# قعص — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%B5/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B9%D8%B5/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قعص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%B5.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قعص

القعص: الموت الوحي  ، والقتل المعجل، ويحرك، ومنه قول حميد بن ثور الهلالي، رضي الله تعالى عنه:
  ليطعن السائق المغرى وتاليه                      إذا تقرب منه طعنة قعصا يقال:  مات  فلان  قعصا  ، أي  أصابته ضربة أو رمية فمات مكانه  ، ومنه الحديث:  من خرج مجاهدا في سبيل الله فقتل قعصا فقد استوجب المآب  . قال الأزهري: عنى بذلك قوله عز وجل:  وإن له عندنا لزلفى وحسن مآب  فاختصر الكلام. وقال ابن الأثير: أراد بوجوب المآب حسن المرجع بعد الموت. القعاص  كغراب: داء في الغنم  ، يأخذها فيسيل من أنوفها شيء  لا يلبثها أن تموت  ، ومنه حديث عوف بن مالك الأشجعي، رضي لله تعالى عنه، عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه قال:  اعدد ستا بين يدي الساعة: موتي، ثم فتح بيت المقدس، ثم موتان يأخذ فيكن كقعاص الغنم، ثم استفاضة المال حتى يعطى الرجل منه دينارا فيظل ساخطا، ثم فتنة لا يبقى بيت من بيوت العرب إلا دخلته، ثم هدنة تكون بينكم وبين بني الأصفر فيغدرون فيأتونكم تحت ثمانين غاية تحت كل غاية، اثنا عشر ألفا  . القعاص أيضا:  داء  يأخذ  في الصدر، كأنه يكسر  العنق  ، وهذا قول الليث، وقد  قعصت  الغنم،  بالضم، فهي مقعوصة  . والمقعاص، والمقعص، والقعاص  ، كمحراب، ومنبر، وشداد:  الأسد  الذي  يقتل سريعا  . قال الليث:  شاة قعوص  كصبور:  تضرب حالبها وتمنع الدرة  ، قال:
  قعوص شوي درها غير منزل يقال:  قعصت كفرح  ، و  ما كانت كذلك  ، أي قعوصا،  فصارت  .  وقعصه  قعصا،  كمنعه: قتله مكانه، كأقعصه  . ويقال: سريعا، وقيل: الإقعاص: أن تضرب الشيء أو ترميه فيموت مكانه وضربه فأقعصه: قتله مكانه. وقال أبو عبيد: القعص: أن تضرب الرجل بالسلاح أو بغيره فيموت مكانه قبل أن تريمه، وقد أقعصه الضارب إقعاصا، وكذلك الصيد.  وانقعص  الرجل: مات  وكذلك انقعف وانغرف. انقعص  الشيء: انثنى  . ومما يستدرك عليه: أقعص الرجل: أجهز عليه، والاسم منها القعصة، بالكسر، عن ابن الأعرابي. وأنشد لابن زنيم:
  هذا ابن فاطمة الذي أفناكم                      ذبحا وميتة قعصة لم تذبح

  ومنه الحديث:  أقعص ابنا عفراء أبا جهل، وذفف عليه ابن مسعود  رضي الله تعالى عنه. وأقعصه بالرمح وقعصه: طعنه طعنا وحيا، وقيل: حفزه. وقال ابن الأعرابي: المقعاص: الشاة التي بها القعاص، وهو داء قاتل. وأخذت منه المال قعصا، أي علبة، وقعصته إياه، إذا اعتززته. وفي النوادر: أخذته معاقصة ومقاعصة أي معازة. والقعص: المفكك من البيوت، عن كراع. قلت: وسيأتي في الضاد عن الأصمعي، عريش قعض، أي منفك. والأقاعص: موضع في شعر عدي بن الرقاع:
  هل عـنـد مـنـزلة قـد أقـــفـــرت خـــبـــر                      مجـهـولة غـيرتـهــا بـــعـــدك الـــغـــير
  بين الأقاعص والسكران قد درستمنها المعارف طرا ما بها أثر

### Türkçe

**القعص**: yavaş ölüm; ve çabuklaştırılmış öldürme; ve harekelenir. Ondandır Humeyd b. Sevr el-Hilâlî’nin, Allah Teâlâ ondan razı olsun, sözü:
  “Sürücü, kışkırtılmış olanı ve onu izleyeni mızraklasın;                      ona yaklaştığı vakit, **قعصا** bir saplayışla.”
Denilir: “Falan **قعصا** öldü”; yani ona bir darbe veya bir atış isabet etti de yerinde öldü. Ondandır hadis: “Kim Allah yolunda mücahid olarak çıkar da **قعصا** öldürülürse, dönüş yerini hak etmiş olur.” el-Ezherî dedi: Bununla, Aziz ve Celîl olanın şu sözünü kastetti: “Ve şüphesiz onun, katımızda yakınlık ve güzel bir dönüş yeri vardır”; sözü kısalttı. İbnü’l-Esîr dedi: Dönüş yerinin vacip olmasıyla, ölümden sonra güzel dönüşü murad etti.

**القعاص** “**غراب**” gibi: koyunda bir hastalık; onu tutar da burunlarından bir şey akar; onu çok geçmeden öldürür. Ondandır Avf b. Mâlik el-Eşca‘î’nin, Allah Teâlâ ondan razı olsun, Peygamber’den, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet ettiği hadis; dedi ki: “Kıyametin önünde altıyı say: benim ölümüm; sonra Beytü’l-Makdis’in fethi; sonra içinizde koyunun **قعاص**’ı gibi tutan bir ölüm; sonra malın taşması, ta ki adamdan ona bir dinar verilir de hoşnutsuz kalır; sonra Arap evlerinden hiçbir ev bırakmayacak bir fitne, ancak ona girer; sonra sizinle **بني الأصفر** arasında bir sulh; sonra hainlik ederler de size seksen sancak altında gelirler; her sancak altında on iki bin.”

**القعاص** ayrıca: göğüste tutan bir hastalık; sanki boynu kırar. Bu, Leys’in sözüdür. Koyun **قعصت** oldu; (zammesiyle) o hâlde o **مقعوصة**’dir.

**المقعاص** ve **المقعص** ve **القعاص**, “**محراب**”, “**منبر**” ve “**شداد**” gibi: çabuk öldüren aslan. Leys dedi: **شاة قعوص** “**صبور**” gibi: sağanını vurur ve sütü meneder. Dedi ki:
  “**قعوص**: sütü az; indirilmiş değil.”

Denilir: **قعصت** “**فرح**” gibi; hâlbuki öyle değildi; yani **قعوصا**; sonra oldu.

Ve onu **قعصا** etti, “**منعه**” gibi: onu yerinde öldürdü; **أقعصه** gibi.

Ve denilir: çabuk. Ve denildi: **الإقعاص**: bir şeye vurman veya onu atman da yerinde ölmesidir. “Ona vurdu da onu **أقعصه** etti”: onu yerinde öldürdü. Ebû Ubeyd dedi: **القعص**: adamı silahla veya başkasıyla vurmandır; ta ki onu yere düşürmeden önce yerinde ölür; vuran onu **إقعاصا** ile **أقعصه** etmiştir; av da böyledir.

Adam **انقعص** oldu: öldü; **انقعف** ve **انغرف** da böyledir.

Şey **انقعص** oldu: büküldü.

Üzerine istidrâk edilenlerdendir: Adamı **أقعص** etti: işini bitirdi. Bunun adı **القعصة**’dır; kesre ile; İbnü’l-A‘râbî’den. İbn Zuneym’den şu beyit okundu:
  “Bu, Fâtıma’nın oğludur ki sizi yok etti;                      boğazlama ile ve boğazlanmamış bir **قعصة** ölümüyle.”

Ondandır hadis: “**أقعص** İbnâ ‘Afrâ’ Ebû Cehil’i; İbn Mes‘ûd, Allah Teâlâ ondan razı olsun, onun üzerine **ذفف** etti.”

Ve onu mızrakla **أقعصه** etti ve onu **قعصه** etti: onu yavaş bir saplayışla mızrakladı; ve denildi: onu itti.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **المقعاص**: kendisinde **القعاص** bulunan koyun; o, öldürücü bir hastalıktır.

Ve ondan malı **قعصا** aldım; yani bir kutu. Ve onu bana **وقعصته**; onu aziz saydığın vakit.

**النوادر**’de: onu **معاقصة** ve **مقاعصة** ile aldım; yani **معازة**.

Ve **القعص**: evlerden sökülmüş olan; Kurâ‘dan. Dedim ki: **الضاد**’da Asma‘î’den gelecektir: **عريش قعض**; yani sökülmüş.

Ve **الأقاعص**: ‘Adî b. er-Riqâ‘ın şiirinde bir yer:
  “Haber var mı, ıssızlaşmış bir menzil hakkında;                      bilinmeyen; senden sonra onu başkası değiştirdi.
  **الأقاعص** ile **السكران** arasında; ondan izler bütünüyle silinmiş; onda eser yok.”
