# قعط — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%B7/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B9%D8%B7/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قعط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%B7.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: قعط

باب العين والقاف مع الطاء
قعط ، قطع
استعمل من وجوهه : قعط ، قطع .
قعط : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه أمر المتعمِّم بالتلحِّي ونهى عن الاقتعاط .
قال أبو العباس أحمد بن يحيى : قال ابنُ الأعرابيّ : يقال للعمامة المِقْعطة . وجاء فلانٌ مقتعِطاً ، إذا جاء متعمِّماً طابِقيّاً . وقد نُهي عنها .
ونحوَ ذلك قال الليث . قال : ويقال قعطت العمامة قعطاً . وأنشد :
طُهَيّة مقعوطاً عليها العمائمُ
وقال أبو عمرو : القاعط : اليابس . وقَعَط شعرُه من الحُفوف إذا يبس .
وقال الأصمعيّ : قَعَط فلانٌ على غريمه ، إذا شدَّد عليه في التقاضي . وقعَّط وَثاقه ، إذا شدّده .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : المِعْسَر : الذي يقعِّط على غريمه في حال عُسرته .
ويقال قعّط على غريمه ، إذا ألحّ عليه . قال : والقاعط : المضيِّق على غريمه .
وفي ( نوادر الأعراب ) : يقال قعَّط فلانٌ على غريمه ، إذا صاح أعلى صِياحه . وكذلك جَوَّق ، وثَهَّتَ ، وجوَّر .
وقال أبو حاتم : يقال للأنثى من الحِجْلان قُعَيطة .
قال أبو عمرو : القَعْوطة : تقويض البناء ، مثل القَعْوشة .
وقال ابن السكّيت : القَعْط : الطرد . ورجلٌ قَعَّاطٌ : شديد السَّوق . قال : والقعط : الكَشْف . وقد أقعط القوم عنه إقعاطاً ، إذا انكشفوا انكشافاً .
قطع : قال الله جلّ وعز : ( قِطَعًا مِّنَ الَّيْلِ مُظْلِماً ) ( يُونس : 27 ) و ( قِطْعاً ) : والقِطْع : اسم ما قُطِع . يقال قطعتُ الشيء قَطْعا ، واسم ما قُطِع فسقَطَ قِطْع .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب أنه قال : من قرأ ( قِطْعاً ) جعل المظلم من نعته ، ومن قرأ ) قِطَعًا مِّنَ الَّيْلِ ) ( يُونس : 27 ) فهو الذي له يقول البصريُّون الحال .
وأخبرني عن الحرَّانيّ عن ابن السكيت قال : القَطْع : مصدر قطعتُ . والقِطْع : الطائفة من الليل . قال : والقِطْع : طِنْفسة تكون تحت الرحل على كتفَي البعير . والجميع قُطوع . وأنشد :
أتتك العِيسُ تنفُخُ في بُراها
تَكَشَّفُ عن مناكبها القُطوعُ
قال : والقِطْع : نصلٌ قصير ، وجمعه أقطاع .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَقَطَّعْنَاهُمْ فِي الاَرْضِ أُمَمًا ) ( الأعرَاف : 168 ) أي فرَّقناهم فرقاً . قال : ( وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الاَسْبَابُ ) ( البَقَرَة : 166 ) . أي انقطعت أسبابُهم ووُصَلهم . وأما قوله : ( فَتَقَطَّعُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُراً ) ( المؤمنون : 53 ) فإنه واقعٌ ، كقولك : قطَّعوا أمرَهم . وقال لبيدٌ بمعنى اللازم :
وتقطّعَتْ أسبابُها ورِمامُها
أي انقطعت حبالُ مودّتها .
وقوله : ( وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ ) ( يُوسُف : 31 ) أي قطعنها قَطْعاً بعد قطع ، وخدشْنَ فيها خدوشاً كثيرة ، ولذلك ثُقِّل .
وقال جلّ وعزّ : ( فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَآءِ ثُمَّ لْيَقْطَعْ ) ( الحَجّ : 15 ) أجمع المفسّرون على أنّ تأويل قوله ( ثم ليقطَعْ ) : ثم ليختنق . وهو محتاجٌ إلى شرحٍ يزيد في بيانه ، والمعنى والله أعلمُ من كان يظنُّ من الكفّار أنّ الله لا ينصُر محمداً حتّى يُظْهره على المِلل كلّها فليمُتْ غيظاً ، وهو تفسير قوله ) فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَآءِ ) ( الحَجّ : 15 ) والسَّبب : الحبل يشدُّه المختنقُ إلى سَقْف بيته . وسماءُ كلِّ شيءٍ : سقفُه . ) ثُمَّ لْيَقْطَعْ ) ( الحَجّ : 15 ) ، أي ليمدَّ الحبل مشدوداً على حَلْقه مدّاً شديداً يوتِّره حتَّى يقطع حياتَه ونَفْسَه خَنْقاً .
وقال الفراء : أراد ثم ليجعل في سماء بيته حبلاً ثم ليختنقْ به ، فذلك قوله ثم ليقطع اختناقاً . قال : وفي قراءة عبد الله : ( ثم ليقطعه ) يعني السبب ، وهو الحبْلُ المشدودُ في عنقه حتى تنقطع نفسُه فيموت .
وقال جلّ ذكره : ( قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌ مِّن نَّارِ ) ( الحَجّ : 19 ) أي خِيطَتْ وسُوِّيت وجُعِلتْ لَبُوساً لهم .
وفي حديث ابن عبَّاسٍ قال : ( نخل الجنّة سَعَفُها كِسوةٌ لأهل الجنّة ، منها مقطّعاتُهم وحُلَلُهم ) . وفي حديث آخر ( أنَّ رجلاً أتى النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) وعليه مقطَّعات له ) ، وفي حديث ثالثٍ ( وقت الضحى إذا تقطَّعت الظّلال ) أي قَصُرت . قال أبو عبيد : قال الكسائيّ : المقطَّعات : الثِّياب القصار . قال : وسمِّيت الأراجيزُ مقطَّعاتٍ لقِصَرها . وقال شَمِر في كتابه في ( غريب الحديث ) : المقطَّعات من الثياب : كل ثوبٍ يقطَع من قميص وغيره . أراد أن من الثياب الأردية والمطارف ، والأكسيةَ والرِّياط التي لم تقطع وإنّما يتعطَّف بها مَرَّةً ويُتَلفَّع بها أخرى ؛ ومنها القُمُص والجِبَاب والسَّراويلات التي تقطع ثم تخاط ؛ فهذه هي المقطَّعات . وأنشد شمر لرؤبة يصف ثوراً وحشياً :
كأنَّ نصِعاً فوقه مقطَّعا
مخالطَ التقليص إذْ تدرَّعا
قال : وقال ابنُ الأعرابي : يقول : كأن عليه نِصعاً مقلِّصا عنه . يقول : تخال أنه ألبس ثوباً أبيض مقلِّصا عنه لم يَبلُغْ كُراعَه ، لأنَّها سُودٌ ليست على لونه . قال : والمقَطَّعات : برودٌ عليها وشيٌ مقطَّع . قال : ولا يقال للثياب القصار مقطَّعات . قال شمر : وممّا يقوّي قوله حديث ابن عباس في وصف سَعَف نخل الجنة : ( منها مقطَّعاتهم ) . ولم يكن ليصف ثيابَهم بالقصَر ، لأنه ذمٌّ وعيب . وأمّا قوله ( إذا
تقطَّعت الظلال ) فإنّ أبا عبيد قال : الظِّلال تكون ممتدَّةً في أول النهار ، فكلَّما ارتفعت الشمسُ قصُرت الظلال ؛ فذلك تقطُّعها .
وفي حديث الأبيَض بن حَمّال المأرِبيّ أنه ( استقطع النبي ( صلى الله عليه وسلم ) المِلْح الذي بمأرب فأقطعَه إيّاه ) . يقال استَقطع فلانٌ الإمامَ قَطيعةً من عفو البلاد فأقطعه إياها ، إذا سأله أن يُقطعها له مفروزةً محدودة يملّكه إياها ، فإذا أعطاه إياها كذلك فقد أقطعه إياها . والقطائع من السُّلطان إنما تجوز في عَفو البلاد التي لا ملك لأحدٍ عليها ولا عمارةَ توجب مِلْكاً لأحد ، فيُقْطع الإمامُ المستقطِعَ منها قدرَ ما يتهيّأ له عِمارته بإجراء الماء إليه ، أو باستخراج عينٍ فيه ، أو بتحجيرٍ عليه ببناءٍ أو حائطٍ يُحرزه .
وقال ابن السكيت : قال أبو عمرو : قِطاع النخل وقَطاعه ، مثل الصِّرام والصَّرام ، والجِداد والجَدَاد . قال : وأقطع النخلُ إقطاعاً ، إذا أصرمَ وحانَ قِطافُه . ومقاطع القرآن : مواضع الوقوف ، ومبادئه : مواضع الابتداء . وعَودٌ مُقْطَع ، إذا انقطع عن الضِّراب . قال النَّمر بن تولب يصف امرأته :
قامت تَبَاكَى أن سَبأتُ لفتيةٍ
زِقّاً وخابيةً بعَودٍ مُقْطَعِ
وقد أُقطِعَ ، إذا جَفَر . وناقةٌ قَطُوع : ينقطع لبنُها سريعاً . ويقال هذا فرسٌ يقطِّع الجري ، أي يَجري ضروباً من الجري لمرحِهِ ونشاطه . وقطّعت الخمرَ بالماء ، إذا مَزَجتَها . وقد تقطّع فيها الماء . وقال ذو الرمة :
تقطُّعَ ماء المُزْن في نُطف الخمرِ
ويقال أقطعَ القومُ ، إذا انقطعت مياه السماءِ المزنِ فرجعوا إلى أعداد المياه . وقال أبو وَجْزة السعدي :
تَزُور بي القَرْمَ الحَواريَّ إنّهم
مناهلُ أعدادٌ إذا الناسُ أَقطعوا
وبئر مِقطاع : ينقطع ماؤها سريعاً . وأقطعت الدجاجةُ ، إذا انقطعَ بيضُها .
أبو عبيد في ( الشيات ) : ومن الغُر المتقطِّة ، وهي التي ارتفع بياضها من المنخرين حتَّى تبلغ الغُرَّةُ عينَيه دون جبهته .
وقال غيره : المقطع من الحَلْي هو الشيء اليسير منه القليل . وفي الحديث : ( نُهي عن لُبْس الذهب إلاَّ مقطَّعاً ) ، وهو مثل الحَلْقَة والخُرْص وما أشبهه .
والقُطَيعاء ممدود : التَّمْر الشِّهريز . وقال الشاعر :
باتوا يعشُّون القُطَيعاءَ ضيفَهم
وعندهم البَرنيُّ في جُلَل دُسْمِ
ويقال : مدَّ فلانٌ إلى فلانٍ بثدي غير أقطعَ ، ومَتَّ بالتَّاء مثلُه ، إذا توسَّلَ إليه بقرابةٍ . ومنه قول الشاعر :
دعاني فلم أُورَأ به فأجبتُه
فمدَّ بثدي بيننا غيرِ أقطعا
ويقال قطَّع فلانٌ على فلانٍ العذابَ ، إذا لَوَّن عليه ضروباً من العذاب .
ويقال قَطَعَ فلانٌ رحِمَه قَطْعاً ، إذا لم يَصِلْها ، والاسم القَطِيعة . وجاء في
الحديث : ( مَن زَوّج كريمتَه من فاسق فقد قَطَع رحِمَها ) . وذلك أنّ الفاسق يطلِّقها ثم لا يُبالي أن يَغشاها .
ويقال قطعت الحبل قَطْعاً فانقطع ، وقطعت النهر قَطعاً وقُطوعاً . وقطعَتِ الطير تقطع قُطوعاً ، إذا جاءت من بلد إلى بلد في وقتِ حرَ أو برد ؛ وهي قواطع الطير .
وقال أبو زيد : قطعت الغِربانُ إلينا في الشتاء قُطوعاً . ورجعت في الصيف رُجوعاً . والطَّير المقيمة ببلد شتاءَها وصيفَها هي الأوابد .
وقُطِع بالرجُل ، إذا انقطع رجاؤه . ورجلٌ منقَطَعٌ به ، إذا كان مسافراً فأُبدع به وعَطِبتْ راحلتُه وذهب زادُه ومالُه . ومنقطَع كلِّ شيءٍ : حيث ينقطع ، مثل منقطَع الرَّمل والحَرَّة وما أشبههما . والمنْقطِع الشيءُ نفسُه .
الحراني عن ابن السكيت قال : ما كان من شيءٍ قُطِع من شيءٍ فإنْ كان المقطوع قد يبقى منه الشيء ويقطع قلت أعطني قِطعة . ومثله الخرقة . وإذا أردت أن تجمع الشيء بأسره حتَّى تسمي به قلت : أعطني قُطعة . قال : وأما المرَّة من الفعل فبالفتح قطعت قَطْعة . وقال الفراء : سمعتُ بعضَ العرب يقول : غلبني فلانٌ على قُطعةٍ من أرضٍ ، يريد أرضاً مفروزة مثل القطيعة . فإذا أردتَ بها قِطعةً من شيء قُطِع منه قلت قِطعة . وقال غيره : القَطَعة موضع القطع من يد الأقطع ، يقال ضربَه بقطَعَتِه .
وقال الليث : يقولون قُطِع الرجل ، ولا يقولون قَطِع الأقطع لأنّ الأقطع لا يكون أقطعَ حتَّى يقطعه غيره . ولو لزمه ذلك من قِبَل نفسه لقيل قَطِع أو قَطُع . ويجمع الأقطع قُطعاناً . وامرأة قطيع الكلام ، إذا لم تكن سليطة . ورجلٌ قطيع القيام ، إذا كان ضعيفاً . وقد قطعت المرأةُ ، إذا صارت قطيعاً . ويقال أقطعَني فلانٌ نهراً ، إذا أذِن له في حفره . وأقطعَني قُضباناً . من كرمه ، إذا أذن له في قطعها .
وقال الليث : القِطْع : القضيب الذي يُقطع لِبَرْي السِّهام ، وجمعه قُطعانٌ وأَقطُع . قال الهذليّ :
في كفِّه جَشْءٌ أجَشُّ وأقطُعُ
أراد بالأقطُع السِّهام .
قلت : هذا غلط ، قال أبو عبيد : قال الأصمعيّ : القِطع من النِّصال : القصير العريض . وكذلك قال غيره ، وسواءٌ كان النصل مركَّباً في السهم أو لم يكن مركَّباً . وسمِّي النَّصل قِطْعاً لأنّه مقطوع من الحديد ، وربَّما سمَّوه مقطوعاً وجمعه المقاطيع . وقال الشاعر :
أشفَّتْ مقاطيع الرُّماةِ فؤادَها
إذا سمعَتْ صوتَ المغرِّد تَصلِدُ
قال : المقاطيع : النصال هاهنا .
وقال الليث : يقال هذا الثوبُ يُقْطِعك قميصاً ، ويقطِّع لك تقطيعاً ، إذا صلح أن يقطع قميصاً . وروى أبو حاتم عن الأصمعي أنه قال : لا أعرف هذا ثوبٌ يُقْطِع ولا يُقطِّع ، ولا يقطِّعني ولا يَقْطعني ، هذا كلُّه من كلام المولَّدين .
قال أبو حاتم : وقد حكاها أبو عبيدة عن العرب .
وقال الليث : يقال قاطعتُ فلاناً على كذا وكذا من الأجر والعمل مقاطعَةً . وقال : ومقطَّعة الشَّعَر : هَناتٌ صغارٌ مثل شعر الأرانب .
قلت : هذا ليس بشيء ، وأُراه أراد ما قاله ابن شُميل في كتاب ( الصفات ) : يقال للأرنب السَّريعة مقطِّعة النِّياط ، ومقطِّعة الأسحار ، ومقطِّعة السُّحور ، لشدّة عَدْوها ، أنَّها تقطّع رئاتِ مَن يعدو على إثرها ليصيدَها فلا يلحقها . ويقال للفرس الجواد : إنّه ليقطِّع الخَيْل تقطيعاً ، إذا كان يسبقهنَّ فلا يلحقنه . ومنه قولُ الجعديّ يصف فرساً :
يقطّعهنّ بتقريبه
ويأوي إلى حُضُرٍ مُلْهِبِ
ومن هذا قول عُمر في أبي بكر : ( وليس فيكم من تَقَطَّعُ عليه الأعناقُ مثلُ أبي بكر ) معناه ليس فيكم سابقٌ إلى الخيرات تَقَطَّعُ أعناقُ مسابقيه سبقاً إلى كلّ خير حتى يلحق شأوَه أحدٌ مثل أبي بكر ، رضي الله عنهما .
عمرو عن أبيه : يقال فلانٌ قطيعُ فلانٍ ، أي شبيهُه في قدِّه وخَلْقه ، وجمعه أقطعاء . والتقطيع : مَغْص يجده الإنسان في بطنه وأمعائه . ويقال جاءت الطَّيرَ مُقْطَوطِعاتٍ وقواطعَ ، بمعنًى واحد . وفلانٌ منقطع القرين ، إذا لم يكن له مِثْلٌ في سخاءٍ أو فضل . ويقال قاطع فلانٌ فلاناً بسيفيهما ، إذا نظرا أيُّهما أقطع . وسيفٌ قاطعٌ وقطّاع ومِقطَع . وكل شيءٍ يُقطع به فهو مِقطَع .
قال : والمَقطَع : موضع القَطْع . والمَقْطع : مصدر كالقَطع . والمَقْطَع : غاية ما قُطِع . ويقال مَقْطع الثَّوب ، ومَقطع الرمل إلى حيث لا رمل وراءه . والمقطع : الموضع الذي يُقطع فيه النهرُ من المعابر .
ورجل قَطُوعٌ لإخوانه ومِقطاع : لا يثبتُ على مؤاخاةٍ .
وشيء حسنُ التقطيع ، إذا كان حسنَ القَدّ .
ويقال لقاطع رحمه : إنّه لقُطَعةٌ قُطَعٌ .
وبنو قُطَيعة : حيٌّ من العرب ، والنسبة إليهم قُطَعيّ .
وقال الليث : القَطِيع : السَّوط المتقطّع .
قلت : سمِّي السَّوط قَطِيعاً لأنَّهم يأخذون القِدَّ المحرَّم فيقطّعونه أربعة سيور ، ثم يفتلونه ويلوونه ويعلِّقونه حتّى يجفَّ ، فيقوم قائماً كأنه عصاً . سمِّي قطيعاً لأنه يقطع أربعَ طاقاتٍ ثم يلوي .
ومَقطَع الحق : حيث يُفصَل بين الخصوم بنصِّ الحكم . وقال زهير :
فإنّ الحقَّ مقطَعُه ثلاثٌ
يمينٌ أو نفارٌ أو جِلاءُ
وقُطَّاع الطُّرق : الذين يُعارضون أبناء السبيل فيقطعون بهم الطريق .
وقال الليث : القاطع : مِثالٌ كالمِقْطَع يُقطَع عليه الأديمُ والثوبُ ونحوه .
وقال أبو الهيثم : إنما هو القِطاع لا القاطع . قال : وهو مثل لِحاف ومِلحف ، وسراد ومِسرد وقِرام ومِقرم ، وإزار ومئزر ، ونِطاق ومِنطَق .
وقَطَعات الشجر : أطراف أُبَنها التي تخرج منها إذا قُطِعت ، الواحدة قَطَعة .
والقُطع : البُهر . يقال قُطع الرجلُ فهو مقطوع . والفرس أيضاً يأخُذه القُطْع .
ويقال للفرس إذا انقطع عِرقٌ في بطنه أو شحمٌ : مقطوعٌ ، وقد قُطِع .
وقال الليث : الأُقطوعة : شيء تبعث به الجاريةُ إلى صاحبِها علامة أنَّها صارَمته . وأنشد :
قالت لجاريتيها اذهبا
إليه بأُقطوعةٍ إذْ هَجَرْ
وتقطيع البيت في بيوت الشعر : تجزئته بالأفعال .
قال أبو ذؤيب :
كأنّ ابنةَ السَّهميّ دُرَّةُ قامسٍ
لها بعد تقطيع النُّبوح وهيجُ
أراد بعد هَدْءِ من الليل ، والأصل فيه القِطع وهو طائفةٌ من الليل . والنُّبُوح : الجماعات .
ويقال قطعتُ الحوضَ قَطْعاً ، إذا ملأته إلى نصفه أو ثلثه ثم قطعتَ الماءَ منه . ومنه قول ابن مُقْبل ، يذكر إبلاً سقى لها في الحوض على عَجَلةٍ ولم يُروها :
قطعنا لهنَّ الحوضَ فابتلَّ شَطرُه
بشُربٍ غِشاشٍ وهو ظمآنُ سائرُه
وأقطعت السماءُ بموضع كذا وكذا ، إذا انقطع المطرُ هناك وأقلعت . ويقال : مَطرت السماء ببلد كذا وأقطعتْ ببلد كذا .
ورجلٌ مُقْطَعٌ : لا ديوانَ له .
وقال شمر : القَطْع : مَغَسٌ يجده الإنسان في بطنه . يقال قُطِّع فلانٌ في بطنه تقطيعاً ، وهو مَغَس يجده في أمعائه . قال : ويقال للقوم إذا جفّتْ مياه ركاياهم : أصابتهم قُطعة منكرة . وقد قَطَع ماء قليبكم ، إذا ذهب ماؤُها .
وقال ابن شميل : تقول العربُ : اتَّقُوا القُطَيعاءَ ، أي أن ينقطع بعضُكم من بعضٍ في الحرب .
ويقال للرجل القصير : إنّه لمقطَّع مجذَّر .
أبو زيد : أقطعَ الرجلُ إقطاعاً فهو مُقطِعٌ ، إذا لم يُرد النساء ولم ينقشر عُجارِمُه . قال : وقُطع بفلانٍ قَطعاً ، إذا قطع به الطريق وإذا عجَز عن سفره لنفقةٍ هلكت أو راحلة عَطِبتْ ، فقد انقُطِع به . ويقال للرجل الغريب بالبلد : قد أُقطِع عن أهله إقطاعاً فهو مُقْطَعٌ عنهم . وأَقطعَ كلام الرجل إقطاعاً فهو مُقْطِع ، إذا بكتوه بالحقّ فلم يقدر على الجواب . وقَطَع ماء قليبكم قُطوعاً ، إذا قل ماؤها وذهب .
وروى ابن شُميل حديثاً مرفوعاً إلى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ( نَهى عن لُبْس الذَّهَب إلاّ مقطَّعاً ) . قال النضر : المقطَّع : الخاتَم ، والقُرطُ ، والشَّنْف .
وقال أبو عُبيد : المقطَّع هو الشيء اليسير منه : مثل الحَلْقة والشَّذرة ونحوها .
وقال أبو سعيد : يقال : لأقطِّعن عُنق دابّتي ، أي لأبيعنَّه . وأنشد لأعرابيَ تزوّجَ امرأةً وساق إليها مهرها إبلاً فقال :
أقول والعَيساءُ تمشي والفُضُلْ
في جِلّةٍ منها عَراميسَ عُطُلْ
قطّعْتُ بالأحراحِ أعناقَ الإبلْ
يقول : اشتريتُ الأحراحَ بإبلي .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الأقطع : الأصمّ . قال : وأنشدني أبو المكارم :
إنَّ الأحيمِر حين أرجو رِفده
غَمْراً لأَقطَعُ سيِّىءٌ الإصْرَانِ
قال : والإصران : جمع إصْر ، وهو الخِنّابة ، وهو سَم الأنف . قال : والخنّابتان : مَجرَيَا النفَس في المنخرين . أراد أنه يتصامم عليَّ ولا مَشَمَّ له مع ذلك ، فهو أخشَمُ أصمّ .
وقال أبو تراب : القُطْعة في طيِّىءٍ كالعنعنة في تميم ، وهو أن يقول يا أبا الحَكَا ، يريد يا أبا الحكم ، فيقطع كلامَه .
قلت : وكلُّ ما مرَّ في الباب من هذه الألفاظ واختلاف معانيها فالأصل واحدٌ والمعاني متقاربة وإن اختلفت الألفاظ . وكلام العرب آخذٌ بعضُه برقاب بعض ، وهذا يدلُّك على أنَّ لسانَ العرب أوسع الألسنة نطقاً وكلاماً .

### Türkçe

**باب العين والقاف مع الطاء**
**قعط** , **قطع**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **قعط** , **قطع** .

**قعط** : Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki, sarık saran kimseye **التلحِّي**’yi emretti ve **الاقتعاط**’tan nehyetti.
Ebû’l-‘Abbâs Ahmed b. Yahyâ dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: Sarığa **المِقْعطة** denir. Ve falan kimse **مقتعِطاً** geldi; yani tabakalı (kat kat) sarık sarmış olarak geldiği vakit. Ve ondan nehyolunmuştur.
Buna benzer şeyi Leys söyledi. Dedi: Ve “Sarığı **قعطت**; **قعطاً**” denir. Ve şu beyti okudu:
طُهَيّة مقعوطاً عليها العمائمُ
Ebû ‘Amr dedi: **القاعط**: kuru olandır. Ve saçının **قَعَط** etmesi, **الحُفوف**’dan (saçın kenarlarından) kuruduğu vakittir.
Asma‘î dedi: “Falan kimse alacaklısına karşı **قَعَط** etti”; yani tahsil istemede ona şiddet gösterdiği vakit. Ve bağını **وقعَّط** etti; yani onu sıkılaştırdığı vakit.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **المِعْسَر**: darlık hâlinde alacaklısına karşı **يقعِّط** eden kimsedir.
Ve “Alacaklısına karşı **قعّط** etti”; yani ona ısrar ettiği vakit, denir. Dedi: Ve **القاعط**: alacaklısına daraltan (sıkıştıran) kimsedir.
( **نوادر الأعراب** )’da: “Falan kimse alacaklısına karşı **قعَّط** etti”; yani en yüksek bağırışıyla bağırdığı vakit, denir. Ve bunun gibi **جَوَّق** , **وثَهَّتَ** , **جوَّر**.
Ebû Hâtim dedi: **الحِجْلان**’ın dişisine **قُعَيطة** denir.
Ebû ‘Amr dedi: **القَعْوطة**: binayı yıkıp sökmedir; **القَعْوشة** gibi.
İbnü’s-Sikkît dedi: **القَعْط**: kovmadır. Ve **قَعَّاطٌ** adam: sevk etmede şiddetli olandır. Dedi: Ve **القعط**: açığa çıkmadır. Ve kavim ondan **أقعط** etti, **إقعاطاً**; yani açığa çıkışla açığa çıktıkları vakit.

**قطع** : Allah جلّ وعزّ dedi: ( **قِطَعًا مِّنَ الَّيْلِ مُظْلِماً** ) ( **يُونس : 27** ) ve ( **قِطْعاً** ): ve **القِطْع** kesilmiş olan şeyin adıdır. “Şeyi **قطعتُ**; **قَطْعاً**” denir; ve kesilmiş olan şeyin adı, düşüp (ayrılıp) düşen **قِطْع**’dır.
Münzirî bana Sa‘leb’den haber verdi ki şöyle dedi: Kim ( **قِطْعاً** ) okursa, karanlığı onun sıfatından kılar; kim de ( **قِطَعًا مِّنَ الَّيْلِ** ) ( **يُونس : 27** ) okursa, Basralıların “hâl” dedikleri şey odur.
Harrânî bana İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi: **القَطْع**: “**قطعتُ**”un masdarıdır. Ve **القِطْع**: geceden bir taifedir. Dedi: Ve **القِطْع**: devenin iki omzu üzerinde, semerin altında bulunan bir **طِنْفسة**’dir. Çoğulu **قُطوع**’dur. Ve şu beyti okudu:
أتتك العِيسُ تنفُخُ في بُراها
تَكَشَّفُ عن مناكبها القُطوعُ
Dedi: Ve **القِطْع**: kısa bir **نصل**’dir; çoğulu **أقطاع**’dır.
Ve Allah جلّ وعزّ dedi: ( **وَقَطَّعْنَاهُمْ فِي الاَرْضِ أُمَمًا** ) ( **الأعرَاف : 168** ) yani onları parça parça ayırdık. Dedi: ( **وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الاَسْبَابُ** ) ( **البَقَرَة : 166** ) yani sebepleri ve bağları kesildi. Ama şu sözü: ( **فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُراً** ) ( **المؤمنون : 53** ) vâkidir; senin “**قطَّعوا** أمرَهم” demen gibi. Lebîd, lâzım mânâsıyla dedi:
وتقطّعَتْ أسبابُها ورِمامُها
yani muhabbetinin ipleri koptu.
Ve şu sözü: ( **وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ** ) ( **يُوسُف : 31** ) yani onları kesiş üstüne kesişle kestiler ve onda birçok çizikler çizdiler; bunun için ağırlaştırıldı.
Ve جلّ وعزّ dedi: ( **فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَآءِ ثُمَّ لْيَقْطَعْ** ) ( **الحَجّ : 15** ). Müfessirler, ( **ثم ليقطَعْ** ) sözünün te’vîlinde icmâ ettiler: sonra boğulsun. Ve o, beyanını artıracak bir şerhe muhtaçtır; mânâ—Allah daha iyi bilir—kâfirlerden kim Allah’ın Muhammed’i bütün milletlere üstün kılıncaya dek ona yardım etmeyeceğini sanıyorsa, öfkesinden ölsün; bu, ( **فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَآءِ** ) ( **الحَجّ : 15** ) sözünün tefsiridir. Ve **السَّبب**: boğulanın evinin tavanına bağladığı iptir. Ve her şeyin **سماء**’sı: onun tavanıdır. ( **ثُمَّ لْيَقْطَعْ** ) ( **الحَجّ : 15** ) yani ipi boğazına sıkıca gerilmiş olarak şiddetli bir gerişle gersin, onu gerip titretsin; ta ki hayatını ve nefesini boğarak kessin.
Ferrâ dedi: Murad etti ki evinin tavanına bir ip yapsın, sonra onunla boğulsun; işte bu, “sonra **ليقطع** boğulma olarak” sözüdür. Dedi: Abdullah’ın kıraatinde: ( **ثم ليقطعه** ) yani **السَّبب**’i; o da boynuna sıkıca bağlanan iptir; ta ki nefesi kesilsin de ölsün.
Ve جلّ ذكره dedi: ( **قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌ مِّن نَّارِ** ) ( **الحَجّ : 19** ) yani dikildi, düzeltildi ve onlara bir giyim kılındı.
İbn Abbâs hadîsinde dedi: ( **نخل الجنّة سَعَفُها كِسوةٌ لأهل الجنّة ، منها مقطّعاتُهم وحُلَلُهم** ). Başka bir hadîste: ( **أنَّ رجلاً أتى النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) وعليه مقطَّعات له** ). Üçüncü bir hadîste: ( **وقت الضحى إذا تقطَّعت الظّلال** ) yani kısaldığı vakit. Ebû ‘Ubeyd dedi: Kisâî dedi: **المقطَّعات**: kısa elbiselerdir. Dedi: Ve **الأراجيز** kısalıkları sebebiyle **مقطَّعات** diye adlandırıldı. Şemir, ( **غريب الحديث** ) kitabında dedi: Elbiselerden **المقطَّعات**: gömlek ve başkası gibi bir şeyden kesilen her elbisedir. Murad etti ki elbiselerden ridâlar, matarifler, örtüler ve **الرِّياط** vardır ki kesilmemiştir; ancak bir kere omuza alınır, başka bir kere bürünülür; ve onlardan gömlekler, cübbeler ve şalvarlar vardır ki kesilir sonra dikilir; işte bunlar **المقطَّعات**tır. Şemir, Ru’be’nin bir yaban öküzünü vasfederken söylediği şu beyti okudu:
كأنَّ نصِعاً فوقه مقطَّعا
مخالطَ التقليص إذْ تدرَّعا
Dedi: Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: “Sanki üzerinde ondan kısaltılmış bir **نِصع** var” der. Der ki: Onun üzerinde, baldırına ulaşmayan, ondan kısaltılmış beyaz bir elbise giydirilmiş sanırsın; çünkü onun (bacakları) siyahtır, onun rengi üzere değildir. Dedi: Ve **المقَطَّعات**: üzerinde kesik nakış bulunan **برود**’dur. Dedi: Ve kısa elbiselere **مقطَّعات** denmez. Şemir dedi: Onun sözünü kuvvetlendiren şey, İbn Abbâs’ın cennet hurmasının **سَعَف**’ını vasfederkenki hadîsidir: ( **منها مقطَّعاتهم** ). Ve onların elbiselerini kısalıkla vasfetmiş olmazdı; çünkü o zemm ve ayıptır. Ama ( **إذا تقطَّعت الظلال** ) sözüne gelince, Ebû ‘Ubeyd dedi: **الظِّلال** günün başında uzamış olur; güneş yükseldikçe gölgeler kısalır; işte bu, onların **تقطُّع**udur.
Ebyad b. Hammâl el-Me’ribî hadîsinde: ( **استقطع النبي ( صلى الله عليه وسلم ) المِلْح الذي بمأرب فأقطعَه إيّاه** ). “Falan kimse imâmdan memleketlerin boş arazisinden bir **قَطيعة** **استَقطع** etti, o da ona **أقطعه**”; yani onu, ayrılmış ve sınırlandırılmış olarak kendisine mülk kılmasını istediği vakit; ona onu bu şekilde verdiği vakit, ona onu **أقطعه** olmuş olur. Ve sultandan olan **القطائع** ancak kimsenin mülkü olmayan ve kimseye mülk gerektiren bir imarı bulunmayan boş arazide câiz olur; imam, isteyen kimseye ondan, suyu ona akıtmakla yahut onda bir kaynak çıkarmakla yahut bir bina veya duvarla onu çevirip korumakla imar etmesi mümkün olacak miktarı verir.
İbnü’s-Sikkît dedi: Ebû ‘Amr dedi: Hurmanın **قِطاع**’ı ve **قَطاع**’ı; **الصِّرام** ve **الصَّرام** gibi, **الجِداد** ve **الجَدَاد** gibi. Dedi: Hurma **أقطع** etti, **إقطاعاً**; yani kesildi ve devşirme vakti geldiği vakit. Kur’ânın **مقاطع**’ı: durma yerleridir; ve başlangıçları: başlama yerleridir. Ve **عَودٌ مُقْطَع**: çiftleşmeden kesilmiş (ayrılmış) olduğu vakit. Nemir b. Tevleb, karısını vasfederken dedi:
قامت تَبَاكَى أن سَبأتُ لفتيةٍ
زِقّاً وخابيةً بعَودٍ مُقْطَعِ
Ve **أُقطِعَ** olundu; yani **جَفَر** ettiği vakit. Ve **ناقةٌ قَطُوع**: sütü çabuk kesilen. Ve “Bu at koşuyu **يقطِّع** eder”; yani neşesi ve canlılığı sebebiyle koşunun türlü türlerini koşar. Ve “Şarabı su ile **قطّعتُ**”; yani onu karıştırdığın vakit. Ve su onda **تقطّع** etti. Zü’r-Rumme dedi:
تقطُّعَ ماء المُزْن في نُطف الخمرِ
Ve “Kavim **أقطع** etti”; yani göğün **المزن** suları kesildi de su yerlerine döndükleri vakit. Ebû Vecze es-Sa‘dî dedi:
تَزُور بي القَرْمَ الحَواريَّ إنّهم
مناهلُ أعدادٌ إذا الناسُ أَقطعوا
Ve **بئر مِقطاع**: suyu çabuk kesilen. Ve tavuk **أقطعت** etti; yani yumurtası kesildiği vakit.
Ebû ‘Ubeyd, ( **الشيات** )’ta: Ve **الغُر المتقطِّة**’dendir; o, beyazlığı burun deliklerinden yükselip **الغُرَّة** iki gözüne varan, alnına varmayan (hayvan)dır.
Başkası dedi: **المقطع** ziynetten, ondan az olan küçük şeydir. Hadîste: ( **نُهي عن لُبْس الذهب إلاَّ مقطَّعاً** ); o, halka ve küpe ve benzeri gibidir.
Ve **القُطَيعاء** (medli): **التَّمْر الشِّهريز**. Şair dedi:
باتوا يعشُّون القُطَيعاءَ ضيفَهم
وعندهم البَرنيُّ في جُلَل دُسْمِ
Ve denir: “Falan kimse falana, kesik olmayan bir meme ile uzattı”; ve **مَتَّ** (ت ile) de böyledir; yani ona bir akrabalıkla tevessül ettiği vakit. Ondandır şairin sözü:
دعاني فلم أُورَأ به فأجبتُه
فمدَّ بثدي بيننا غيرِ أقطعا
Ve denir: “Falan kimse falana azabı **قطَّع** etti”; yani ona azabın türlü türlerini çeşitlendirdiği vakit.
Ve denir: “Falan kimse rahmini **قَطَعَ** etti, **قَطْعاً**”; yani onu sıla etmediği vakit; adı **القَطِيعة**’dır. Hadîste geldi: ( **مَن زَوّج كريمتَه من فاسق فقد قَطَع رحِمَها** ). Bu, fâsığın onu boşaması, sonra da ona yaklaşmaktan çekinmemesi sebebiyledir.
Ve denir: “İpi **قطعتُ**; **قَطْعاً**; o da **انقطع** etti”; ve “Nehri **قطعتُ**; **قَطعاً** ve **قُطوعاً**.” Ve kuşlar **قطعَت** eder, **تقطع قُطوعاً**; yani sıcak veya soğuk vaktinde bir beldeden bir beldeye geldikleri vakit; onlar **قواطع الطير**’dir.
Ebû Zeyd dedi: Kargalar kışın bize **قُطوعاً** olarak **قطعت** etti; yazın **رُجوعاً** olarak döndü. Ve bir beldede kışı ve yazı yerleşik olan kuşlar **الأوابد**’dir.
Ve adam hakkında “**قُطِع** olundu”; yani ümidi kesildiği vakit. Ve “Onunla **منقَطَعٌ** adam”; yani yolcu olup onunla iş bozulduğu, biniti sakatlandığı, azığı ve malı gittiği vakit. Ve her şeyin **منقطَع**’ı: kesildiği yerdir; kumun **منقطَع**’ı ve **الحَرَّة** ve benzerleri gibi. Ve **المنْقطِع** şeyin kendisidir.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Bir şeyden kesilen her şey, eğer kesilen şeyden (geride) şey kalır ve kesilir (türden) ise “Bana bir **قِطعة** ver” dersin; bez parçası da böyledir. Ve eğer şeyi bütünüyle toplamak istersen, ta ki onunla isimlendiresin, “Bana bir **قُطعة** ver” dersin. Dedi: Fiilden bir kere oluş ise fetha iledir: “**قطعتُ** **قَطْعة**.” Ferrâ dedi: Bazı Araplardan işittim: “Falan kimse beni bir yer **قُطعة**’sı üzerinde yendi”; yani **القطيعة** gibi ayrılmış bir araziyi murad eder. Eğer onunla bir şeyden kesilmiş bir parça murad edersen **قِطعة** dersin. Başkası dedi: **القَطَعة**: eli kesik olanın elindeki kesik yeridir; “Onu **قطَعَتِه** ile vurdu” denir.
Leys dedi: “Adam **قُطِع** olundu” derler; “eli kesik olan **قَطِع** oldu” demezler; çünkü eli kesik olan, başkası onu kesmedikçe eli kesik olmaz. Eğer bu, kendi tarafından ona lâzım gelseydi “**قَطِع**” yahut “**قَطُع**” denirdi. Ve **الأقطع**’ın çoğulu **قُطعاناً**’dır. Ve “Kadın **قطيع الكلام**”; yani dili sivri değilse. Ve “Adam **قطيع القيام**”; yani zayıfsa. Ve kadın **قطعت** etti; yani **قطيعاً** olduğu vakit. Ve denir: “Falan kimse bana bir nehir **أقطعَني** etti”; yani onu kazmama izin verdiği vakit. Ve “Bana dallar **أقطعَني** etti”; kereminden, yani onları kesmeme izin verdiği vakit.
Leys dedi: **القِطْع**: okları yontmak için kesilen çubuktur; çoğulu **قُطعانٌ** ve **أَقطُع**’dur. Hüzelî dedi:
في كفِّه جَشْءٌ أجَشُّ وأقطُعُ
**أقطُع** ile okları murad etti.
Ben dedim: Bu yanlıştır. Ebû ‘Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: **القِطع** **النِّصال**’dan: kısa geniş olandır. Başkası da böyle dedi; ve **النصل** okun içinde takılı olsun yahut takılı olmasın eşittir. Ve **النَّصل** **قِطْع** diye adlandırıldı; çünkü demirden kesilmiştir; bazen ona **مقطوع** da derler; çoğulu **المقاطيع**’dir. Şair dedi:
أشفَّتْ مقاطيع الرُّماةِ فؤادَها
إذا سمعَتْ صوتَ المغرِّد تَصلِدُ
Dedi: Burada **المقاطيع**: **النصال**’dır.
Leys dedi: “Bu elbise sana bir gömlek **يُقْطِعك** eder ve sana **تقطيعاً** **يقطِّع** eder”; yani bir gömlek kesmeye elverişli olduğu vakit. Ebû Hâtim, Asma‘î’den rivayet etti: “Ben ‘Bu elbise **يُقْطِع**’ ve ‘**يُقطِّع**’ı bilmem; ne ‘**يقطِّعني**’ ne ‘**يَقْطعني**’; bunun hepsi müvelledlerin sözündendir.”
Ebû Hâtim dedi: Onu Ebû ‘Ubeyde Araplardan hikâye etmiştir.
Leys dedi: “Falanla, ücret ve işten şu şu üzerine **قاطعتُ**; **مقاطعَةً**.” Dedi: Ve **مقطَّعة الشَّعَر**: tavşan tüyü gibi küçük küçük şeylerdir.
Ben dedim: Bu bir şey değildir; ve ben onu, İbn Şümeyl’in ( **الصفات** ) kitabında söylediğini murad etmiş görüyorum: Hızlı tavşana **مقطِّعة النِّياط** ve **مقطِّعة الأسحار** ve **مقطِّعة السُّحور** denir; koşusunun şiddetinden dolayı; yani onu avlamak için ardınca koşanın ciğerlerini parçalar da ona yetişemez. Ve iyi ata: “Atları **ليقطِّع** eder, **تقطيعاً**”; yani onları geçer de ona yetişemezler, denir. Ondandır C‘adî’nin bir atı vasfederken sözü:
يقطّعهنّ بتقريبه
ويأوي إلى حُضُرٍ مُلْهِبِ
Ve bundan, Ömer’in Ebû Bekir hakkında sözü: ( **وليس فيكم من تَقَطَّعُ عليه الأعناقُ مثلُ أبي بكر** ); mânâsı: Sizde hayırlara önde giden, her hayra önde gidişle yarışanlarının boyunları onun üzerine parçalanacak (yetişemeyecek) bir kimse, Ebû Bekir gibi yoktur; Allah ikisinden de razı olsun.
‘Amr, babasından: “Falan kimse falanın **قطيعُ**’ıdır”; yani boyunda ve yaratılışta onun benzeridir; çoğulu **أقطعاء**’dır. Ve **التقطيع**: insanın karnında ve bağırsaklarında bulduğu sancıdır. Ve denir: Kuşlar **مُقْطَوطِعاتٍ** ve **قواطعَ** olarak geldi; mânâca birdir. Ve “Falan kimse **منقطع القرين**”; yani cömertlikte veya fazilette ona benzer yoksa. Ve denir: “Falan kimse falanla iki kılıçlarıyla **قاطع** etti”; yani hangisinin daha keskin olduğuna baktıkları vakit. Ve keskin kılıç: **قاطعٌ** ve **قطّاع** ve **مِقطَع**. Ve kendisiyle kesilen her şey **مِقطَع**’dır.
Dedi: Ve **المَقطَع**: kesme yeridir. Ve **المَقْطع**: **القَطع** gibi masdardır. Ve **المَقْطَع**: kesilen şeyin nihayetidir. Ve “Elbisenin **مَقْطع**’ı” denir; ve “Kumun **مَقطع**’ı, arkasında kum kalmayıncaya dek.” Ve **المقطع**: nehrin geçitlerden kesildiği yerdir.
Ve adam, kardeşlerine karşı **قَطُوعٌ** ve **مِقطاع**: dostluk üzere sebat etmez.
Ve “Güzel **التقطيع** sahibi şey”; yani boyu posu güzel olduğu vakit.
Ve rahmini kesene denir: “O, **قُطَعةٌ قُطَعٌ**’dır.”
Ve **بنو قُطَيعة**: Araplardan bir kabiledir; onlara nisbet **قُطَعيّ**’dir.
Leys dedi: **القَطِيع**: parçalanmış kamçıdır.
Ben dedim: Kamçı **قَطِيع** diye adlandırıldı; çünkü onlar tabaklanmış deriyi alırlar, onu dört kayışa bölerler; sonra onu bükerler, dolarlar, asarlar; ta ki kurusun; böylece sanki bir değnek gibi dimdik durur. Dört katı kesip sonra bükmesi sebebiyle **قطيع** diye adlandırıldı.
Ve **مَقطَع الحق**: hükmün nassıyla hasımlar arasında ayrım yapılan yerdir. Züheyr dedi:
فإنّ الحقَّ مقطَعُه ثلاثٌ
يمينٌ أو نفارٌ أو جِلاءُ
Ve **قُطَّاع الطُّرق**: yolculara karşı çıkıp onlarla yolu kesenlerdir.
Leys dedi: **القاطع**: deri ve elbise ve benzerinin üzerinde kesildiği **مِثال**’dır; **المِقْطَع** gibi.
Ebû’l-Heysem dedi: O ancak **القِطاع**’dır, **القاطع** değil. Dedi: Ve o, **لِحاف** ve **مِلحف** gibi; **سراد** ve **مِسرد**; **قِرام** ve **مِقرم**; **إزار** ve **مئزر**; **نِطاق** ve **مِنطَق** gibidir.
Ve **قَطَعات الشجر**: kesildiği vakit ondan çıkan, gövdesinin uçlarıdır; bir tanesi **قَطَعة**’dır.
Ve **القُطع**: nefes darlığıdır. “Adam **قُطع** olundu; o da **مقطوع**dur” denir. Ata da **القُطْع** gelir.
Ve ata, karnında bir damar yahut yağ koptuğu vakit **مقطوعٌ** denir; ve **قُطِع** olmuştur.
Leys dedi: **الأُقطوعة**: cariyenin, sahibine, onu terk ettiğine dair bir alâmet olarak gönderdiği şeydir. Ve şu beyti okudu:
قالت لجاريتيها اذهبا
إليه بأُقطوعةٍ إذْ هَجَرْ
Ve şiir beyitlerinde evin **تقطيع**i: onu fiillerle parçalara ayırmaktır.
Ebû Züeyb dedi:
كأنّ ابنةَ السَّهميّ دُرَّةُ قامسٍ
لها بعد تقطيع النُّبوح وهيجُ
Geceleyin bir sükûnetten sonra demek istedi; aslı **القِطع**tır; o da geceden bir taifedir. Ve **النُّبُوح**: cemaatlerdir.
Ve “Havuzu **قطعتُ**; **قَطْعاً**”; yani onu yarısına yahut üçte birine kadar doldurdun, sonra suyu ondan kestin. Ondandır İbn Mukbil’in sözü; aceleyle havuzda develere su verdiğini, onları kandırmadığını zikreder:
قطعنا لهنَّ الحوضَ فابتلَّ شَطرُه
بشُربٍ غِشاشٍ وهو ظمآنُ سائرُه
Ve “Gök, şu şu yerde **أقطعت** etti”; yani yağmur orada kesildi ve durdu. Ve denir: “Gök, şu beldede yağdı; şu beldede **أقطعت** etti.”
Ve **رجلٌ مُقْطَعٌ**: onun için divan yoktur.
Şemir dedi: **القَطْع**: insanın karnında bulduğu sancıdır. “Falan kimse karnında **قُطِّع** olundu; **تقطيعاً**”; yani bağırsaklarında bulduğu sancıdır. Dedi: Ve kuyularının suları kuruduğu vakit kavme denir: “Onlara inkâr edilen bir **قُطعة** isabet etti.” Ve “Sizin kuyunuzun suyu **قَطَع** etti”; yani suyu gittiği vakit.
İbn Şümeyl dedi: Araplar der ki: “**اتَّقُوا القُطَيعاءَ**”; yani savaşta bazınız bazınızdan kopmasın.
Ve kısa adama denir: “O, **لمقطَّع مجذَّر**’dir.”
Ebû Zeyd: Adam **أقطعَ** etti, **إقطاعاً**; o da **مُقطِعٌ**dur; yani kadınları istemediği ve **عُجارِمُه** soyulmadığı vakit. Dedi: Ve “Falan kimseyle **قُطع** olundu; **قَطعاً**”; yani yolda onunla yol kesildiği vakit; ve yolculuğunda, helâk olan bir nafaka yahut sakatlanan bir binit sebebiyle aciz kaldığı vakit; onunla **انقُطِع** olunmuştur. Ve beldede garip olan adama denir: “O, ehlinden **أُقطِع** olundu; **إقطاعاً**; o da onlardan **مُقْطَعٌ**dır.” Ve “Adamın sözünü **أَقطعَ** etti; **إقطاعاً**; o da **مُقْطِع**tir”; yani onu hak ile susturdukları vakit, cevap vermeye güç yetiremediği vakit. Ve “Sizin kuyunuzun suyu **قَطَع** etti; **قُطوعاً**”; yani suyu azalıp gittiği vakit.
İbn Şümeyl, Nebî’ye ( صلى الله عليه وسلم ) merfû bir hadîs rivayet etti: ( **نَهى عن لُبْس الذَّهَب إلاّ مقطَّعاً** ). Nadr dedi: **المقطَّع**: yüzük, küpe ve **الشَّنْف**’tir.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **المقطَّع**: ondan az olan küçük şeydir; halka ve **الشَّذرة** ve benzerleri gibi.
Ebû Sa‘îd dedi: “Binek hayvanımın boynunu mutlaka **لأقطِّعن**”; yani onu mutlaka satacağım. Bir bedevî için okudu; bir kadınla evlendi, mehir olarak ona develer sevk etti; dedi ki:
أقول والعَيساءُ تمشي والفُضُلْ
في جِلّةٍ منها عَراميسَ عُطُلْ
قطّعْتُ بالأحراحِ أعناقَ الإبلْ
Der ki: Develerimle **الأحراح**’ı satın aldım.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأقطع**: sağırdır. Dedi: Ve Ebû’l-Mekârim bana şu beyti okudu:
إنَّ الأحيمِر حين أرجو رِفده
غَمْراً لأَقطَعُ سيِّىءٌ الإصْرَانِ
Dedi: Ve **الإصران**: **إصْر**’ın çoğuludur; o da **الخِنّابة**’dır; o da burnun deliğidir. Dedi: Ve iki **الخنّابة**: iki burun deliğinde nefesin iki geçididir. Murad etti ki bana karşı sağır taklidi yapar; bununla beraber onun koku alma yeri yoktur; o, **أخشَمُ** sağırdır.
Ebû Turâb dedi: Tayyı’ kabilesinde **القُطْعة** , Temîm’deki **العنعنة** gibidir; o da “Ya Ebâ’l-**حَكَا**” demesidir; “Ya Ebâ’l-**الحكم**”i murad eder; böylece sözünü keser.
Ben dedim: Bu bâbda bu lafızlardan geçen her şey ve mânâlarının ihtilâfı, asıl itibarıyla birdir; mânâlar birbirine yakındır, lafızlar ihtilâf etse de. Arapların sözü, bir kısmı bir kısmının boynundan tutar; bu sana Arap dilinin dillerin en genişi olduğunu, söyleyiş ve söz bakımından, gösterir.
