# قعص — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%B5/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B9%D8%B5/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قعص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%B5.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: قعص

باب العين و القاف والصاد
)ع ق ص، ق ع ص، ق ص ع، ص ع ق، ص ق ع مستعملات( عقص: العَقْصُ: الِتَواءٌ في قَرْنِ الشَّاةِ والتَّيْسِ، ويُسْتْعَملُ في كُلِّ ذي قَرنٍ، يقال: شاة عقصاءُ أي مُلْتَويَةُ القَرْنِ. وهو أيضاً دُخُول الثَّنايا في الفمِ. والنَّعْتُ أعْقَصُ وعَقْصاءُ. ويُجْمعُ على عُقْص. والعَقْصُ أخذُك خُصْلَةُ من شعْر فَتَلْوِيها ثم تعْقِدُها حتّى يبْقى فيها الِتواءٌ. ثُمَّ تُرسِلُها، فكُلُّ خُصْلَةٍ عَقيصَةٌ، وجمعُها عَقَائِصُ وعِقاصٌ. قال امرؤ القيس:
غدائره مُسْتشْزرات إلى الـعُـلا		تضِلُّ العِقاصُ في مُثَنَّى ومُرْسل
والمِعْقصُ: سَهْمٌ ينْكسِرُ نصْلُه فيَبْقى سِنْخه في السَّهْم فيُخْرجُ ويُضْربُ حتَّى يَطُول ويُرَدَّ إلى مَوْطِنِه فلا يَسُدَّ مَسَدَّه لأنَّه طُوِّل ودُقِّق، قال الأعشى:

ولو كُنْتُمُ نَخْلاً لكُنْتُمْ جُرامَةً		ولو كنْتم نبْلاً لكُنْتُمْ معاقصا
قعص: القَعْصُ: القَتْلُ. ضَرَبَهُ فَقَعَصَهُ وأَقْعَصَهُ: أي قتلهُ في مكانه، قال يصف الحرب:
فأَقْعَصَتْهُم وحكّتْ بَرْكَها بِهمُ		وأعْطت النَّهْب هيَّان بن بَيَّانِ
ومات فُلان قَعْصاً أي أصابتْه ضَرْبَةٌ أو رَمْيَةٌ فمات مكانُه. والقُعَاصُ: داء يأخذ في الصَّدْرِ كأنَّهُ يَكْسِر العُنُقَ، ويقال: هو القُعاسُ، واشتقاقه من القعس وهو انتصاب النَّخْرِ وانْحناؤه نحو الظَّهْر، وهو أَقْعَس، والأُنْثى قَعْساء. والقُعاصُ أيضاً داءٌ يأخُذُ الدَّوابَّ فَيسيلُ من أُنُوفِها شيءٌ، قُعِصَتْ فهي مَقعوصةٌ. وشاة قَعُوصٌ: تضْرُب حالِبها وتَمْنَعُ الدِّرَّة.
ويقال: ما كنت قَعُوصاً، ولقد قَعِصت قَعْصاً، قال الشاعر:
قَعُوصٌ شَريٌّ دَرُّها غير مُنْزَلِ
قصع: القَصْعُ: ابتلاعُ جُرَعِ الماء. والبَعِيرُ يقصَعُ جِرَّته إذا ردَّها إلى جوْفِهِ قال:
ولم يَقْصَعْنَه نُغَبُ
والماءُ يَقْصَعُ العَطَشَ: أي يقتلُه، وقَصَعَ صُؤاباً أو قَمْلةً: أي قتلها بين ظُفُرَيْهِ. وقَصَعْتُ رأس الصَّبِيَّ: ضَرَبتُه ببُسْط الكَفِّ على هامته، وقَصَع الله شَبابه: أي ذهب به وقتله.
وغُلامٌ قَصْعٌ وقَصيع إذا كان قَمِيئاً لا يَشِبُّ، وقد قُصِع يُقْصَعُ قَصاعَة. والجارية بالهاء إذا كانت قميئا لا تشِبُّ ولا تزداد. والقِصاعُ جمعُ القَصْعَة. والقاصِعاءُ: جُحْرُ اليْربُوع الأول الذي يدخل فيه، اسم جامع له. ولا تجوز السِّين في الكلمة التي جاءت القاف فيها قبل الصَّاد إلا أن تكون الكلمة سينيَّةً لا لغة فيها للصاد.
صعق: الصُّعَاقُ: الصَّوت الشَّديد للثَّور والحمارِ، صَعَقُ صُعاقاً، قال رؤبة:
صَعِقٌ ذِبَّانُه في غَيْطلِ
أي يموت الذباب من شدَّةِ نَهِيقه إذا دنا منه. قال رؤبةُ يصف حماراً وأتانه:
يَنْصاعُ من حيلةِ ضمٍّ مُدّهَقْ
إذا تتلاَّهُنَّ صَلْصَالُ الصَّعَقْ
وحِمارٌ صَعْقُ الصَّوْتِ أي شديدهُ. والصعَّاقُ: الشَّديدُ الصَّوْتِ. والصَاعِقَةُ: صيحةُ العَذَابِ. والصَّاعِقَةُ: الوَقْعُ الشَّديدُ من صوْتِ الرَّعْدِ، يسقُطُ معه قِطْعة من نار يقال: إنها من صَوْت الملك، ويجمع صَواعِق. والصَّعِقُ: المغْشِيُّ عليه. صُعِق صَعْاقاً: غُشِي عليه من صَوْتٍ يسمعه أو حِسٍّ أو نحوه. وصعِق صعَقاً: مات.
صقع: الصَّقْعُ: الضَّرْبُ بُبِسطِ الكفّ، صَقَعْت رأسَهُ بيدي، والسين لُغةٌ فيه. والدِّيكُ يَصْقَعُ بصَوْتِه، والسِّينُ جائز. خطيبٌ مِصْقعٌ: بليغٌ، وبالسِّين أحسن. والصَّقِيعُ: الجَلِيدُ يَصْقعُ النَّبات، وبالسين قبيحٌ.
والصَّوْقَعةُ من العِمامَةِ والرِّدَاءِ ونحوهما: المَوْضِعُ الذَّي يلي الرَّأس، وهو أسْرَعُ وسخاً، وبالسين أجْودُ. والصَّوْقَعَة وقْبَةُ الثَّريدِ، وبالسِّين أحسنُ، والصُّقْعُ: ناحية من الأرض أو البيت، والصاد قبيحٌ، والصُّقْعُ: ما تحت الرَّكِيّةِ وحولها من نواحيها، والجمعُ: الأصْقَعُ. والأَصْقَعُ من العِقبانِ والطَّيْر: ما كان على رأسه بياضٌ، باللُّغتْين معاً.
وان أردتْ الأصْقَعَ نَعْتاً فجمعه على صُقْع. قال الحارث بن وعلة الجرمي:
خُدَارِيَّةٌ صَقْعَاءُ لثَّقَ رشَـهـا		بطَخْفَةَ يَوْمٌ ذو أهاضيب ماطر
والأصقَعُ: طُوَيْر كأنه عُصفُورٌ في ريشه خُضْرةٌ، ورأسُهُ أبْيَض يكون بقُرْبِ الماء. والجمع صُقْعٌ وأصاقِعُ.
قال الخليل: كل صادٍ قبلَ القاف إن شئتَ جعلْتها سينا لا تُبالي مُتَّصِلة كانت بالقاف أو مُنْفَصِلَة، بعد أن تكونا في كلمة واحدة، إلا أن الصَّاد في بعض الأحيان أحسن، والسِّين في مواطِنَ أخرى أجْوَدَ.

### Türkçe

باب **العين** ve **القاف** ve **الصاد**
(**ع ق ص**، **ق ع ص**، **ق ص ع**، **ص ع ق**، **ص ق ع** kullanımlıdırlar) **عقص**: **العَقْصُ**: koyunun ve tekenin boynuzunda bir bükülme; ve her boynuzlu olanda kullanılır; denir: **شاة عقصاءُ** yani boynuzu bükülmüş. Ve o, ayrıca, ön dişlerin ağza girmesidir. Sıfatı **أعْقَصُ** ve **عَقْصاءُ**’dır. Ve **عُقْص** üzerine cem‘ olunur. Ve **العَقْصُ**: senin saçtan bir tutam almandır; onu bükersin, sonra onu bağlarsın, ta ki onda bir bükülme kalıncaya kadar. Sonra onu salıverirsin; böylece her tutam **عَقيصَةٌ**’dir; onun cem‘i **عَقَائِصُ** ve **عِقاصٌ**’dır. İmru’ul-Kays dedi:
غدائره مُسْتشْزرات إلى الـعُـلا		تضِلُّ العِقاصُ في مُثَنَّى ومُرْسل
Ve **المِعْقصُ**: ucu kırılan bir oktur; böylece onun dip kısmı okta kalır; çıkarılır ve vurulur, ta ki uzasın ve yerine döndürülsün; böylece yerini kapatmaz; çünkü uzatılmış ve inceltilmiştir. A‘şâ dedi:

ولو كُنْتُمُ نَخْلاً لكُنْتُمْ جُرامَةً		ولو كنْتم نبْلاً لكُنْتُمْ معاقصا

**قعص**: **القَعْصُ**: öldürmedir. Ona vurdu da **فَقَعَصَهُ** ve **أَقْعَصَهُ**: yani onu yerinde öldürdü. Savaşı vasfederken dedi:
فأَقْعَصَتْهُم وحكّتْ بَرْكَها بِهمُ		وأعْطت النَّهْب هيَّان بن بَيَّانِ
Ve falan kimse **قَعْصاً** öldü: yani ona bir darbe veya bir atış isabet etti de yerinde öldü. Ve **القُعَاصُ**: göğüste tutan bir hastalıktır; sanki boynu kırar. Ve denir: o **القُعاسُ**’tır. Onun اشتقاقı **القعس**’tendir; o da burun deliğinin dikleşmesi ve sırt tarafına doğru eğilmesidir; o **أَقْعَس**’tır; dişisi **قَعْساء**. Ve **القُعاصُ** ayrıca, binek hayvanlarını tutan bir hastalıktır; onların burunlarından bir şey akar; **قُعِصَتْ**; böylece o **مَقعوصةٌ**’dir. Ve **شاة قَعُوصٌ**: sağanını tekmeler ve süt vermeyi men eder.
Ve denir: sen **قَعُوصاً** olmadın; ve gerçekten **قَعْصاً** **قَعِصت**. Şair dedi:
قَعُوصٌ شَريٌّ دَرُّها غير مُنْزَلِ

**قصع**: **القَصْعُ**: su yudumlarını yutmaktır. Ve deve, gevişini içine geri döndürdüğünde onu **يَقْصَعُ**; dedi:
ولم يَقْصَعْنَه نُغَبُ
Ve su, susuzluğu **يَقْصَعُ**: yani onu öldürür. Ve bir kene yahut bir bit **قَصَعَ**: yani onu iki tırnağı arasında öldürdü. Ve ben çocuğun başını **قَصَعْتُ**: avuç içinin düz kısmıyla onun tepesine vurdum. Ve Allah onun gençliğini **قَصَعَ**: yani onu götürdü ve öldürdü.
Ve bir oğlan **قَصْعٌ** ve **قَصيع**: eğer cılız olup büyümezse. Ve **قُصِع**; **يُقْصَعُ**; **قَصاعَة** (olarak). Ve cariye, **الهاء** ile, eğer cılız olup büyümez ve artmazsa. Ve **القِصاعُ**: **القَصْعَة**’nin cem‘idir. Ve **القاصِعاءُ**: jerboanın ilk deliğidir; içine girdiği; onun için toplayıcı bir isimdir. Ve kelimede **القاف**’ın **الصَّاد**’dan önce geldiği yerde **السِّين** câiz olmaz; ancak kelime **سينيَّةً** olup **الصاد** için onda bir lugat bulunmazsa.

**صعق**: **الصُّعَاقُ**: öküzün ve eşeğin şiddetli sesidir; **صَعَقُ** (eder), **صُعاقاً**. Ru’be dedi:
صَعِقٌ ذِبَّانُه في غَيْطلِ
Yani, onun anırmasının şiddetinden, ona yaklaştığında sinek ölür. Ru’be, bir eşeği ve dişi eşeğini vasfederken dedi:
يَنْصاعُ من حيلةِ ضمٍّ مُدّهَقْ
إذا تتلاَّهُنَّ صَلْصَالُ الصَّعَقْ
Ve bir eşek **صَعْقُ الصَّوْتِ**: yani sesi şiddetli. Ve **الصعَّاقُ**: sesi şiddetli olan. Ve **الصَاعِقَةُ**: azap çığlığıdır. Ve **الصَّاعِقَةُ**: gök gürültüsü sesinden şiddetli düşüştür; onunla birlikte bir ateş parçası düşer; denir ki: o, meleğin sesindendir. Ve **صَواعِق** olarak cem‘ olunur. Ve **الصَّعِقُ**: üzerine baygınlık gelen. **صُعِق** **صَعْاقاً**: işittiği bir sesten yahut bir duyudan veya benzerinden bayıldı. Ve **صعِق** **صعَقاً**: öldü.

**صقع**: **الصَّقْعُ**: avuç içinin düz kısmıyla vurmaktır; başını elimle **صَقَعْت**; ve **السين** onda bir lugattır. Ve horoz, sesiyle **يَصْقَعُ**; ve **السِّين** câizdir. **خطيبٌ مِصْقعٌ**: beliğ; ve **بالسِّين** daha güzeldir. Ve **الصَّقِيعُ**: buz; bitkiyi **يَصْقعُ**; ve **بالسين** çirkindir.
Ve sarık ve ridâ ve benzerlerinden **الصَّوْقَعةُ**: başa bitişik olan yerdir; ve o, daha çabuk kirlenendir; ve **بالسين** daha iyidir. Ve **الصَّوْقَعَة**: ثريد’in çanağıdır; ve **بالسِّين** daha güzeldir. Ve **الصُّقْعُ**: yerin yahut evin bir yanı; ve **الصاد** çirkindir. Ve **الصُّقْعُ**: kuyunun altı ve çevresindeki yanlardan olan şeydir; cem‘i: **الأصْقَعُ**. Ve kartallardan ve kuşlardan **الأَصْقَعُ**: başında beyazlık olan; iki lugat ile birlikte.
Ve eğer **الأصْقَعَ**’ı sıfat olarak istersen, onun cem‘ini **صُقْع** üzerine yaparsın. Hâris b. Va‘le el-Cermî dedi:
خُدَارِيَّةٌ صَقْعَاءُ لثَّقَ رشَـهـا		بطَخْفَةَ يَوْمٌ ذو أهاضيب ماطر
Ve **الأصقَعُ**: tüyünde yeşillik olan, serçeye benzer bir küçük kuştur; başı beyazdır; suya yakın olur. Cem‘i **صُقْعٌ** ve **أصاقِعُ**’dir.
Halîl dedi: her **صاد** ki **القاف**’tan önce olursa, istersen onu **سينا** yaparsın; aldırmazsın: **القاف** ile bitişik mi idi yoksa ayrık mı idi; ikisi bir kelimede olduktan sonra; ancak **الصَّاد** bazı zamanlarda daha güzeldir, **السِّين** ise başka yerlerde daha iyidir.
