصَّيد .
وفي حديث آخر جاء في أشراط السّاعة قال : ( ومُوتانٌ يكون في الناس كقُعاص الغنم ) ، قال أبو عبيد : القُعاص : داءٌ يأخُذ الغنم لا يُلبِثها إلى أن تموت . قال : ومنه أُخذ الإقعاص في الصيد ، يُرمى فيموت مكانَه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : المِقعاص : الشاة التي بها القُعاص ، وهو داءٌ قاتل .
وقال بعض الأعراب : انقعص وانقعف وانغرفَ ، إذا مات . وأخذت المال منه قَعصاً ، وقعصتُه إياه ، إذا اعتززته .
الليث : شاةٌ قَعوص : تضرب حالبَها وتمنع دِرَّتها . وما كانت قعوصاً ولقد قَعِصتْ قَعَصاً .
قصع : في حديث روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنَّه ( خطب على ناقة وهي تَقصَع بجِرّتها ) قال أبو عبيد : القَصْع : ضمُّك الشيء على الشيء حتّى تقتله أو تهشمه . قال : ومنه قَصْع القملة . وإنّما قيل للصبيّ إذا كان بطيء الشباب قَصِيع يريدون أنّه مردّد الخلق بعضه إلى بعضٍ فليس يَطُول . قال : وقَصْع الجِرَّة : شدّة المضْغ وضمّ بعض الأسنان إلى بعض .
وأخبرني المنذريُّ عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابيّ قال : قُصَعة اليربوع وقاصعاؤه : أن يحفر حُفيرةً ثم يسدُّ بابَها بترابها . وقال الفرزدَق يهجو جريراً :
وإذا أخذتُ بقاصعائك لم تَجِدْ
أحداً يُعِينُك غيرَ من يتقصَّعُ
يقول : أنت في ضعفك إذا قصدتُ لك كبني يربوع لا يُعينك إلا ضعيفٌ مثلك . وإنّما شبههم بهذا لأنّه عنى جريراً ، وهو من بني يربوع .
وقال أبو الهيثم : القاصعاء والقُصَعة : فم حُجر اليربوع أوّلَ ما يبتدىء في حَفره . قال : ومأخذه من القَصْع ، وهو ضمُّ الشيء إلى الشيء .
أبو عبيد : قَصَع العطشانُ غُلَّته بالماء ، إذا سكّنها . ومنه قول ذي الرمة يصف الوحش :
فانصاعت الحُقْبُ لم تقصَعْ جرائرَها
وقد نَشَحْنَ فلا ريٌّ ولاهِيمُ
وقال أبو سعيدٍ الضَّرير : قَصْع الناقةِ الجرَّةَ : استقامة خروجها من الجوف إلى الشِّدق غير منقطعةٍ ولا نَزْرة ، ومتابعةُ بعضها بعضاً . وإنّما تفعل الناقةُ ذلك إذا كانت مطمئنّةً ساكنة لا تسير ، فإذا خافت شيئاً قطعت الجِرّة . قال : وأصل هذا من تقصيع اليربوع ، وهو إخراجُه ترابَ جحره وقاصعائه . فجعلَ هذه الجرَّةَ إذا دَسَعتْ بها الناقة بمنزلة التُّراب الذي يُخرجه اليربوع من قاصعائه .
وقال أبو زيد : قصعت الناقةُ بجِرتها قَصْعاً ، وهو المضغ ، وهو بعد الدّسْع . والدسْع : أن تنزع الجِرّة من كَرشها ، ثم القَصْع بعد ذلك ، والمضْغ ، والإفاضة .
وقال ابن شميل : قصّع الزرعُ تقصيعاً ، إذا خرجَ من الأرض قال : وإذا صار له شُعَبٌ قيل : قد شعّبَ .
وقال غيره : قصَّع أوّلُ القوم من نَقْب الجبل ، إذا طلعوا . وسيفٌ مِقْصَعٌ ومِقصَلٌ : قطّاع .
وقال أبو سعيد : القَصِيع : الرَّحَى . ويقال تقصَّع الدُّمّل بالصَّديد ، إذا امتلأ منه . وقَصَّع مثلُه . ويقال قصعتُه قصعاً وقمعتُه قمعاً بمعنى واحدٍ . وقصَّع الرجل في بيته ، إذا لزمه ولم يبرحه . وقال ابن الرُّقيات :
إنِّي لأُخلي لها الفراشَ إذا
قَصَّع في حِضْنِ عِرْسِه الفَرِقُ
وجمع القَصْعة قِصاع .
صعق : قال الله جلّ وعزّ : ( يُشْرِكُونَ وَنُفِخَ فِى الصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِى السَّمَاوَاتِ وَمَن فِى الاَرْضِ إِلاَّ مَن شَآءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ ) ( الزُّمَر : 68 ) فسَّروه الموتَ ها هنا . وقوله جلّ وعزّ : ( وَخَرَّ موسَى صَعِقًا ) ( الأعرَاف : 143 ) معناه مَغْشِيّاً عليه . ونصب ) صَعِقًا ) ( الأعرَاف : 143 ) على الحال ، وقيل إنّه خرَّ ميتاً . وقوله : ( فَلَمَّآ أَفَاقَ ) ( الأعرَاف : 143 ) دليلٌ على الغَشْي ؛ لأنّه يقال للذي غُشِي عليه والذي يذهب عقله : قد أفاق . وقال الله في الذين ماتوا : ( ثُمَّ بَعَثْنَاكُم مِّن بَعْدِ مَوْتِكُمْ ) ( البَقَرَة : 56 ) .
والصَّاعقة والصَّعْقة : الصَّيحة يُغْشى منها على من يسمعها أو يموت . قال الله جلّ وعزّ : ( وَيُرْسِلُ الصَّوَاعِقَ فَيُصِيبُ بِهَا مَن يَشَآءُ ) ( الرّعد : 13 ) يعني أصواتَ الرعد . ويقال لها الصَّواقع أيضاً ، ومنه قولُ الأخطل :
كأنّما كانوا غراباً واقعا
فطار لمّا أبصَر الصواقعا
وقال رؤبة :
إذَا تتلاَّهنّ صلصالُ الصَّعَقْ
أراد الصَّعْق فثقّله ، وهو شدّة نهيقه وصوته .
وقال جلّ وعزّ : ( فذرهم حتى يلاقوا يومهم الذي فيه يَصعقون ) وقرئت ( يُصْعَقُونَ ) ( الطور : 45 ) : أي فذرْهم إلى يوم القيامة حين يُنفَخ في الصور فيصعق
الخلقُ ، أي يموتون .
وقال الليث : الصَّعق : مثل الغَشْي يأخذ الإنسانَ من الحرّ وغيره . ويقال أصعقته الصيحةُ : قتلتْه . وأنشد الفرّاء :
أُحادَ ومَثْنَى أصعقتها صواهلُه
أي قتلها صَوتُه . ويقال للبرق والرعد إذا قتلا إنساناً : أصابته صاعقة . وقال لبيد يرثي أخاه :
فجّعنِي الرعدُ والصَّواعق بال
فارس يوم الكريهة النَّجُدِ
وقيل : أراد بالصواعق صوت الرعد ، يدلّ على ذلك قوله جلّ وعزّ : ( يَجْعَلُونَ أَصْابِعَهُمْ فِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءَاذَانِهِم مِّنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ ) ( البَقَرَة : 19 ) فلا يسدُّون آذانهم إلاّ من شدّة صوت الرعد .
ويقال صَعِق وصُعِق . فمن قال صَعِق قال : فهو صَعِقٌ ، ومن قال صُعِق قال : فهو مصعوق . وقرىء : ( يَصعَقون ) و ( يُصعَقون ) ، يقال صعقتْه الصاعقةُ وأصعَقته .
صقع : أبو عبيد : صُقِعت الأرض ، إذا أصابها الصقيع .
شِمر عن ابن الأعرابي : صُقِعت الأرض وأُصقِعْنا ، وأرض صَقِعةٌ ومصقوعة . وكذلك ضُرِبت الأرضُ وأُضرِبْنا ، وجُلِدت وأُجلِدَ الناسُ . وقد ضُرِبَ البقل ، وجُلِدَ ، وصُقِعَ .
وقال ابن بُزرج : يقال أصقع الصقيعُ الشجرَ ، فالشجر صَقِعٌ ومُصْقَع . وأصبحت الأرضُ صَقِعةً وضَرِبة . ويقال أضْربَ الضريبُ النباتَ ، فالنباتُ ضريبٌ ومُضرَبٌ .
أبو عبيد عن أبي زيد : صَقِعت الرّكيةُ تَصقَع صَقَعاً ، إذا انهارت .
وقال أبو عبيد : الصِّقاع : خِرقة تكون على رأس المرأة توقِّي بها الخِمَار من الدُّهن .
وقال غيره : الصِّقاع : صِقاع الخباء ، وهو أن يؤخذَ حَبلٌ فيمدَّ على أعلاه ويوتَّر ويشدّ طرفاه إلى وتدين رُزَّا في الأرض من ناحيتي الخباء ، وذلك إذا اشتدَّت الريحُ فخافوا تقويضَها الأخبية .
وسمِعتُ العرب تقول : اصقعوا بيتكم فقد عَصَفت الريح . فيَصعقونه بالحبل كما وصفته .
والصَّقيع : صوت الدِّيك . وقد صقَع يصقَع إذا صاحَ .
قلت : والصِّقاع : حديدة تكون في موضع الحَكَمة من اللجام . وقال ربيعة بن مقروم الضبِّيُّ :
وخصمٍ يركب العَوصَاء طاطٍ
على المُثْلى غُناماه القِذاعُ
طَموحِ الرّأس كنتُ له لجاماً
يُخَيِّسُه ، له منه صِقاعُ
وقال أبو عبيد : يقال للخِرقة التي يشدُّ بها أنف الناقة إذا ظُئرت على ولد غيرها : الغِمامة ، وللذي يُشَدُّ به عيناها : الصِّقاع . وأَنشد :
إذا رأسٌ رأيتُ به طِماحاً
شددت له الغمائم والصِّقاعا
ويقال : ما أدري أين صَقَع وبَقَع ، أي
ما أدري أين ذهَب ؛ قلّما يُتكلَّم به إلاّ بحرف نفي .
وقال أبو زيد : الصَّقَعيّ : الحُوار الذي يُنتَج في الصَّقيع ، وهو من خير النتاج . وأنشد بيت الراعي :
خَراخر تُحسِب الصَّقعيَّ حتّى
يظلُّ يقُرُّه الراعي سِجالا
قال : الخراخر : الغزيرات اللَّبن ، الواحد خِرخِرٌ . يعني أنَّ اللبَن يكثُر حتى يأخذه الراعي فيصبّه في سقائه سِجالاً سِجالاً . قال : والإحساب : الإكفاء .
وقال أبو نصر : الصَّقعيّ : أوّل النتاج ، وذلك حين تَصقَع الشمسُ فيه رؤوسَ البَهْم صَقْعاً . قال : وبعضُ العرب يسمِّيه الشمسيَّ والقيظِيَّ ، ثم الصَّفَريُّ بعد الصَّقعيّ . وأنشد بيتَ الراعي :
وقال أبو حاتم : سمعت طائفيّاً يقول لزُنبور عندهم : الصَّقيع .
والصُّقْع : الناحية ، والجميع الأصقاع . وقد صَقَع فلانٌ نحو صُقْع كذا وكذا ، أي قَصَده .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ : ما أدري أين صَقَع وبَقَع . والصَّقِع : الغائب البعيد الذي لا يُدرى أين هو . قال : ويقال صَهٍ صاقعُ إذا سمِع رجلاً يكذب قال : اسكتْ ، قد ضَلَلتَ عن الحقّ . قال : والصَّاقع : الذي يَصقع في كلّ النواحي .
ويقال صقعتُه بكَيَ ، إذا وسمتَه على رأسه أو وجهه . وصُقِع الرجلُ آمَّةً ، إذا شُجَّ آمَّة .
وظليمٌ أصقعُ : قد ابيضَّ رأسُه . وعُقَابٌ أصقع والجميع صُقْع ، إذا كان في رؤوسها بياض . وقال ذو الرمّة :
من الزُّرق أو صُقْع كأنَّ رؤوسها
من القَهْزِ والقُوهيّ بيضُ المقانعِ
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : الصَّوقعة من البرقُع : رأسه . قال : ويقال لكفِّ عين البرقُع الضَّرس ، ولخيطه الشَّبامان . ويقال صَوقعَ الثريدةَ ، إذا سطَحها . قال : وصومعَها وصعنَبَها إذا طوّلها .
أبو زيد : يقال ما يُدرَى أين صَقَع فلانٌ ، أي ما يُدرى أين توجَّه . وأنشد :
فللَّه صُعلوكٌ تشدَّد همُّه
عليه وفي الأرض العريضة مَصقَعُ
يقول : متوجَّه .
وقال الليث : الأصقَع من الفرس : ناصيتُه البيضاء .
وقال غيره : الأصقع طائر ، وهو الصُّفاريّة ، قاله قطرب .
وقال أبو حاتم : الصَّقْعاء : دُخَّلة كدراء اللون صغيرة ، ورأسها أصفر ، قصيرةُ الزمِكَّى .
قال أبو الوازع : الصُّقعة : بياضٌ في وسط رأس الشاة السوداء ؛ وموقعُها من الرأس الصَّوقعة .

##### Türkçe

باب **العين** ve **القاف** ile **الصاد**

**عقص** ، **صقع** ، **صعق** ، **قصع** ، **قعص** : kullanımdadır.

**عقص** : Ömer b. el-Hattâb’dan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: (Kim **لبّد** eder veya **عَقَص** ederse ona tıraş gerekir) yani hac veya umre için ihrama girmiş olanlardan. Ebû Ubeyd dedi ki: **العَقْص**: örgünün bir türüdür; o da saçın baş üzerinde bükülmesidir. Bu sebeple kadına **عِقْصة** denir; çoğulu **عِقَصٌ** ve **عِقاص**’tır. İmru’ul-Kays bir kadının saçını vasfederek dedi ki:
غدائره مستشزِراتٌ إلى العُلاَ
تَضِلُّ العِقاصُ في مثنَّى ومرسَلِ
Onu saçın çokluğu ve dolaşıklığı ile vasfetmiştir.

Leys dedi ki: **العَقْص**: kadının saçının her tutamını alıp bükmesi, sonra bağlaması; ta ki onda bir bükülme kalsın, sonra onu salıvermesidir; her tutam **عقيصة**’dır. Dedi ki: Kadın bazen başka birinin saçından **عقيصة** edinir.

Şemr dedi ki: İbnü’l-A‘râbî’nin şöyle dediğini işittim: İmru’ul-Kays’ın sözünde **العِقاص**: **المَدَارِي**’dir. Dedi ki: **العَقْص** ve **الضَّفر** üç bükümdür, iki bükümdür. Dedi ki: Erkek saçını iki **عقيصة** ve iki **ضفيرة** yapar da onları iki yanından salar.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **العِقاص** ve **الرَّبَض** ve **الحوِيّة** ve **الحاوية** birdir; o da koyunun karnındaki **الدُّوَّارة**’dır.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Keçiden **العَقْصاء**: boynuzları arkasından kulaklarının üzerine dolanmış olan. **القَصماء**: dış boynuzu kırık olan. **العَضْباء**: iç boynuzu kırık olan; o da **المُشاش**’tır. **النَّصْباء**: iki boynuzu dik olan. Ebû Ubeyd dedi ki: Erkeklerden **العَقِص**: dar (huylu), cimri. Ebû Amr dedi ki: Kumdan **العَقِص**: **العَقِد** gibidir. Asma‘î dedi ki: **المِعقَص**: okun ucu kırılır da kökü okta kalır; çıkarılır ve dövülür, ta ki uzatılır ve yerine geri döndürülür; fakat yuvasını doldurmaz; çünkü inceltilmiş ve uzatılmıştır. Asma‘î dedi ki: İnsanlar **مَعاقص**’ın ne olduğunu bilmediler de **مَشاقص** dediler; geniş olmayan ok uçları için. A‘şâ’dan şu beyit okundu:
ولو كنتُم نبْلاً لكنتم معاقصا
Başkası onu şöyle rivayet etti: ( **مشاقصا** )

Dedi ki: **وعقص أمره**: onu büktüğü, dolandırdığı zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: Cariyelerden **المِعقاص**: kötü huylu olan. Dedi ki: **المِعقاص** kötü huyda nihayettir. Dedi ki: **المِعقاص**: boynuzu eğri olan koyun.

(**النوادر**)’de: **أخذْتُه معاقصة ومقاعصة** denir; yani **مُعازَّةً** ve **مُغالبة**.

**قعص** : Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: (Kim Allah yolunda çıkar da **قَعْصاً** öldürülürse dönüş yerini hak etmiştir). Dedim ki: (sallallahu aleyhi ve sellem) murad etti ki: güzel dönüş yerini hak etmiştir; bu da Allah Teâlâ’nın sözüdür: ( **ذَالِكَ وَإِنَّ لَهُ عِندَنَا لَزُلْفَى وَحُسْنَ** ) (ص: 25); sözü kısalttı.

Ebû Ubeyd dedi ki: **القَعْص**: adamın silahla veya başka bir şeyle vurulup, onu yerinden kıpırdatmadan önce bulunduğu yerde ölmesidir. Vuran onu **أقعصه**; **إقعاصاً**. Av için de böyledir.

Saatin alametleri hakkında gelen başka bir hadiste dedi ki: (İnsanlarda koyunların **قُعاص**’ı gibi bir ölüm olur). Ebû Ubeyd dedi ki: **القُعاص**: koyunlara musallat olan bir hastalıktır; onları ölünceye kadar bekletmez. Dedi ki: Avda **الإقعاص** buradan alınmıştır: atılır da bulunduğu yerde ölür.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **المِقعاص**: kendisinde **القُعاص** bulunan koyun; o öldürücü bir hastalıktır.

Bazı bedevî dedi ki: **انقعص** ve **انقعف** ve **انغرفَ**: öldüğü zaman. Malı ondan **قَعصاً** aldım ve onu bana **وقعصتُه**: onu zorla çekip aldığım zaman.

Leys: **شاةٌ قَعوص**: sağanı tekmeler ve sütünü vermeyi engeller. O **قعوصاً** değildi; hâlbuki **قَعِصتْ قَعَصاً**.

**قصع** : Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edilen bir hadiste: (Bir deve üzerinde hutbe verdi; o da **تَقصَع** ediyordu **بجِرّتها**). Ebû Ubeyd dedi ki: **القَصْع**: bir şeyi bir şeyin üzerine bastırmandır; ta ki onu öldürür veya ezer. Dedi ki: Bundan **قَصْع القملة** (biti ezmek) gelir. Çocuğa, ergenliği yavaş ise, **قَصِيع** denmiştir; murad ederler ki yaratılışı birbirine döndürülmüş (kısa)tır; uzamaz. Dedi ki: **قَصْع الجِرَّة**: çiğnemenin şiddeti ve dişlerin bir kısmını bir kısmına bastırmaktır.

Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: **قُصَعة اليربوع** ve **قاصعاؤه**: bir çukur kazması, sonra kapısını toprağıyla kapatmasıdır. Ferazdak Cerîr’i hicvederek dedi ki:
وإذا أخذتُ بقاصعائك لم تَجِدْ
أحداً يُعِينُك غيرَ من يتقصَّعُ
Der ki: Sen zayıflığında, sana yöneldiğimde, Yerbû‘ oğulları gibi; sana ancak senin gibi zayıf yardım eder. Onları bununla benzetti; çünkü Cerîr’i kastetti; o da Yerbû‘ oğullarındandır.

Ebû’l-Heysem dedi ki: **القاصعاء** ve **القُصَعة**: yerbû‘un yuvasının ağzıdır; kazmaya ilk başladığı zamanki. Dedi ki: Bunun menşei **القَصْع**’dandır; o da bir şeyi bir şeye bastırmaktır.

Ebû Ubeyd: Susayan, su ile **قَصَع** etti **غُلَّته**: onu yatıştırdığı zaman. Bundan Zü’r-Rumme’nin vahşi hayvanı vasfederek sözü:
فانصاعت الحُقْبُ لم تقصَعْ جرائرَها
وقد نَشَحْنَ فلا ريٌّ ولاهِيمُ

Ebû Sa‘îd ed-Darîr dedi ki: Devenin **قَصْع**ı **الجرَّة**’yi: onun içten yanağa doğru çıkışının düzgün olmasıdır; kesik olmaksızın ve azalmaksızın; bir kısmının bir kısmını takip etmesi. Deve bunu ancak sakin, durgun olup yürümüyorken yapar; bir şeyden korkarsa **الجِرّة**’yi keser. Dedi ki: Bunun aslı yerbû‘un **تقصيع**’indendir; o da yuvasının toprağını ve **قاصعاء**’sını çıkarmasıdır. Bu **الجرَّة**’yi, deve onunla **دَسَعتْ** ettiğinde, yerbû‘un **قاصعاء**’sından çıkardığı toprağa benzetti.

Ebû Zeyd dedi ki: Deve **قصعت** etti **بجِرتها**; **قَصْعاً**: o çiğnemedir; o da **الدّسْع**’dan sonradır. **الدسْع**: **الجِرّة**’yi işkembesinden çekip çıkarmandır; sonra bunun ardından **القَصْع** gelir; ve çiğneme ve akıtma.

İbn Şümeyl dedi ki: Ekin **قصّع** eder **تقصيعاً**: yerden çıktığı zaman. Dedi ki: Dalları olunca “**شعّبَ**” denir.

Başkası dedi ki: Kavmin ilki dağın geçidinden **قصَّع** etti: çıktıkları zaman. **سيفٌ مِقْصَعٌ** ve **مِقصَلٌ**: kesici.

Ebû Sa‘îd dedi ki: **القَصِيع**: değirmendir. “Çıban irinle **تقصَّع** etti” denir: ondan dolduğu zaman. **قَصَّع** da bunun gibidir. “Onu **قصعتُه قصعاً** ve **قمعتُه قمعاً**” denir; tek bir mânâdadır. Adam evinde **قصَّع** etti: ona yapışıp ayrılmadığı zaman. İbnü’r-Rukayyât dedi ki:
إنِّي لأُخلي لها الفراشَ إذا
قَصَّع في حِضْنِ عِرْسِه الفَرِقُ
**القَصْعة**’nin çoğulu **قِصاع**’dır.

**صعق** : Allah Teâlâ dedi ki: ( **يُشْرِكُونَ وَنُفِخَ فِى الصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِى السَّمَاوَاتِ وَمَن فِى الاَرْضِ إِلاَّ مَن شَآءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ** ) (الزُّمَر: 68); onu burada ölüm diye tefsir ettiler. Allah Teâlâ’nın sözü: ( **وَخَرَّ موسَى صَعِقًا** ) (الأعرَاف: 143) mânâsı: baygın. ( **صَعِقًا** ) (الأعرَاف: 143) kelimesinin nasbı hâl üzerinedir; onun ölü olarak düştüğü de söylenmiştir. Onun sözü: ( **فَلَمَّآ أَفَاقَ** ) (الأعرَاف: 143) baygınlığa delildir; çünkü bayılan ve aklı giden için “**أفاق** etti” denir. Allah, ölenler hakkında dedi ki: ( **ثُمَّ بَعَثْنَاكُم مِّن بَعْدِ مَوْتِكُمْ** ) (البَقَرَة: 56).

**الصَّاعقة** ve **الصَّعْقة**: işitenin ondan bayıldığı veya öldüğü çığlıktır. Allah Teâlâ dedi ki: ( **وَيُرْسِلُ الصَّوَاعِقَ فَيُصِيبُ بِهَا مَن يَشَآءُ** ) (الرّعد: 13); yani gök gürültüsünün sesleri. Ona **الصَّواقع** da denir; Ahtal’ın sözü bundandır:
كأنّما كانوا غراباً واقعا
فطار لمّا أبصَر الصواقعا
Rü’be dedi ki:
إذَا تتلاَّهنّ صلصالُ الصَّعَقْ
**الصَّعْق**’ı kastetti; onu ağırlaştırdı; o, onun anırmasının ve sesinin şiddetidir.

Allah Teâlâ dedi ki: (فذرهم حتى يلاقوا يومهم الذي فيه **يَصعقون**) ve ( **يُصْعَقُونَ** ) diye de okunmuştur (الطور: 45): yani onları kıyamet gününe bırak; sûra üflendiğinde yaratılmışlar **يصعق** olur; yani ölürler.

Leys dedi ki: **الصَّعق**: sıcaktan ve başkasından insana gelen bayılma gibidir. “Çığlık onu **أصعقته**” denir: onu öldürdü. Ferrâ’nın şu beyti okundu:
أُحادَ ومَثْنَى أصعقتها صواهلُه
Yani onun sesi onları öldürdü. Şimşek ve gök gürültüsü bir insanı öldürdüğünde “Ona **صاعقة** isabet etti” denir. Lebîd kardeşine mersiye olarak dedi ki:
فجّعنِي الرعدُ والصَّواعق بال
فارس يوم الكريهة النَّجُدِ
Denildi ki: **الصواعق** ile gök gürültüsünün sesini kastetti; buna Allah Teâlâ’nın sözü delildir: ( **يَجْعَلُونَ أَصْابِعَهُمْ فِى ءَاذَانِهِم مِّنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ** ) (البَقَرَة: 19); kulaklarını ancak gök gürültüsünün sesinin şiddetinden tıkarlar.

**صَعِق** ve **صُعِق** denir. Kim **صَعِق** derse “o **صَعِقٌ**’tır” der; kim **صُعِق** derse “o **مصعوق**’tur” der. ( **يَصعَقون** ) ve ( **يُصعَقون** ) okunmuştur. “**صعقتْه الصاعقةُ**” ve “**أصعَقته**” denir.

**صقع** : Ebû Ubeyd: “Yer **صُقِعت**” denir; ona kırağı isabet ettiğinde.

Şemr, İbnü’l-A‘râbî’den: “Yer **صُقِعت** ve biz **أُصقِعْنا**; yer **صَقِعةٌ** ve **مصقوعة**.” Aynı şekilde: “Yer **ضُرِبت** ve biz **أُضرِبْنا**; ve **جُلِدت** ve insanlar **أُجلِدَ**.” Otlar **ضُرِبَ** oldu, **جُلِدَ** oldu, **صُقِعَ** oldu.

İbn Büzerc dedi ki: “Kırağı ağacı **أصقع** etti” denir; ağaç **صَقِعٌ** ve **مُصْقَع**’dır. Yer **صَقِعةً** ve **ضَرِبة** olarak sabahladı. “**أضْربَ الضريبُ** bitkiyi” denir; bitki **ضريبٌ** ve **مُضرَبٌ**’dır.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Kuyu **صَقِعت** eder **تَصقَع صَقَعاً**” denir; çöktüğü zaman.

Ebû Ubeyd dedi ki: **الصِّقاع**: kadının başında bulunan bir bezdir; onunla başörtüsünü yağdan korur.

Başkası dedi ki: **الصِّقاع**: çadırın **صِقاع**’ıdır; o da bir ipin alınıp üstüne gerilmesi, gerginleştirilmesi ve iki ucunun çadırın iki yanından yere çakılmış iki kazığa bağlanmasıdır; bu, rüzgâr şiddetlendiğinde ve çadırların sökülmesinden korktuklarında olur.

Arapların şöyle dediğini işittim: “Evinizi **اصقعوا** edin; rüzgâr şiddetlendi.” Onu, anlattığım gibi, iple **يَصعقونه** ederler.

**الصَّقيع**: horozun sesidir. “**صقَع** eder **يصقَع**” denir; öttüğü zaman.

Dedim ki: **الصِّقاع**: gemin **الحَكَمة** yerinde bulunan bir demirdir. Rabî‘a b. Makrûm ed-Dabbî dedi ki:
وخصمٍ يركب العَوصَاء طاطٍ
على المُثْلى غُناماه القِذاعُ
طَموحِ الرّأس كنتُ له لجاماً
يُخَيِّسُه ، له منه صِقاعُ

Ebû Ubeyd dedi ki: Başka bir yavruya alıştırıldığında devenin burnunu bağlamak için bağlanan beze **الغِمامة** denir; gözlerini bağlamak için bağlanana **الصِّقاع** denir. Şu beyit okundu:
إذا رأسٌ رأيتُ به طِماحاً
شددت له الغمائم والصِّقاعا

“Onun nerede **صَقَع** ve **بَقَع** ettiğini bilmiyorum” denir; yani nereye gittiğini bilmiyorum; çoğu kez ancak nefy harfiyle konuşulur.

Ebû Zeyd dedi ki: **الصَّقَعيّ**: kırağıda doğan deve yavrusudur; o, doğumların en hayırlısındandır. Râ‘î’nin beyti okundu:
خَراخر تُحسِب الصَّقعيَّ حتّى
يظلُّ يقُرُّه الراعي سِجالا
Dedi ki: **الخراخر**: sütü bol olanlardır; teki **خِرخِرٌ**. Yani süt çoğalır; ta ki çoban onu alır da tulumuna kova kova döker. Dedi ki: **الإحساب**: devirmedir.

Ebû Nasr dedi ki: **الصَّقعيّ**: doğumun ilki; bu, güneşin kuzu başlarını **صَقْعاً** ettiği zamandır. Dedi ki: Arapların bir kısmı ona **الشمسيَّ** ve **القيظِيَّ** adını verir; sonra **الصَّفَريُّ** **الصَّقعيّ**’den sonradır. Râ‘î’nin beyti okundu:

Ebû Hâtim dedi ki: Tâifli birini, yanlarındaki bir eşek arısına “**الصَّقيع**” derken işittim.

**الصُّقْع**: yöredir; çoğulu **الأصقاع**. “Falan, şöyle şöyle bir **صُقْع**’a doğru **صَقَع** etti” denir; yani onu kastetti.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “Nerede **صَقَع** ve **بَقَع** ettiğini bilmiyorum.” **الصَّقِع**: nerede olduğu bilinmeyen uzak kayıptır. Dedi ki: Bir adamın yalan söylediğini işittiğinde “**صَهٍ صاقعُ**” denir; yani “Sus; haktan saptın.” Dedi ki: **الصَّاقع**: her yöne **يَصقع** eden kimsedir.

“Onu dağlama ile **صقعتُه**” denir; başına veya yüzüne damgaladığında. “Adam **صُقِع** **آمَّةً**” denir; **آمَّة** yarasıyla yaralandığında.

**وظليمٌ أصقعُ**: başı beyazlamış olan. **عُقَابٌ أصقع** ve çoğulu **صُقْع**: başlarında beyazlık olduğunda. Zü’r-Rumme dedi ki:
من الزُّرق أو صُقْع كأنَّ رؤوسها
من القَهْزِ والقُوهيّ بيضُ المقانعِ

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الصَّوقعة** (burka‘dan): onun başıdır. Dedi ki: Burka‘ın göz kapağına **الضَّرس** denir; ipine **الشَّبامان** denir. “**صَوقعَ الثريدةَ**” denir; onu yaydığı zaman. Dedi ki: Onu uzattığında **صومعَها** ve **صعنَبَها**.

Ebû Zeyd: “Falan nerede **صَقَع** etti bilinmez” denir; yani nereye yöneldiği bilinmez. Şu beyit okundu:
فللَّه صُعلوكٌ تشدَّد همُّه
عليه وفي الأرض العريضة مَصقَعُ
Der ki: yönelmiş olan.

Leys dedi ki: Attan **الأصقَع**: beyaz perçemli olan.

Başkası dedi ki: **الأصقع** bir kuştur; o **الصُّفاريّة**’dir; Kutrub söyledi.

Ebû Hâtim dedi ki: **الصَّقْعاء**: rengi bulanık küçük bir kuştur; başı sarıdır; **الزمِكَّى**’sı kısadır.

Ebû’l-Vâzi‘ dedi ki: **الصُّقعة**: siyah koyunun başının ortasında bir beyazlıktır; baştan yeri **الصَّوقعة**’dır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والعين وما يثلثهما)
(قعل)  القاف والعين واللام ثلاثُ كلماتٍ غيرِ متجانسةٍ ولا قياسَ لها.
فالأولى القُعَال: ما تناثَر من نَور العِنَب. والثانية: القَواعل: رؤوس الجبال، واحدتُها قاعلة. والثالثة القَعْوَلَى: مِشيةٌ يَسفِي ماشِيها التُّرابَ بصُدور قدمَيه.
(قعم)  القاف والعين والميم كلماتٌ لا ترْجِع إلى قياسٍ واحد، لكنَّها متباينة. يقولون: أُقْعِم الرّجلُ، إذا أصابَه داءٌ فقتَلَه. وأقْعَمَتْه الحيّة. والقَعَم: مَيَلٌ في الأنف. ويقال إنَّ القَعَم في الأَليتينِ: ارتفاعُهما، لا تكونان مُسترخِيتين. ويقولون: القَيعَم: السِّنَّور.
(قعن)  القاف والعين والنون ليس فيه إلاَّ قُعَين: قبيلةٌ من العرب.
(قعو)  القاف والعين والحرف المعتل فيه كلماتٌ لا قياسَ لها. يقولون: قَعَا الفحلُ النّاقةَ قُعُوَّاً([1]). والقَعْو: خشبتانِ في البَكْرةِ فيهما المِحْور([2]).*قال:
مَقذوفةٍ بدَخيسِ اللّحمِ بازِلُها *** له صريفٌ صَرِيفَُ القَعْوِ بالمَسدِ([3])وأقْعَى الرَّجلُ في مَجلِسه، إذا تسانَدَ كما يُقعِي الكلِب. ونُهِيَ عن الإقعاء في الصلاة. وذكر ابنُ دُريد: امرأةٌ قعواء: دقيقةُ السّاقَين([4]).
(قعث)  القاف والعين والثاء أُصَيلٌ يدلُّ على كثرة. يقولون: القَعِيث: المطر الكثير، والسَّيْب([5]) الكثير، وأقْعَثَ له العطيَّة: أجزلَهَا.
(قعد)  القاف والعين والدال أصلٌ مطّرِدٌ منقاسٌ لا يُخلِف، وهو يُضاهِي الجلُوسَ وإن كان يُتكلَّمُ في مواضعَ لا يتكلَّم فيها بالجُلوس. يقال: قَعَد الرَّجلُ يقعُد قعوداً. والقَعْدة: المرَّة الواحدة. والقِعدة: الحالُ حسنةً أو قبيحة في القعود. ورجلٌ ضُجَعةٌ قُعَدة: كثيرُ القعودِ والاضطجاع. والقَعِيدة: قَعِيدة الرَّجُل: امرأتُه. قال:
لكنْ قعيدةُ بيتها مجفوةٌ *** بادٍ جناجنُ صدرِها وبها جَنَا([6])وامرأة قاعدةٌ، إن أردتَ القعود، وقاعدٌ عن الحيض والأزواج، والجمع قواعد. قال الله تعالى: ﴿وَالقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللاَّتِي لا يَرْجُونَ نِكَاحاً﴾ [النور 60].
والمقْعَدات: الضَّفادع([7]). والقُعْدُد: اللّئيم، وزِيدَ في بنائه لقعوده عن المكارم. وأمَّا القُعْدَد والقُعدُد فهو أقربُ القوم إلى الأب الأكبر. وفلانٌ أقْعَدُ نَسَباً، إذا كان أقربَ إلى الأب الأكبر، وقياسُهُ صحيحٌ لأنَّه قاعد مع الأب الأكبر. والقَعيد من الوحش: ما يأتيك من ورائك، وهو خِلافُ النَّطيح مُستقبِلك. والقَعَد: القَومُ لا ديوانَ لهم، فكأنَّهم أُقعِدُوا عن الغَزْو. والثَّدي المُقْعَد على النّهد: النّاهد، كأنّه أُقْعِد في ذلك المكان. وذو القَعْدة: شهرٌ كانت العربُ تَقعُد فيه عن الأسفار([8]). والقُعْدة: الدَّابّة تُقتَعَد للرُّكوب خاصة. والقَعُود من الإبل كذلك. ويقال القَعِيدة: الغِرارة، لأنَّها تُملأُ وتُقعَد. والقَعِيد: الجرادُ الذي لم يَستو جناحُه. وقواعد البيت: آساسُه. وقواعد الهَوْدَج: خشباتٌ أربع مُعترِضاتٌ في أسفله. والإقعادُ والقُعَاد: داء يأخذ الإبلَ في أوراكها فيُمِيلها إلى الأرض. والمُقْعَدة من الآبار: التي أُقعِدَتْ فلم يُنْتَهَ بها إلى الماء وتُرِكَت. والمُقْعَد: فَرْخُ النَّسر. وقَعَدَتِ الرَّخَمة، إذا جَثَمت. والمَقاعِد: موضع قُعودِ النّاسِ في أسواقهم. والقُعُدات: السُّروج والرِّحال. فأمَّا قولهم: قَعِيدَكَ الله، وقَعْدَكَ الله، في معنى القَسَم.......…([9]).
(قعر)  القاف والعين والراء أصلٌ صحيحٌ واحد، يدلُّ على هَزْمٍ في الشّيء ذاهبٍ سُفْلاً. يقال: هذا قَعر البئر، وقَعر الإناء، وهذه قصعةٌ قَعِيرةٌ. وقَعَّر الرّجلُ في كلامه: شَدَّق. وامرأة قَعِرة: نعتُ سَوءٍ في الجِماع. وانقَعَرت الشّجرة من أرومتِها: انقلعَتْ.(قعز)  القاف والعين والزاء ليس فيه إلا طريفةُ ابن دريد([10])، قال: قَعَزْتُ الإناءَ: ملأتُه. وقَعَزْتُ في الماء: عبَبْتُ.
(قعس)  القاف والعين والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على ثباتٍ وقوّة، ويتوسَّعون في ذلك على معنى الاستعارة، فيقال للرّجل المنيع العزيز: أَقْعَس، وللغليظ العُنق قَوْعَس. [و] الأقعسانِ: جبلان طويلان. وليلٌ أقعَسُ، أي طويلٌ ثابت، كأنه لا يكاد يَبْرَح. والإقعاس: الغِنى والإكثار. وعِزّةٌ قَعساء: ثابتةٌ لا تزول أبداً. [قال]:
* وعزّةٌ قَعساءُ لَن تُناصَى([11]) *
والعزُّ الأقعس في المذكَّر.
ومما حُمِل على هذا: القَعَس: دُخولُ العنقِ في الصّدر حتَّى يَصير خلافَ الحَدَب، لأنَّ صدرَهُ كأنَّه يرتفع. يقال: تقاعَسَ تقاعُساً، واقعَنْسَسَ اقعنساساً. قال:
بئسَ مُقامُ الشّيخِ أمرِسْ أمرِسِ *** إمَّا على قَعْوٍ وإمَّا اقعَنْسِسِ([12])(قعش)  القاف والعين والشين أُصَيلٌ يدلُّ على انحناء في شَيء. يقال قَعشْتُ رأسَ الخشبة كيما([13]) تُعطَف إليك*. وقَعَشت الشّيءَ: جمعتُه. وهو ذلك القياس، لأنَّك تَعطِفُ بعضَه على بعض، وتَقَعْوَشَ الرّجلُ، إذا انحنَى. وكذلك الجِذع. والقُعُوشُ: مراكب النساء، الواحد قَعْشٌ.
(قعص)  القاف والعين والصاد أصلٌ صحيح يدلُّ على داءٍ يدعو إلى الموت. يقال: ضربَه فأقْعَصَه: أي قَتَله مكانَه. والقَعَصْ: الموت الوَحيّ. ومات فلانٌ قَعَْصا. والقُعَاص: داءٌ يأخذ في الصَّدر كأنَّه يكسِر العنُق، يقال قُعِصت فهي مقعوصة.
(قعض)  القاف والعين والضاد كلمةٌ تدلُّ على عَطْف شيءٍ وحَنْيِه. من ذلك القَعْض: عطفُك رأسَ الخشبة، كما تُعطَف عروش الكَرْم. وهو قولُه:
* أطرَ الصَّناعَين [العريشَ] القَعْضا([14]) *
(قعط)  القاف والعين والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على شَدِّ شيء، وعلى شِدَّة في شيء. من ذلك الاقتِعاط، وهو شدُّ العِصابة والعمامة. يقال: اقتعطتُ العمامةَ، وذلك أن يشدَّها برأسه ولا يجعلَها تحتَ حنكِه. وفي الحديث: "أمَرَ بالتلحِّي ونَهَى عن الاقتعاط". ويقولون: القَعَط([15]): الغضب وشدّة الصياح. والقَعْط: الضِّيق. يقال: قَعّط على غريمه: ضَيَّق. ومما شذَّ عن هذا القَعْط: الشاء الكثير([16]).
(قعف)  القاف والعين والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على اجتراف([17]) شيءٍ وأخْذِهِ أجمع. من ذلك القَعْف، وهو شدة الوطء واجتراف التّرابِ بالقوائم. والقاعف: المطر الشديد يَجْرُف وجهَ الأرض. وسيلٌ قُعَافٌ، مثل الجُراف. وقَعَفْتُ النّخلةَ، إذا قلعتَها من أصلها. والقَعْف: اشتِفافُكَ ما في الإناء أجْمَعَ.
--------------ـــ
([1]) وفي المجمل: "قعوا، وربما قالوا قعوا، حكاهما الخليل. وأنكر بعضهم القعو -يعني بفتح القاف- وكان يقول: هو القعو".
([2]) وكذا في اللسان. وفي المجمل: "والمحور يكون بينهما".
([3]) للنابغة الذبياني في ديوانه 18 واللسان (قذف، دخس، قعا).
([4]) وكذا في المجمل عن الجمهرة. وفي الجمهرة (3: 134): "دقيقة الفخذين".
 ([5]) السيب: العطاء. وفي الأصل: "السبب" صوابه في المجمل.
([6]) البيت للأسعر الجعفي في الأصمعيات ص1 ليبسك، واللسان (قعد) والرواية فيهما: "بيتنا" و "ولها غنى".
([7]) جاءت في قول الشماخ:
توجسن واستيقن أن ليس حاضراً *** على الماء إلا المقعدات القوافز
 ([8]) وفي المجمل: "عن الغزو". وفي اللسان: "عن الغزو والميرة وطلب الكلأ".
([9]) بياض في الأصل.
([10]) الجمهرة (2: 6).
([11]) كذا ضبط في المجمل. وضبط في اللسان بنصب "عزة قعساء". وقبله في اللسان (نصا):
* قلال مجد فرعت أصاصاً *
([12]) أنشده في اللسان (مرس) وإصلاح المنطق 95، 220 ومجالس ثعلب 256 وشرح الحماسة للمرزوقي 1725.
([13]) في الأصل : "كما". وفي المجمل: "والقعش: عطفك رأس الخشبة إليك".
([14]) لرؤبة. والتكملة من ديوانه 80 والمجمل واللسان (قعض).
([15]) كذا ضبط في الأصل والمجمل، وضبط في القاموس بإسكان العين.
([16]) ورد هذا المعنى في القاموس ولم يرد في اللسان.
([17]) في الأصل: "احتراف" في هذا الموضع وتاليه، تحريف.

ـ

##### Türkçe

(قاف, عين ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**قعل**)  **القاف** ve **العين** ve **اللام**: birbirine benzeşmeyen ve kendileri için kıyas bulunmayan üç kelimedir.
Birincisi: **القُعَال**: üzüm çiçeğinden dökülen şey. İkincisi: **القَواعل**: dağların başları; onun bir tanesi **قاعلة**’dir. Üçüncüsü: **القَعْوَلَى**: yürüyüş; yürüyeni, ayaklarının önleriyle toprağı savurur.

(**قعم**)  **القاف** ve **العين** ve **الميم**: tek bir kıyasa dönmeyen kelimelerdir; lâkin onlar birbirinden ayrıdır. Derler ki: **أُقْعِم** adam, ona bir hastalık isabet ettiğinde de onu öldürdüğünde. Ve yılan onu **أقْعَمَتْه**. Ve **القَعَم**: burunda bir eğriliktir. Ve denilir ki **القَعَم** kalçalarda: onların yükselmesidir; gevşek olmazlar. Ve derler ki: **القَيعَم**: kedi.

(**قعن**)  **القاف** ve **العين** ve **النون**’da **قُعَين**’den başka yoktur: Araplardan bir kabile.

(**قعو**)  **القاف** ve **العين** ve onda illetli harf: kendisi için kıyas bulunmayan kelimelerdir. Derler ki: **قَعَا** aygır, dişi deveyi **قُعُوَّاً**([1]). Ve **القَعْو**: makarada, içinde mil bulunan iki ağaçtır([2]). *Dedi:
مَقذوفةٍ بدَخيسِ اللّحمِ بازِلُها *** له صريفٌ صَرِيفَُ القَعْوِ بالمَسدِ([3])
Ve adam, meclisinde **أقْعَى** etti; köpeğin **يُقعِي** ettiği gibi yaslandığında. Ve namazda **الإقعاء**’dan nehy olundu. Ve İbn Düreyd zikretti: **قعواء** kadın: iki bacağı ince([4]).

(**قعث**)  **القاف** ve **العين** ve **الثاء**: çokluğa delâlet eden bir asıldır. Derler ki: **القَعِيث**: çok yağmur; ve çok **السَّيْب**([5]). Ve ona bağışı **أقْعَثَ** etti: onu bol verdi.

(**قعد**)  **القاف** ve **العين** ve **الدال**: şaşmayan, ölçülen, düzenli bir asıldır; ve **الجلُوس**’a benzer, her ne kadar **الجُلوس** ile konuşulmayan yerlerde konuşulsa da. Denilir: **قَعَد** adam, **يقعُد** **قعوداً**. Ve **القَعْدة**: bir defa. Ve **القِعدة**: oturuşta hâl; iyi yahut kötü. Ve adam **ضُجَعةٌ قُعَدة**: çok oturan ve çok yatan. Ve **القَعِيدة**: adamın **قَعِيدة**’si: karısıdır. Dedi:
لكنْ قعيدةُ بيتها مجفوةٌ *** بادٍ جناجنُ صدرِها وبها جَنَا([6])
Ve **قاعدة** kadın: eğer oturmayı kast edersen; ve hayızdan ve kocalardan **قاعد**; çoğulu **قواعد**. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَالقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللاَّتِي لا يَرْجُونَ نِكَاحاً﴾ [النور 60].
Ve **المقْعَدات**: kurbağalar([7]). Ve **القُعْدُد**: alçak (lâim); yapısında artırma yapıldı, mertliklerden geri durması sebebiyle. Amma **القُعْدَد** ve **القُعدُد**: kavmin en büyük babaya en yakın olanıdır. Ve falan kimse **أقْعَدُ** nesepçe; eğer en büyük babaya daha yakın ise. Ve onun kıyası sahihdir; çünkü o, en büyük baba ile birlikte oturandır. Ve vahşîden **القَعيد**: arkandan sana gelen; o, yüz yüze gelen **النَّطيح**’ın zıddıdır. Ve **القَعَد**: divanı olmayan kavim; sanki gazadan **أُقعِدُوا**. Ve memenin, göğüs üzerindeki **المُقْعَد**’ı: **النّاهد**; sanki o yerde oturtulmuştur. Ve **ذو القَعْدة**: Arapların seferlerden oturup kaldıkları bir aydır([8]). Ve **القُعْدة**: binek için özellikle üzerine oturulan binek hayvanı. Ve develerden **القَعُود** da böyledir. Ve **القَعِيدة** denilir: torba; çünkü doldurulur ve oturtulur. Ve **القَعِيد**: kanadı henüz olgunlaşmamış çekirge. Ve evin **قواعد**’i: temeli. Ve **قواعد الهَوْدَج**: alt kısmında enlemesine dört ağaçtır. Ve **الإقعاد** ve **القُعَاد**: develeri kalçalarından tutan bir hastalık; onları yere doğru eğer. Ve kuyulardan **المُقْعَدة**: oturtulmuş olan; suya kadar ulaştırılmamış ve terk edilmiş olan. Ve **المُقْعَد**: kartal yavrusu. Ve **قَعَدَتِ** akbaba; çöktüğünde. Ve **المَقاعِد**: insanların çarşılarında oturuş yerleri. Ve **القُعُدات**: eyerler ve semerler. Amma onların sözü: **قَعِيدَكَ الله** ve **قَعْدَكَ الله**, yemin mânâsında.......…([9]).

(**قعر**)  **القاف** ve **العين** ve **الراء**: aşağıya giden bir şeyde bir çöküklüğe delâlet eden tek sahih bir asıldır. Denilir: bu, kuyunun **قَعر**’ıdır; kabın **قَعر**’ı; ve bu, **قَعِيرة** bir çanaktır. Ve adam sözünde **قَعَّر** etti: ağzını genişletti. Ve **قَعِرة** kadın: cinsel birleşmede kötü bir niteleme. Ve ağaç, kökünden **انقَعَرت**: sökülüp çıktı.

(**قعز**)  **القاف** ve **العين** ve **الزاء**’da İbn Düreyd’in nüktesi([10]) dışında yoktur; dedi: **قَعَزْتُ** kabı: onu doldurdum. Ve **قَعَزْتُ** suda: kana kana içtim.

(**قعس**)  **القاف** ve **العين** ve **السين**: sebat ve kuvvete delâlet eden sahih bir asıldır; ve bunu mecaz mânâsı üzere genişletirler. Böylece, korunmuş aziz adama **أَقْعَس** denilir; ve kalın boyunluya **قَوْعَس**. Ve **الأقعسانِ**: iki uzun dağdır. Ve **ليلٌ أقعَسُ**: yani uzun, sabit; sanki neredeyse ayrılıp gitmez. Ve **الإقعاس**: zenginlik ve çoğaltma. Ve **عِزّةٌ قَعساء**: sabit; asla zail olmaz. [Dedi]:
* وعزّةٌ قَعساءُ لَن تُناصَى([11]) *
Ve müzekkerde: **العزُّ الأقعس**.
Ve bunun üzerine taşınan şeylerdendir: **القَعَس**: boynun göğse girmesi; ta ki kamburun zıddı olsun; çünkü göğsü sanki yükselir. Denilir: **تقاعَسَ** **تقاعُساً**; ve **واقعَنْسَسَ** **اقعنساساً**. Dedi:
بئسَ مُقامُ الشّيخِ أمرِسْ أمرِسِ *** إمَّا على قَعْوٍ وإمَّا اقعَنْسِسِ([12])

(**قعش**)  **القاف** ve **العين** ve **الشين**: bir şeyde eğilmeye delâlet eden bir asıldır. Denilir: **قَعشْتُ** değneğin başını, **كيما**([13]) sana doğru bükülsün diye*. Ve **قَعَشتُ** şeyi: onu topladım. Ve o, o kıyastır; çünkü onun bir kısmını bir kısmına bükersin. Ve adam **تَقَعْوَشَ** etti; eğildiğinde. Ve kütük de böyledir. Ve **القُعُوشُ**: kadınların binekleri; bir tanesi **قَعْش**.

(**قعص**)  **القاف** ve **العين** ve **الصاد**: ölüme çağıran bir hastalığa delâlet eden sahih bir asıldır. Denilir: ona vurdu da onu **فأقْعَصَه**: yani onu yerinde öldürdü. Ve **القَعَصْ**: ani ölüm. Ve falan kimse **قَعَْصا** öldü. Ve **القُعَاص**: göğüste tutan bir hastalıktır; sanki boynu kırar; denilir: **قُعِصت**; o hâlde o **مقعوصة**’dir.

(**قعض**)  **القاف** ve **العين** ve **الضاد**: bir şeyi bükmeye ve eğmeye delâlet eden bir kelimedir. Bundan: **القَعْض**: senin değneğin başını bükmendir; asmanın çardakları büküldüğü gibi. Ve o, onun sözüdür:
* أطرَ الصَّناعَين [العريشَ] القَعْضا([14]) *

(**قعط**)  **القاف** ve **العين** ve **الطاء**: bir şeyi sıkmaya ve bir şeyde şiddete delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: **الاقتِعاط**; o, bağın ve sarığın sıkılmasıdır. Denilir: **اقتعطتُ** sarığı; ve o, onu başına sıkmasıdır ve onu çenesinin altından geçirmemesidir. Ve hadiste: " **أمَرَ بالتلحِّي ونَهَى عن الاقتعاط** ". Ve derler ki: **القَعَط**([15]): öfke ve bağırmanın şiddeti. Ve **القَعْط**: darlık. Denilir: alacaklısına karşı **قَعّط** etti: daralttı. Ve bundan şâz olan: **القَعْط**: çok koyun([16]).

(**قعف**)  **القاف** ve **العين** ve **الفاء**: bir şeyi kazıyıp almak ve onu bütünüyle almak mânâsına delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: **القَعْف**; o, basmanın şiddeti ve ayaklarla toprağı kazıyıp almaktır. Ve **القاعف**: yerin yüzünü kazıyıp alan şiddetli yağmur. Ve **سيلٌ قُعَافٌ**: **الجُراف** gibi. Ve **قَعَفْتُ** hurma ağacını; onu kökünden söktüğünde. Ve **القَعْف**: kaptakini bütünüyle senin içip bitirmendir.

--------------ـــ
([1]) Ve **المجمل**’de: " **قعوا**; ve bazen **قعوا** derler; ikisini de Halîl rivayet etti. Ve bazıları **القعو**’yu inkâr etti -yani **القاف**’ın fethasıyla-; ve derdi ki: o, **القعو**’dur".
([2]) **اللسان**’da da böyledir. Ve **المجمل**’de: "Ve mil ikisinin arasında olur".
([3]) Nâbiga ez-Zübyânî’nindir; divanında 18 ve **اللسان** (**قذف**، **دخس**، **قعا**).
([4]) **المجمل**’de de **الجمهرة**’den böyle. Ve **الجمهرة** (3: 134)’te: "iki uyluğu ince".
([5]) **السيب**: bağış. Asılda: " **السبب** "; doğrusu **المجمل**’deki gibidir.
([6]) Beyit, el-Es‘ar el-Cu‘fî’nindir; **الأصمعيات** s1 (Lîbsek), ve **اللسان** (**قعد**); ve rivayet ikisinde de: " **بيتنا** " ve " **ولها غنى** ".
([7]) Şemmâh’ın sözünde geldi:
توجسن واستيقن أن ليس حاضراً *** على الماء إلا المقعدات القوافز
([8]) Ve **المجمل**’de: "gazadan". Ve **اللسان**’da: "gazadan, azıktan ve otlak aramaktan".
([9]) Asılda boşluk.
([10]) **الجمهرة** (2: 6).
([11]) **المجمل**’de böyle ضبط edildi. Ve **اللسان**’da " **عزة قعساء** "nın nasbıyla ضبط edildi. Ve ondan önce **اللسان** (**نصا**)’da:
* قلال مجد فرعت أصاصاً *
([12]) **اللسان** (**مرس**)’te, **إصلاح المنطق** 95, 220’de, **مجالس ثعلب** 256’da ve Merzûkî’nin **شرح الحماسة**’sinde 1725’te şâhid olarak okundu.
([13]) Asılda: " **كما** ". Ve **المجمل**’de: "Ve **القعش**: değneğin başını sana doğru bükmendir".
([14]) Ru’be’nindir. Tamamlama, divanında 80 ve **المجمل** ve **اللسان** (**قعض**).
([15]) Asılda ve **المجمل**’de böyle ضبط edildi; ve **القاموس**’ta **العين**’in sükûnuyla ضبط edildi.
([16]) Bu mânâ **القاموس**’ta geldi; **اللسان**’da gelmedi.
([17]) Asılda: bu yerde ve sonrakinde " **احتراف** "; tahriftir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ع ص
قعصه وأقعصه‏:‏ قتله مكانه‏.‏
قال امرؤ القيس يصف براثن الأسد‏:‏ موثّقةٌ حدب البراجم فوقها حرائب سمرٌ مرهفات قواعص ومات فلان قعصاً‏.‏
وأصاب الغنم والناس قعاصٌ‏:‏ داء يقعصهم‏.‏

##### Türkçe

ق ع ص
**قعصه** ve **أقعصه**: onu bulunduğu yerde öldürdü.
İmru’ul-Kays, aslanın pençelerini vasfederek dedi ki:
“Sağlamca bağlanmış; parmak boğumlarının tümseği, onların üstünde; esmer, keskinleştirilmiş, inceltilmiş **قواعص**.” Ve falan kimse **قعصاً** olarak öldü.
Koyunlara ve insanlara **قعاصٌ** isabet etti: onları **يقعصهم** eden bir hastalıktır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَعْصُ والقَعَصُ: القَتْل المُعَجَّل، والقَعْصُ: المَوْت الوَحِيّ. يقال: مات فلان قَعْصاً إِذا أَصابته ضَرْبَةٌ أَو رَمْيَةٌ فمات مكانَه. والإِقْعاصُ: أَن تضربَ الشيء أَو ترْميَه فيموت مكانَه. وضرَبَه فأَقْعَصَه أَي قتَله مكانه. وفي الحديث: مَنْ خَرَجَ مجاهِداً في سبيل اللّه فقُتل قَعْصاً فقد استوجب المَآبَ؛ قال الأَزهري: عَنى بذلك قوله عز وجل: وإِن له عندنا لَزُلْفَى وحُسْنَ مآب، فاختصر الكلام، وقال ابن الأَثير: أَرادَ بوُجُوب المآب حُسْنَ المَرْجع بعد الموت. يقال: قَعَصْته وأَقْعَصْته إِذا قَتَلْتَه قَتْلاً سريعاً. أَبو عبيد: القَعْصُ أَن يُضْرَب الرجلُ بالسلاح أَو بغيره فيموتَ مكانَه قبل أَن يَرِيمَه؛ ومنه حديث الزبير: كان يَقعَصُ الخيل بالرُّمْح قَعْصاً يوم الجمَل؛ قال: ومنه حديث ابن سبرين: أَقْعَصَ ابْنا عَفْراءَ أَبا جهل. وقد أَقْعَصَه الضاربُ إِقْعاصاً، وكذلك الصيد، وأَقْعَصَ الرجلَ: أَجْهَزَ عليه، والاسم منها القِعْصة؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد لابن زُنَيم:
هذا ابنُ فاطِمةَ الذي أَفْناكُمُ
ذَبْحاً، ومِيتَةَ قِعْصَةٍ لم تُذْبَح
وأَقْعَصَه بالرُّمْح وقَعَصَه: طعَنَه طَعْناً وَحِيّاً، وقيل: حَفَزَه.وشاة قَعُوصٌ: تضرِب حالِبَها وتمنع الدِّرّةَ؛ قال: قَعُوصُ شَوِيٍّ دَرُّها غيرُ مُنْزَلِ
وما كانت قَعُوصاً، ولقد قَعِصَتْ وقُعِصَتْ قَعْصاً.
والقُعَاصُ: داءٌ يأْخذ في الصَّدْر كأَنه يَكْسِر العُنُق. والقُعَاصُ: داءٌ يأْخذ الدوابّ فيَسِيل من أُنوفِها شيءٌ، وقد قُعِصَت. والقُعَاصُ: داء يأْخذ الغنم لا يُلْبِثُها أَن تموتَ. وفي الحديث في أَشراط الساعة: ومُوتانٌ يكون في الناس كقُعَاصِِ الغَنَمِ، وقد قُعِصَت، فهي مَقْعُوصَةٌ. قال: ومنه أُخِذَ الإِقعاصُ في الصيد فيرمى فيه فيموت مكانه. ابن الأَعرابي: المِقْعاصُ الشاة التي بها القُعَاصُ، وهو داء قاتلٌ. وانْقَعَصَ وانْقَعَفَ وانْغَرَفَ إِذا ماتَ. وأَخَذْتُ منه المالَ قَعْصاً وقَعَصْته إِياه إِذا اغْتَرَرْتَه. وفي النوادر: أَخذته مُعاقَصةً ومُقاعَصةً أَي مُعازّةً. والقَعْصُ: المُفَكّكُ من البيوت؛ عن كراع.

##### Türkçe

**القَعْصُ** ve **القَعَصُ**: acele (hemen) öldürme; ve **القَعْصُ**: ani ölüm. Denir ki: falan kimse **قَعْصاً** öldü; ona bir darbe veya bir atış isabet edip de bulunduğu yerde öldüğü zaman. Ve **الإِقْعاصُ**: bir şeye vurman veya onu atman; böylece bulunduğu yerde ölür. Ve ona vurdu da onu **أَقْعَصَه** etti; yani onu bulunduğu yerde öldürdü. Ve hadiste: “Kim Allah yolunda mücahid olarak çıkar da **قَعْصاً** öldürülürse, dönüş yerini hak etmiş olur”; el-Ezherî dedi: bununla, aziz ve celil olanın şu sözünü kastetti: “Ve şüphesiz onun, katımızda elbette yakınlık ve güzel bir dönüş yeri vardır”; sözü kısalttı. İbnü’l-Esîr dedi: dönüş yerinin vücûbu ile, ölümden sonra güzel dönüşü murad etti. Denir ki: onu **قَعَصْته** ve onu **أَقْعَصْته**; onu hızlı bir öldürmeyle öldürdüğün zaman. Ebû Ubeyd: **القَعْصُ** erkeğin silahla veya başkasıyla vurulmasıdır; böylece, onu yerinden ayırmadan önce bulunduğu yerde ölür; bundan, Zübeyr hadisi: “Deve günü, mızrakla atları **قَعْصاً** **يَقعَصُ** ederdi”; dedi: ve bundan, İbn Sibrîn hadisi: “İbnâ Afrâ, Ebû Cehil’i **أَقْعَصَ** etti.” Ve vuran, onu **إِقْعاصاً** **أَقْعَصَه** etmiştir; av da böyledir. Ve **أَقْعَصَ** adamı: onun işini bitirdi; bunun adı **القِعْصة**’dır; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve İbn Züneym için inşad etti:

Bu, Fâtıma’nın oğludur ki sizi helâk etti
boğazlama ile ve boğazlanmamış bir **قِعْصَة** ölümüyle

Ve onu mızrakla **أَقْعَصَه** etti ve onu **قَعَصَه**: onu ani bir saplayışla sapladı; ve denildi: onu itti. Ve **شاة قَعُوصٌ**: sağanını tekmeler ve sütü (sağımı) men eder; dedi:

**قَعُوصُ** bir kızartmalığın; sütü indirilmiş değildir

Ve o **قَعُوصاً** değildi; andolsun **قَعِصَتْ** oldu ve **قُعِصَتْ** oldu, **قَعْصاً**.

Ve **القُعَاصُ**: göğüste tutan bir hastalıktır; sanki boynu kırar. Ve **القُعَاصُ**: binek hayvanlarını tutan bir hastalıktır; burunlarından bir şey akar; ve **قُعِصَت** olmuştur. Ve **القُعَاصُ**: koyunları tutan bir hastalıktır; onları ölmeden bırakmaz. Ve kıyamet alâmetleri hakkında hadiste: “Ve insanlarda bir ölüm olur; koyunun **قُعَاصِ**’ı gibi”; ve **قُعِصَت** olmuştur; o hâlde o **مَقْعُوصَةٌ**’dır. Dedi: ve bundan, avda **الإِقعاصُ** alındı; onda atılır da bulunduğu yerde ölür. İbnü’l-A‘râbî: **المِقْعاصُ** **القُعَاصُ**’ı olan koyundur; o öldürücü bir hastalıktır.

Ve **انْقَعَصَ** ve **انْقَعَفَ** ve **انْغَرَفَ**: öldüğü zaman. Ve ondan malı **قَعْصاً** aldım ve onu, ona karşı **قَعَصْته**; onu aldattığın zaman. Ve nevâdirde: onu **مُعاقَصةً** ve **مُقاعَصةً** aldım; yani **مُعازّةً**. Ve **القَعْصُ**: evlerden sökülmüş olan; Kurâ‘dan.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%B5/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ع ص * مات فلان * قَعْصاً * إذا أصابته ضربة أو رمية فمات مكانه وفي الحديث ﴿من قتل قعصا فقد استوجب المآب﴾ و * القُعَاصُ * بالضم داء يأخذ الغنم لا يلبثها أن تموت وفي الحديث ﴿وموتان يكون في الناس كقعاص الغنم﴾

##### Türkçe

* ق ع ص * Falan kimse **قَعْصاً** öldü; kendisine bir darbe veya bir atış isabet edip de bulunduğu yerde öldüğü zaman. Hadiste: ﴿Kim **قعصا** olarak öldürülürse, muhakkak dönüşü hak etmiş olur.﴾ Ve **القُعَاصُ** (ötre ile): koyunları tutan bir hastalıktır; onları çok geçmeden öldürür. Hadiste: ﴿Ve insanlar içinde, koyunların **قعاص**ı gibi bir ölümcüllük olur.﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القعص: الموت الوحي  ، والقتل المعجل، ويحرك، ومنه قول حميد بن ثور الهلالي، رضي الله تعالى عنه:
  ليطعن السائق المغرى وتاليه                      إذا تقرب منه طعنة قعصا يقال:  مات  فلان  قعصا  ، أي  أصابته ضربة أو رمية فمات مكانه  ، ومنه الحديث:  من خرج مجاهدا في سبيل الله فقتل قعصا فقد استوجب المآب  . قال الأزهري: عنى بذلك قوله عز وجل:  وإن له عندنا لزلفى وحسن مآب  فاختصر الكلام. وقال ابن الأثير: أراد بوجوب المآب حسن المرجع بعد الموت. القعاص  كغراب: داء في الغنم  ، يأخذها فيسيل من أنوفها شيء  لا يلبثها أن تموت  ، ومنه حديث عوف بن مالك الأشجعي، رضي لله تعالى عنه، عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه قال:  اعدد ستا بين يدي الساعة: موتي، ثم فتح بيت المقدس، ثم موتان يأخذ فيكن كقعاص الغنم، ثم استفاضة المال حتى يعطى الرجل منه دينارا فيظل ساخطا، ثم فتنة لا يبقى بيت من بيوت العرب إلا دخلته، ثم هدنة تكون بينكم وبين بني الأصفر فيغدرون فيأتونكم تحت ثمانين غاية تحت كل غاية، اثنا عشر ألفا  . القعاص أيضا:  داء  يأخذ  في الصدر، كأنه يكسر  العنق  ، وهذا قول الليث، وقد  قعصت  الغنم،  بالضم، فهي مقعوصة  . والمقعاص، والمقعص، والقعاص  ، كمحراب، ومنبر، وشداد:  الأسد  الذي  يقتل سريعا  . قال الليث:  شاة قعوص  كصبور:  تضرب حالبها وتمنع الدرة  ، قال:
  قعوص شوي درها غير منزل يقال:  قعصت كفرح  ، و  ما كانت كذلك  ، أي قعوصا،  فصارت  .  وقعصه  قعصا،  كمنعه: قتله مكانه، كأقعصه  . ويقال: سريعا، وقيل: الإقعاص: أن تضرب الشيء أو ترميه فيموت مكانه وضربه فأقعصه: قتله مكانه. وقال أبو عبيد: القعص: أن تضرب الرجل بالسلاح أو بغيره فيموت مكانه قبل أن تريمه، وقد أقعصه الضارب إقعاصا، وكذلك الصيد.  وانقعص  الرجل: مات  وكذلك انقعف وانغرف. انقعص  الشيء: انثنى  . ومما يستدرك عليه: أقعص الرجل: أجهز عليه، والاسم منها القعصة، بالكسر، عن ابن الأعرابي. وأنشد لابن زنيم:
  هذا ابن فاطمة الذي أفناكم                      ذبحا وميتة قعصة لم تذبح

  ومنه الحديث:  أقعص ابنا عفراء أبا جهل، وذفف عليه ابن مسعود  رضي الله تعالى عنه. وأقعصه بالرمح وقعصه: طعنه طعنا وحيا، وقيل: حفزه. وقال ابن الأعرابي: المقعاص: الشاة التي بها القعاص، وهو داء قاتل. وأخذت منه المال قعصا، أي علبة، وقعصته إياه، إذا اعتززته. وفي النوادر: أخذته معاقصة ومقاعصة أي معازة. والقعص: المفكك من البيوت، عن كراع. قلت: وسيأتي في الضاد عن الأصمعي، عريش قعض، أي منفك. والأقاعص: موضع في شعر عدي بن الرقاع:
  هل عـنـد مـنـزلة قـد أقـــفـــرت خـــبـــر                      مجـهـولة غـيرتـهــا بـــعـــدك الـــغـــير
  بين الأقاعص والسكران قد درستمنها المعارف طرا ما بها أثر

##### Türkçe

**القعص**: yavaş ölüm; ve çabuklaştırılmış öldürme; ve harekelenir. Ondandır Humeyd b. Sevr el-Hilâlî’nin, Allah Teâlâ ondan razı olsun, sözü:
  “Sürücü, kışkırtılmış olanı ve onu izleyeni mızraklasın;                      ona yaklaştığı vakit, **قعصا** bir saplayışla.”
Denilir: “Falan **قعصا** öldü”; yani ona bir darbe veya bir atış isabet etti de yerinde öldü. Ondandır hadis: “Kim Allah yolunda mücahid olarak çıkar da **قعصا** öldürülürse, dönüş yerini hak etmiş olur.” el-Ezherî dedi: Bununla, Aziz ve Celîl olanın şu sözünü kastetti: “Ve şüphesiz onun, katımızda yakınlık ve güzel bir dönüş yeri vardır”; sözü kısalttı. İbnü’l-Esîr dedi: Dönüş yerinin vacip olmasıyla, ölümden sonra güzel dönüşü murad etti.

**القعاص** “**غراب**” gibi: koyunda bir hastalık; onu tutar da burunlarından bir şey akar; onu çok geçmeden öldürür. Ondandır Avf b. Mâlik el-Eşca‘î’nin, Allah Teâlâ ondan razı olsun, Peygamber’den, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet ettiği hadis; dedi ki: “Kıyametin önünde altıyı say: benim ölümüm; sonra Beytü’l-Makdis’in fethi; sonra içinizde koyunun **قعاص**’ı gibi tutan bir ölüm; sonra malın taşması, ta ki adamdan ona bir dinar verilir de hoşnutsuz kalır; sonra Arap evlerinden hiçbir ev bırakmayacak bir fitne, ancak ona girer; sonra sizinle **بني الأصفر** arasında bir sulh; sonra hainlik ederler de size seksen sancak altında gelirler; her sancak altında on iki bin.”

**القعاص** ayrıca: göğüste tutan bir hastalık; sanki boynu kırar. Bu, Leys’in sözüdür. Koyun **قعصت** oldu; (zammesiyle) o hâlde o **مقعوصة**’dir.

**المقعاص** ve **المقعص** ve **القعاص**, “**محراب**”, “**منبر**” ve “**شداد**” gibi: çabuk öldüren aslan. Leys dedi: **شاة قعوص** “**صبور**” gibi: sağanını vurur ve sütü meneder. Dedi ki:
  “**قعوص**: sütü az; indirilmiş değil.”

Denilir: **قعصت** “**فرح**” gibi; hâlbuki öyle değildi; yani **قعوصا**; sonra oldu.

Ve onu **قعصا** etti, “**منعه**” gibi: onu yerinde öldürdü; **أقعصه** gibi.

Ve denilir: çabuk. Ve denildi: **الإقعاص**: bir şeye vurman veya onu atman da yerinde ölmesidir. “Ona vurdu da onu **أقعصه** etti”: onu yerinde öldürdü. Ebû Ubeyd dedi: **القعص**: adamı silahla veya başkasıyla vurmandır; ta ki onu yere düşürmeden önce yerinde ölür; vuran onu **إقعاصا** ile **أقعصه** etmiştir; av da böyledir.

Adam **انقعص** oldu: öldü; **انقعف** ve **انغرف** da böyledir.

Şey **انقعص** oldu: büküldü.

Üzerine istidrâk edilenlerdendir: Adamı **أقعص** etti: işini bitirdi. Bunun adı **القعصة**’dır; kesre ile; İbnü’l-A‘râbî’den. İbn Zuneym’den şu beyit okundu:
  “Bu, Fâtıma’nın oğludur ki sizi yok etti;                      boğazlama ile ve boğazlanmamış bir **قعصة** ölümüyle.”

Ondandır hadis: “**أقعص** İbnâ ‘Afrâ’ Ebû Cehil’i; İbn Mes‘ûd, Allah Teâlâ ondan razı olsun, onun üzerine **ذفف** etti.”

Ve onu mızrakla **أقعصه** etti ve onu **قعصه** etti: onu yavaş bir saplayışla mızrakladı; ve denildi: onu itti.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **المقعاص**: kendisinde **القعاص** bulunan koyun; o, öldürücü bir hastalıktır.

Ve ondan malı **قعصا** aldım; yani bir kutu. Ve onu bana **وقعصته**; onu aziz saydığın vakit.

**النوادر**’de: onu **معاقصة** ve **مقاعصة** ile aldım; yani **معازة**.

Ve **القعص**: evlerden sökülmüş olan; Kurâ‘dan. Dedim ki: **الضاد**’da Asma‘î’den gelecektir: **عريش قعض**; yani sökülmüş.

Ve **الأقاعص**: ‘Adî b. er-Riqâ‘ın şiirinde bir yer:
  “Haber var mı, ıssızlaşmış bir menzil hakkında;                      bilinmeyen; senden sonra onu başkası değiştirdi.
  **الأقاعص** ile **السكران** arasında; ondan izler bütünüyle silinmiş; onda eser yok.”

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَعَصَهُ
1 قَعَصَهُ ذ : see 4, throughout. -A2- قُعِصَتِ الغَنَمُ The sheep, or goats, were seized, or affected, with the disease called قُعَاص, q. v. (S, K.)

اقعصهُ
4 اقعصهُ ذ He slew him on the spot; (S, A, K;) as also ↓ قَعَصَهُ, (A, K,) aor. قَعَصَ , (K,) inf. n. قَعْصٌ: (TK:) or both signify he slew him quickly: or the former signifies he struck, or shot at, it, (a thing, or an object of the chase,) and it died on the spot, before it was [struck or] shot: and he hastened and completed, or made sure or certain, his (a man's) slaughter: and ↓ قِعْصَةٌ is a subst. derived from it [app. signifying the act]. (L, TA.) You say also, اقعصهُ بِالرُّمْحِ, and ↓ قَعَصَهُ, He thrust him, or pierced him, with the spear, quickly: or from behind. (TA.)

انقعص
7 انقعص ذ He died. (K.)

قَعْصٌ
قَعْصٌ ذ A quick death: (S, A, K:) and a quick slaughter; as also ↓ قَعَصٌ. (TA.) You say, مَاتَ قَعْصًا He (a man, S, A) died on the spot, from a blow or a shot. (S, A, K.) And it is said in a trad., مَنْ خَرَجَ مُجَاهِدًا فِى سَبِيلِ اللّٰهِ فَقُتِلَ قَعْصًا فَقَدِ اسْتَوْجَبَ المَآبَ [Whoso goeth forth as a warrior in the cause of God, and is slain quickly, or suddenly, has a just claim to the permanent abode of happiness in the other world]: (S, * TA:) alluding to the مآب mentioned in the Kur xxxviii. 24 and 39. (Az, TA.)

قَعَصٌ
قَعَصٌ ذ : see قَعْصٌ.

قِعْصَةٌ
قِعْصَةٌ ذ : see 4.

طَعْنَةٌ قَعْصَآءُ
طَعْنَةٌ قَعْصَآءُ ذ A thrust, or wound, with a spear or the like, that kills quickly. (TA.)

قُعَاصٌ
قُعَاصٌ ذ A certain disease which attacks sheep or goats, (S, A, K,) in consequence of which something flows from their noses, (TA,) killing them immediately, (S, A, K,) on the spot: (A:) and which kills men on the spot: (A:) and a certain disease in the breast, or chest, which is as though it broke the neck. (Lth, K.) It is said in a trad., وَمُوتَانٌ يَكُونُ فِى النَّاسِ كَقُعَاصِ الغَنَمِ [And a mortality which shall be among men, like the قعاص of sheep or goats]. (S.)

قَعَّاصٌ
قَعَّاصٌ ذ : see what next follows.

مِقْعَصٌ
مِقْعَصٌ ذ : see what next follows.

مِقْعَاصٌ
مِقْعَاصٌ ذ A lion that kills quickly; as also ↓ مِقْعَصٌ and ↓ قَعَّاصٌ. (K.) ― -b2- See also what next follows.

غَنَمٌ مَقْعُوصَةٌ
غَنَمٌ مَقْعُوصَةٌ ذ Sheep, or goats, seized, or affected, with the disease called قُعَاص: (S, K:) accord. to IAar, ↓ شَاةٌ مِقْعَاصٌ signifies a sheep, or goat, having the mortal disease so called. (TA.)

##### Türkçe

**قَعَصَهُ**
1 **قَعَصَهُ** ذ : bk. 4, her yerde. -A2- **قُعِصَتِ الغَنَمُ** Koyunlar yahut keçiler, **قُعَاص** denilen hastalıkla yakalandı yahut etkilendi; bk. o. (S, K.)

**اقعصهُ**
4 **اقعصهُ** ذ Onu bulunduğu yerde öldürdü; (S, A, K;) bunun gibi ↓ **قَعَصَهُ**, (A, K,) muzârîsi **قَعَصَ** , (K,) mastarı **قَعْصٌ**: (TK:) yahut ikisi de “onu çabucak öldürdü” mânâsınadır: yahut birincisi, onu (bir şeyi yahut av nesnesini) vurdu yahut ona attı da o, [vurulmadan yahut] atılmadan önce bulunduğu yerde öldü, mânâsınadır: ve onun (bir adamın) boğazlamasını acele etti ve tamamladı, yahut sağlamlaştırdı/garanti etti: ve ↓ **قِعْصَةٌ** ondan türemiş bir isimdir [görünüşe göre fiili ifade eder]. (L, TA.) Yine dersin ki, **اقعصهُ بِالرُّمْحِ**, ve ↓ **قَعَصَهُ**, Onu mızrakla çabucak dürttü yahut deldi: yahut arkadan. (TA.)

**انقعص**
7 **انقعص** ذ Öldü. (K.)

**قَعْصٌ**
**قَعْصٌ** ذ Çabuk bir ölüm: (S, A, K:) ve çabuk bir boğazlama; bunun gibi ↓ **قَعَصٌ**. (TA.) Dersin ki, **مَاتَ قَعْصًا** O (bir adam, S, A) bir darbeden yahut bir atıştan dolayı bulunduğu yerde öldü. (S, A, K.) Ve bir rivayette şöyle denilmiştir: **مَنْ خَرَجَ مُجَاهِدًا فِى سَبِيلِ اللّٰهِ فَقُتِلَ قَعْصًا فَقَدِ اسْتَوْجَبَ المَآبَ** [Kim Allah yolunda mücahid olarak çıkar da çabucak yahut ansızın öldürülürse, öte dünyada kalıcı mutluluk yurduna hak kazanmıştır]: (S, * TA:) Kur’ân xxxviii. 24 ve 39’da zikredilen **مآب**’a işaret ederek. (Az, TA.)

**قَعَصٌ**
**قَعَصٌ** ذ : bk. **قَعْصٌ**.

**قِعْصَةٌ**
**قِعْصَةٌ** ذ : bk. 4.

**طَعْنَةٌ قَعْصَآءُ**
**طَعْنَةٌ قَعْصَآءُ** ذ Mızrakla yahut benzeriyle, çabucak öldüren bir dürtme yahut yara. (TA.)

**قُعَاصٌ**
**قُعَاصٌ** ذ Koyunlara yahut keçilere musallat olan belirli bir hastalık; (S, A, K;) bunun sonucu olarak burunlarından bir şey akar, (TA,) onları derhal, (S, A, K,) bulunduğu yerde öldürür: (A:) ve insanları bulunduğu yerde öldüren: (A:) ve göğüste yahut sînede, sanki boynu kırmış gibi olan belirli bir hastalık. (Lth, K.) Bir rivayette şöyle denilmiştir: **وَمُوتَانٌ يَكُونُ فِى النَّاسِ كَقُعَاصِ الغَنَمِ** [Ve insanlar arasında, koyunların yahut keçilerin **قُعَاص**’ı gibi bir ölümcüllük olacaktır]. (S.)

**قَعَّاصٌ**
**قَعَّاصٌ** ذ : bk. hemen ardından gelen.

**مِقْعَصٌ**
**مِقْعَصٌ** ذ : bk. hemen ardından gelen.

**مِقْعَاصٌ**
**مِقْعَاصٌ** ذ Çabucak öldüren bir aslan; bunun gibi ↓ **مِقْعَصٌ** ve ↓ **قَعَّاصٌ**. (K.) ― -b2- Yine bk. hemen ardından gelen.

**غَنَمٌ مَقْعُوصَةٌ**
**غَنَمٌ مَقْعُوصَةٌ** ذ **قُعَاص** denilen hastalıkla yakalanmış yahut etkilenmiş koyunlar yahut keçiler: (S, K:) IAar’a göre, ↓ **شَاةٌ مِقْعَاصٌ** o denilen öldürücü hastalığı olan bir koyun yahut keçi demektir. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَعَصَ
قَعَصَ A ( n. ac. قَعْص 1 ),
a.  Killed on the spot, struck dead.

أَقْعَصَ
أَقْعَصَ IV ,
a.  see I .

اِنْقَعَصَ
اِنْقَعَصَ VII ,
a.  Died.

b.  Was bent.

قَعْص
قَعْص 1 ,
a.  Sudden, violent death.

قَعَص
قَعَص 4 ,
a.  see 1 .

مِقْعَص
مِقْعَص 20 ,
a.  see 45 .

قُعَاْص
قُعَاْص 24 ,
a.  A certain mortal disease ( in sheep ).

قَعَّاْص
قَعَّاْص 28 ,
a.  see 45 .

قَعْصَآءُ
قَعْصَآءُ 42 ,
a.  Mortal ( stroke ).

مِقْعَاْص
مِقْعَاْص 45 ,
a.  That kills quickly ( lion ).

اِقْعَنْصَرَ
اِقْعَنْصَرَ
a.  Shrank; crouched.

مَاتَ قَعْصًا
مَاتَ قَعْصًا
a.  He died on the spot, instantaneously.

##### Türkçe

**قَعَصَ**
**قَعَصَ** A ( n. ac. **قَعْص** 1 ),
a.  Olduğu yerde öldürdü, çarpılıp öldürdü.

**أَقْعَصَ**
**أَقْعَصَ** IV ,
a.  I’e bak.

**اِنْقَعَصَ**
**اِنْقَعَصَ** VII ,
a.  Öldü.

b.  Eğildi.

**قَعْص**
**قَعْص** 1 ,
a.  Ansızın, şiddetli ölüm.

**قَعَص**
**قَعَص** 4 ,
a.  1’e bak.

**مِقْعَص**
**مِقْعَص** 20 ,
a.  45’e bak.

**قُعَاْص**
**قُعَاْص** 24 ,
a.  (Koyunda) belirli bir öldürücü hastalık.

**قَعَّاْص**
**قَعَّاْص** 28 ,
a.  45’e bak.

**قَعْصَآءُ**
**قَعْصَآءُ** 42 ,
a.  Öldürücü (darbe).

**مِقْعَاْص**
**مِقْعَاْص** 45 ,
a.  Çabucak öldüren (aslan).

**اِقْعَنْصَرَ**
**اِقْعَنْصَرَ**
a.  Büzüldü; çömeldi.

**مَاتَ قَعْصًا**
**مَاتَ قَعْصًا**
a.  Olduğu yerde, derhal öldü.
