# قفد (ق-ف-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%81%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - ف - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والدال والفاء معهما
ق د ف، ق ف د، د ف ق، ف ق د مستعملات قدف:
القَدْفُ: غرف الماء من الحوض. أو من شيء تصبه بكفك، بلغة عمان. وقالت بنت جلندى العمانية حين ألبست السلحفاة حليها فغاصت وأقبلت تغترف من البحر وتصبه على الساحل وهي تنادي القوم: نزاف، لم يبق في البحر غير قداف، أي غير حفنة.
دفق: دَفَقَ الماء دُفوقاً ودَفقاً إذا انصب بمرة، والماء الدافق.
والنُّطْفةُ تَدْفُقُ، واندَفَقَ الكوز: انصب بمرة ودَفَق ماؤه.
ويقال في الطيرة عند انصباب الكوز ونحوه: "دافِقُ خير".
وأدْفَقْتُه: صببته بمرة فكدرته الكدر للصب بمرة.
وجاء القوم دُفْقَةْ أي بدفعة واحدة، قال:
نزل الفأر ببـيتـي		رُفْقة ًمن بعد رُفْقَهْ
خلفاً بعد قـطـار		نزلوا بالدار دُفقـه
وناقة دُفاقٌ: اندَفَقَتْ في سيرها مسرعة، ويقال: ناقة دَفْقاءُ، وجمل أَدفَقُ ودُفاقٌ، وهو شدة بينونة المرفق عن الجنبين، قال:
بعنتريس ترى في وردها رفقـا		وفي المرافق من حيزومها دَفَقا
ويروى: في زورها.
واندَفَقَ الدمع، قال سليمان:
صبا فؤادكَ من طيفٍ ألم بـه		حتى ترقرقَ ماء العينِ فاندَفَقا
قفد: القَفدُ: صفع الرأس ببسط الكف من قبل القفا، تقول: قَفَدْتُه قَفْداً.
والقَفَدانةُ: غلاف المكحلة من مشاوب أو أديم.
والأَقْفَدُ: من في عنقه استرخاء من الناس، والظليم.
فقد: الفَقْدُ: فِقْدانُ الشيء.
ويقال: امرأة فاقِدةٌ: مات ولدها أو حميمها.
وأفْقَدَه الله كل حميم.
ومات غير فَقِيد ولا حميد، وغير مفقُودٍ ولا محمود أي غير مكترث لفَقْدِه.
والتَّفَقُّدُ: تطلب ما غاب.
والفَقَدُ: شراب من زبيب وعسل، ويقال إن العسل ينبذ ثم يلقى فيه الفَقَد، وهو زبيب شبه الكوش.
ويقال: امرأة فاقدٌ، بغير الهاء، قال الشاعر:
كأنها فاقِدٌ شمطاء معـولة		ناحت وجاوبها نكد مثاكيل

##### Türkçe

**القاف** ve **الدال** ve **الفاء** birlikte

**ق د ف**، **ق ف د**، **د ف ق**، **ف ق د** kullanımdadır.

**قدف**:
**القَدْفُ**: havuzdan suyu avuçlayıp almak. Yahut avucunla döktüğün bir şeyden; Umman lehçesinde. Ummanlı Cülendâ’nın kızı, kaplumbağaya ziynetini giydirdiği vakit o daldı; denizden avuçlayıp sahile dökmeye geldi ve kavme sesleniyordu: “نزاف، لم يبق في البحر غير قداف”، yani bir avuçtan başka.

**دفق**:
**دَفَقَ** su, **دُفوقاً** ve **دَفقاً**; bir defada akıp döküldüğü zaman; ve **الماء الدافق**.

Ve **النُّطْفةُ** **تَدْفُقُ**; ve **اندَفَقَ** testi: bir defada akıp döküldü; ve suyu **دَفَقَ**.

Ve testinin ve benzerinin akıp dökülmesi sırasında uğurda denir: “**دافِقُ خير**”.

Ve **أدْفَقْتُه**: onu bir defada döktüm de onu bulandırdım; bulanıklık, bir defada dökme sebebiyledir.

Ve kavim **دُفْقَةْ** geldi; yani tek bir itişle, dedi ki:
نزل الفأر ببـيتـي		رُفْقة ًمن بعد رُفْقَهْ
خلفاً بعد قـطـار		نزلوا بالدار دُفقـه

Ve **ناقة دُفاقٌ**: yürüyüşünde hızlıca akıp gitti; ve denir: **ناقة دَفْقاءُ**; ve **جمل أَدفَقُ** ve **دُفاقٌ**; o, dirseğin iki yandan kuvvetli ayrıklığıdır, dedi ki:
بعنتريس ترى في وردها رفقـا		وفي المرافق من حيزومها دَفَقا

Ve rivayet olunur: “**في زورها**”.

Ve gözyaşı **اندَفَقَ**, Süleyman dedi ki:
صبا فؤادكَ من طيفٍ ألم بـه		حتى ترقرقَ ماء العينِ فاندَفَقا

**قفد**:
**القَفدُ**: ense tarafından, avucu açarak başa tokat vurmak; dersin ki: **قَفَدْتُه** **قَفْداً**.

Ve **القَفَدانةُ**: sürme kabının kılıfı; karışık deriden yahut deriden.

Ve **الأَقْفَدُ**: insanlardan boynunda gevşeklik bulunan; ve devekuşu.

**فقد**:
**الفَقْدُ**: şeyin **فِقْدانُ**’ı.

Ve denir: **امرأة فاقِدةٌ**: çocuğu yahut yakını öldü.

Ve Allah ona her yakını **أفْقَدَه**.

Ve **فَقِيد** de değil **حميد** de değil olarak öldü; ve **مفقُودٍ** da değil **محمود** da değil; yani onun **فَقْدِه**’ne aldırış etmeyen.

Ve **التَّفَقُّدُ**: kaybolanı arayıp istemek.

Ve **الفَقَدُ**: kuru üzüm ve baldan bir içki; ve denir ki bal nebiz yapılır, sonra içine **الفَقَد** atılır; o, koşa benzer bir kuru üzümdür.

Ve denir: **امرأة فاقدٌ**, **الهاء** olmaksızın; şair dedi ki:
كأنها فاقِدٌ شمطاء معـولة		ناحت وجاوبها نكد مثاكيل

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الأقْفَدُ من الناس: الذي يمشي على صدور قدميه من قِبَلِ الأصابع ولا تبلُغ عَقِباهُ الأرضَ. ومن الدوابِّ: المنتصبُ الرسغ في إقبالٍ على الحافر. ويقال: فرسٌ أقْفَدُ بيِّن القَفَدِ؛ وهو عيبٌ. قال أبو عبيدة: جنسٌ من العِمَّةِ. يقال: اعْتَمَّ القَفْداءَ، إذا لم يسدل طَرَفَها. والقَفَدانُ، بالتحريك: فارسيٌّ معرَّب. قال ابن دريد: هو خريطة العطَّار.

##### Türkçe

**الأقْفَدُ** insanlardan: parmaklar tarafından ayaklarının önleri üzerinde yürüyen; topukları yere ulaşmayan kimsedir. Ve binek hayvanlarından: bileği dik olan, toynağa doğru bir yöneliş içinde olandır. Ve denilir: **فرسٌ أقْفَدُ**; **بيِّن القَفَدِ**; o bir ayıptır. Ebû Ubeyde dedi: sarığın bir cinsidir. Denilir: **اعْتَمَّ القَفْداءَ**; onun ucunu sarkıtmadığı zaman. Ve **القَفَدانُ**, harekeleme ile: Farsça olup Arapçalaştırılmıştır. İbn Düreyd dedi: o, attarın torbasıdır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق د ف
قفد ، قدف ، فقد ، دفق ، دقف : ( مستعملة ) .
قدف : قال الليث : القَدْف بلغة عُمانَ : غَرْفُ الماء من الحَوْض أو من شيءٍ تَصبّه بكفّك .
قال : وقالت العُمانيّة بنت جُلَنْدى ، حين أَلبَستِ السّلحفاةَ حُليَّها : ( فغاصت فأقبلت تغترف من البحر بكفّها وتصبّن على الساحل وهي تنادي القَوَم : نَزافِ نَزافِ ، لَم يَبق في البحر غير قُدَاف ) ، أي : غير حَفْنة .
وقال ابن دريد وذكر قصة هذه الحَمُقاء ثم قال : القُداف : جَرّة من فَخّار .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : القَدْفُ : الصبّ . والقَدْف : النَّزْح .
وقال ابن دريد : القَدْف : الكَرَب الذي يقال له الرَّفّوج ، من جريد النّخل ، لغة أزْديّة .
دقف : أهمله الليث .
روى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الدَّقْف : هَيجان الدُّقْفانة ، وهو المخنَّث . وقال في موضع آخر : الدُّقوف : هَيَجان الخَيُعامة ، وكلُّه واحد .
دفق : قال الله جلّ وعزّ : ( خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ ) ( الطارق : 6 ) .
قال الفراء : معنى دافق : مدفوق . قال : وأهل الحجار . أفعَلُ لهذا من غيرهم : أن يجعلوا المفعول فاعلاً إذا كان في مذهبِ نَعْتٍ ، كقول العرب : هذا سرٌّ كاتم ، وهَمٌّ ناصب ولَيْلٌ نائم . قال : وأعانَ على ذلك أنَّها وافقتْ رؤوس الآيات التي هي معهنّ .
وقال الزجاج : ( خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ ( معناه : من ماءٍ ذي دَفْق ، وهو مذهب سيبويه والخليل . وكذلك سرٌّ كاتم : ذو كتمان .
وقال أبو الهيثم نحواً منه .
وقال الليث : يقال : دَفَق الماء دُفوقاً ودَفْقاً : إذا انصبَّ بمرَّة . واندفَقَ الكُوز : إذا دَفَقَ ماؤه . فيقال في الطّيَرة عند انصباب الكُوز ونحوِه : ( دافِقُ خَيُر ) . وقد أدفقْتُ الكُوزَ : إذا كَدَرت ما فيه بمرّة .
قلت : الدَفْق في كلام العرب صَبُّ الماء ، وهو مجاوِزٌ ، يقال : دفقتُ الكُوزَ فاندفق ، وهو مدفوق . ولم أسمَعْ دفقْتُ الماءَ فدَفق لغير الليث ، وأحسبه ذهب إلى قول الله : ( خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ ) ( الطارق : 6 ) .
وهذا جائزٌ في النعوت : ومعنى دافق ذي دفْق ، كما قال الخليل وسيبويه .
وقال الليث : ناقة دِفاقٌ ، وهي المتدفِّقة في سَيرها مُسْرِعة ؛ وقد يقال : جَمَلٌ دِفَاق ، وناقة دَفْقاء وجَمل أدفَق ، وهو شدّة بينونة المِرفَق عن الجَنْبين وأنشد :
بعَنْتَريسٍ نَرَى في زَوْرِها دَسَعاً
وفي المَرافق عن حَيْزُومها دَفَقا
وقال ابن دريد : يقال : دَفَق الله رُوحَه : إذا دعا عليه بالموت .
وسار القومُ سيراً أدفَقَ ، أي : سريعاً .
ويقال : فلان يتدفَق في الباطل تدفُّقاً : إذا كان يسارِع إليه ، قال الأعشى :
فما أنا عما تَصنَعون بغافلٍ
ولا بسفِيهٍ حِلْمُه يتدفّقُ
وقال ابن الأنباري : هو يمشي الدِفِقىَّ ، وهي مشية يتدفق فيها ويسرع . وأنشد :
يمشي العُجَيْلَى من مخافةِ شدقمٍ
يمشي الدِّفقيِّ والخنِيفَ ويصبرُ
ويقال : هلالٌ أدفقُ : إذا رأيته مرقوناً أعقَفَ ولا تَراه مستلقياً قد ارتفعَ طرفاه .
وقال ابن الأعرابيّ : رجل أدفَقُ : إذا انحنى صُلبه من كِبرٍ أو غَمّ . وأنشد المفضَّل :
وابن مِلاطٍ متجافٍ أدفَقُ
وقال أبو مالك : هلال أدفَقُ خيرٌ من هلالٍ حاقن .
قال : والأدفَق : الأعوج . والحاقن : الذي يرتفعَ طرفَاه ويستلقي ظهرُه .
وفي ( النوادر ) : هلالٌ أدفق ، أي : مستوٍ أبيض ليس بمنتكِثٍ على أحد طرفيه .
ورجل أدفَق في نبتةِ أسنانِه .
وقال أبو زيد : العرب تَستحِبُّ أن يُهَلَّ الهلالُ أدفَق ، ويكرهون أن يكون مستلقياً قد ارتفع طَرَفَاه .
وقال الليث : جاءوا دُفْقَةً واحدة : إذا جاءوا دُفعةً واحدة .
قفد : قال الليث : القَفْد : صَفْع الرأس ببُسْطِ الكفّ من قِبَل القَفَا تقول : قفَدْتُه قَفْداً .
قال : والقَفَدانة : غِلاف المُكحُلة يتَّخذ من مشاوب ، وربما اتُّخِذ من أديم .
وقال ابن دريد : القَفَذان : خريطة العطّار .
وقال الليث : الأقفد : الذي في عَقِبه استرخاءٌ من الناس ، والظليم أقْفَد ، وأَمَةٌ قَفْداءُ .
وقال غيره : الأقفد من الرجال الضعيف الرِّخو المَفاصل . وقَفِدَتْ أعضاؤه قَفَداً .
وقال أبو عبيدة : القَفَد مِن عيوب الخيل : انتصاب الرُّسْغ وإقبالٌ على الحافر ، ولا يكون القَفَد إلاّ في الرِّجْل .
والعِمَّة القَفْداء معروفة ، وهي غيرُ الميْلاء .
وقال ابن شُمَيل : القَفَد : يُبْسٌ في رُسْغ الفَرَس كأنّه يطأ على مقدم سُنْبُكه .
قال عمرو : كان مصعب بن الزُّبير يعتمُّ القَفْداء . وكان محمد بن أبي وقاص الذي قتله الحجّاج يعتمُّ الميلاء .
فقد : الليث : الفَقد الفِقدان ، ويقال امرأةٌ فاقد : قد مات ولداها أو حَميمُها .
أبو عبيد : امرأة فاقد ، وهي الثَّكُولُ .
قال : وقال الأصمعِيُّ : الفاقد من النِّساء التي يموت زوجُها .
وأنشد الليث :
كأنّها فاقِدٌ شمْطاءُ مُعْوِلة
ناصت وجاوَبَها نُكْدٌ مَثاكيلُ
قال : وبَقرة فاقدة : أكلَ السِباعُ ولَدَها .
ويقال : أنقدَه اللَّهُ كلَّ حميم .
ويقال : مات فلان غيرَ حميد ولا فَقيد ، أي : غير مكتَرَثٍ لفِقدانه .
قال : والتفقّد : تطلُّب ما غاب عنك من الشيء ورُوِي عن أبي الدرداء أنّه قال : ( مَن يَتفقّد يَفقِد ، ومن لا يُعِدَّ الصبر لفواجع الأمور يَعْجِز ) ، فالتفقّد : تطلَّب ما فقدْتَه ، ومنه قول الله عز وجل : ( الصَّالِحِينَ وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَالِيَ لاَ أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كَانَ مِنَ الْغَآئِبِينَ ) ( النمل : 20 ) .
ومعنى قول أبي الدرداء : إنَّ مَن يتفقّد الخيرَ ويطلبه في الناس لا يجدُه لعِزّه في الناس ، وذلك أنّه رأى الخيرَ والزُّهد في الدنيا عزيزاً غيرَ قاشٍ ؛ لأنَّه في النادر من الناس .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الفَقَدة الكُشُوث .
وقال الليث : الفَقَد : شرابٌ يُتَّخذ من الزَّبيب والعَسل .
ويقال : إنّ العسل يُنبَّذ ثم يُلقَى فيه الفَقَد
فيشُدُّه . قال : وهو نَبتٌ يشبه الكُشوثُ فيشَدِّدُه .

##### Türkçe

ق د ف
**قفد** ، **قدف** ، **فقد** ، **دفق** ، **دقف** : (kullanılanlar).

**قدف** : Leys dedi: **القَدْف** Umân diliyle: havuzdan yahut avucunla alıp döktüğün bir şeyden suyu avuçlayıp almak.
Dedi: Umânlı Cülendâ’nın kızı, kaplumbağaya ziynetini giydirdiği vakit dedi ki: (Derken daldı; sonra avucuyla denizden avuçlayıp alarak geldi ve sahile döküyor, kavme sesleniyordu: **نَزافِ نَزافِ**; denizde **قُدَاف**’tan başka kalmadı), yani: avuç dolusundan başka.
İbn Düreyd, bu ahmağın kıssasını zikredip sonra dedi: **القُداف**: çömlekten bir küp.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **القَدْفُ**: dökme. Ve **القَدْف**: su çekip boşaltma.
İbn Düreyd dedi: **القَدْف**: hurma dalının yaprak saplarından olan, kendisine **الرَّفّوج** denilen **الكَرَب**; Ezdî diliyle.

**دقف** : Leys onu ihmal etti.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: **الدَّقْف**: **الدُّقْفانة**’nin coşmasıdır; o da muhannes olandır. Başka bir yerde dedi: **الدُّقوف**: **الخَيُعامة**’nin coşmasıdır; hepsi birdir.

**دفق** : Allah azze ve celle dedi: ( **خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ** ) (Târık: 6).
Ferrâ dedi: **دافق**’ın manası: **مدفوق**. Dedi: Ve Hicaz ehli, başkalarından daha çok bunu yapar: mef‘ûlü, sıfat yolunda olduğu zaman fâil kılmak; Arapların sözü gibi: bu, **سرٌّ كاتم**; ve **هَمٌّ ناصب**; ve **لَيْلٌ نائم**. Dedi: Buna, onun, beraberlerindeki âyet başlarıyla uyuşması da yardım etti.
Zeccâc dedi: ( **خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ** ) manası: **دَفْق** sahibi bir sudan; bu, Sîbeveyh ve Halîl’in mezhebidir. Yine **سرٌّ كاتم**: ketman sahibi (olan).
Ebû’l-Heysem de ona benzerini söyledi.
Leys dedi: denir ki: **دَفَق** su, **دُفوقاً** ve **دَفْقاً**: bir defada akıp döküldüğü zaman. Ve **اندفَقَ** testi: suyu **دَفَقَ** ettiği zaman. Böylece, uğurda, testinin ve benzerinin dökülmesi sırasında denir ki: ( **دافِقُ خَيُر** ). Ve ben testiyi **أدفقْتُ**: içindekini bir defada bulandırdığım zaman.
Dedim: Arapların sözünde **الدَفْق** suyu dökmektir; o, geçişli olandır; denir ki: testiyi **دفقتُ**; o da **فاندفق**; o da **مدفوق**tur. Leys’ten başkası için “suyu **دفقْتُ** da o **دَفق** etti”yi işitmedim; ve zannederim ki o, Allah’ın sözüne gitti: ( **خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ** ) (Târık: 6).
Bu, sıfatlarda caizdir: ve **دافق**’ın manası **ذي دفْق** (dökmeye sahip)tir; Halîl ve Sîbeveyh’in dediği gibi.
Leys dedi: **ناقة دِفاقٌ**: yürüyüşünde hızla akan (giden)dir; ve denebilir: **جَمَلٌ دِفَاق**; ve **ناقة دَفْقاء** ve **جَمل أدفَق**; o, dirseğin yanlardan şiddetli ayrılığıdır. Ve şu beyiti okudu:
بعَنْتَريسٍ نَرَى في زَوْرِها دَسَعاً
وفي المَرافق عن حَيْزُومها دَفَقا
İbn Düreyd dedi: denir ki: Allah onun ruhunu **دَفَق** etti: ona ölümle beddua ettiği zaman.
Ve kavim **سيراً أدفَقَ** yürüdü; yani: hızlı.
Ve denir: falan, bâtılda **يتدفَق** **تدفُّقاً**: ona koştuğu zaman. A‘şâ dedi ki:
فما أنا عما تَصنَعون بغافلٍ
ولا بسفِيهٍ حِلْمُه يتدفّقُ
İbnü’l-Enbârî dedi: o, **الدِفِقىَّ** yürüyüşüyle yürür; o, içinde akıp hızlandığı bir yürüyüştür. Ve şu beyiti okudu:
يمشي العُجَيْلَى من مخافةِ شدقمٍ
يمشي الدِّفقيِّ والخنِيفَ ويصبرُ
Ve denir: **هلالٌ أدفقُ**: onu, kıvrık eğri olarak görürsen; ve onu, sırtüstü yatmış, iki ucu yükselmiş olarak görmezsin.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **رجل أدفَقُ**: sırtı, yaşlılıktan yahut gamdan eğildiği zaman. Mufaddal şu beyiti okudu:
وابن مِلاطٍ متجافٍ أدفَقُ
Ebû Mâlik dedi: **هلال أدفَقُ** hayırlıdır, **هلالٍ حاقن**’den.
Dedi: ve **الأدفَق**: eğri olandır. Ve **الحاقن**: iki ucu yükselen ve sırtı sırtüstü yatan olandır.
( **النوادر** )’de: **هلالٌ أدفق**; yani: düz, beyaz; iki ucundan birine doğru bükülmüş olmayan.
Ve bir adam, dişlerinin bitişinde **أدفَق**tır.
Ebû Zeyd dedi: Araplar, hilâlin **أدفَق** olarak hilâllenmesini severler; ve onun, sırtüstü yatmış, iki ucu yükselmiş olmasını kerih görürler.
Leys dedi: **دُفْقَةً واحدة** geldiler: bir defada geldikleri zaman.

**قفد** : Leys dedi: **القَفْد**: ense tarafından, avucun içiyle başı tokatlamaktır; dersin ki: onu **قفَدْتُه قَفْداً**.
Dedi: ve **القَفَدانة**: sürme kabının kılıfıdır; **مشاوب**’dan yapılır; bazen deriden yapılır.
İbn Düreyd dedi: **القَفَذان**: attarın torbası.
Leys dedi: **الأقفد**: topuğunda insanlardan bir gevşeklik olan kimsedir; ve devekuşu **أقْفَد**dır; ve bir cariye **قَفْداءُ**dur.
Başkası dedi: erkeklerden **الأقفد**: zayıf, eklemleri gevşek olandır. Ve uzuvları **قَفِدَتْ** **قَفَداً**.
Ebû Ubeyde dedi: **القَفَد** atların ayıplarındandır: bileğin dikleşmesi ve toynağa doğru yöneliş; ve **القَفَد** ancak bacakta olur.
Ve **العِمَّة القَفْداء** bilinir; o, **الميْلاء**dan başkadır.
İbn Şümeyl dedi: **القَفَد**: atın bileğinde bir kuruluk; sanki tırnağının ön kısmına basar.
Amr dedi: Mus‘ab b. Zübeyr **القَفْداء** sarık sarınırdı. Ve Haccâc’ın öldürdüğü Muhammed b. Ebî Vakkâs **الميلاء** sarık sarınırdı.

**فقد** : Leys: **الفَقد** **الفِقدان**dır; ve denir: **امرأةٌ فاقد**: iki çocuğu yahut yakını ölmüş (kadın).
Ebû Ubeyd: **امرأة فاقد**; o, **الثَّكُولُ**dur.
Dedi: Asma‘î dedi: kadınlardan **الفاقد**: kocası ölen (kadın)dır.
Leys şu beyiti okudu:
كأنّها فاقِدٌ شمْطاءُ مُعْوِلة
ناصت وجاوَبَها نُكْدٌ مَثاكيلُ
Dedi: ve **بَقرة فاقدة**: yırtıcılar yavrusunu yedi (inek).
Ve denir: Allah ona her yakını **أنقدَه** etsin.
Ve denir: falan, övülmüş olmadan ve **فَقيد** olmadan öldü; yani: onun kaybına aldırış edilmiş olmadan.
Dedi: ve **التفقّد**: senden kaybolan şeyden olanı aramaktır. Ebû’d-Derdâ’dan rivayet olundu ki dedi: (Kim **يَتفقّد** ederse **يَفقِد** eder; ve kim işlerin musibetlerine sabrı hazırlamazsa aciz kalır); böylece **التفقّد**: kaybettiğini aramaktır. Ondandır Allah azze ve celle’nin sözü: ( **الصَّالِحِينَ وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَالِيَ لاَ أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كَانَ مِنَ الْغَآئِبِينَ** ) (Neml: 20).
Ebû’d-Derdâ’nın sözünün manası: kim hayrı yoklar ve onu insanlarda ararsa, insanların içinde onun azlığından dolayı onu bulmaz; bu da, onun, hayrı ve dünyada zühdü, az bulunur olarak, yaygın olmayan olarak görmesindendir; çünkü o, insanların nadirindedir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفَقَدة**: **الكُشُوث**.
Leys dedi: **الفَقَد**: kuru üzüm ve baldan yapılan bir içecektir.
Ve denir: bal nebîz yapılır, sonra içine **الفَقَد** atılır;
böylece onu kuvvetlendirir. Dedi: o, **الكُشوث**’a benzeyen bir bitkidir; böylece onu şiddetlendirir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والفاء وما يثلثهما)
(قفل)  القاف والفاء واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ أحدهما على أوبةٍ من سفر، والآخر على صَلاَبةٍ وشِدَّةٍ في شيء.
فالأوَّل القُفول، وهو الرُّجوع من السَّفَر، ولا يقال للذاهبين قافلةٌ حتّى يرجعوا.
وأمَّا الأصل الآخَر فالقَفِيل، وهو الخشب اليابس. ومنه القُفْل: سمِّي بذلك لأنَّ فيه شدّاً وشِدَّة. يقال أقفَلتُ البابَ فهو مُقْفَل. ويقال للبخيل: هو مُقْفَل اليدين. وقَفَِلَ الشّيء: يَبِس. وخيلٌ قَوَافِلُ: ضَوَامِر. ويقال: أقْفَلَه الصّومُ: أيبَسَه.
(قفن)  القاف والفاء والنون ليس بأصلٍ، لكنَّهم يقولون: القَفَن: لغةٌ في القَفا. والقفِينةَ: الشَّاة تُذبَح من قَفاها. ويقال: إنَّ القَفَّانَ: طَريقةُ الشّيء ومُنتهَى عملِه. وجاء في حديث عمر: "ثمَّ أكون على قَفّانِه".
(قفي)  القاف والفاء والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على إتْباعِ شيءٍ لشيء. من ذلك القَفْو، يقال قَفوت أثَرَه. وقَفَّيتُ فلاناً بفلانٍ، إذا أتْبَعتَه إيّاه. وسمِّيت قافيةُ البيت قافيةً لأنَّها تقفو سائرَ الكلام، أي تتلوه وتَتْبعه. والقَفَا: مُؤْخِر الرّأس والعُنُق، كأنَّه شيءٌ يَقفو الوجه. والقافية: القفا. وفي الحديث: "يقعدُ الشّيطانُ على قافية رأسِ أحدهم".
قال ابن دريد([1]): يقال فلانٌ قِفْوتي: أي تُهمتي، وقِفْوَتي، أي خِيرَتي.
قال: فكأنَّه من الأضداد. وهذا الذي قاله فإنَّ المعنى فيه إذا اتَّهمه: قفاه أي تَبِعه يطلب سيّئةً عنده، وإذا كان خِيرَتَه قَفاه أيضاً أي تَبِعه يرجو خَيْره. وليس ذلك عندنا من طريقة الأضداد في شيء. والقَفِيُّ والقَفاوة: ما يُدَّخر من لبنٍ أو غيرِه لمن يُراد تكرمتُه به. وهو من القياس، كأنَّه يُرادَ [و] يتبَع به إذا أُهديَ له. قال سلامة:
ليس بأسفَى ولا أقنَى ولا سَغِلٍ *** يُسقَى دواءَ قَفِيِّ السَّكْنِ مَرْبوبِ([2])وقولهم: قَفَوت الرَّجُل، إذا قذفْتَه بفُجورٍ([3]) هو من هذا، كأنَّه أتْبَعَه كلاماً قبيحاً. وفي الحديث: "لا نَقْفُو أمَّنا([4])".
(قفح)  القاف والفاء والحاء، قال ابنُ دريد([5]): قَفَحت نفسُه عن الشّيء إذا كرهَتْه. قال: وهو في شِعر الطرِمّاح([6]).
(قفخ)  القاف والفاء والخاء كلمةٌ واحدةٌ* وهو ضربُ الشَّيءِ اليابس على مِثله. يقال قَفَخ هامتَه. قال:
* قَفخاً على الهامِ وبَجَّاً وَخْضا([7]) *
(قفد)  القاف والفاء والدال أصلٌ يدلُّ على التواءٍ في شيء. من ذلك القَفَد: التواءُ رسغِ اليد الوحشيّ؛ رجلٌ أقفدُ وامرأةٌ قفداء. وكذلك الفرس. ويقولون: القَفْداء: جنس من الاعتمام.
(قفر)  القاف والفاء والراء أصلٌ يدلُّ على خُلوٍّ من خير. من ذلك القَفْر: الأرض الخالية. ومنه القَفَار: الطَّعام ولا أُدْمَ معه. وفي الحديث: "ما أقْفَرَ بيتٌ فيه خَلّ". وامرأةٌ قَفرة: قليلةُ اللّحم.
ومما شذَّ عن هذا الأصل، وهو من باب الإبدال، يقولون: اقتفرت الأثَرَ واقتفيتُه، وتفقَّر مثلُه. قال صخر([8]):
* فإنِّي عن تفقُّركم مكيثُ([9]) *
وأمَّا القَفُّور فنَبت. قال ابنُ أحمر:
تَرعَى القَطاةُ الخِمسَ قَفُّورَها([10]) *** ثم تَعُرُّ الماءَ فيمن يَعُرّْ
ومن القياس الأوّل قولهم: نزلْنا ببني فلانٍ فبتْنا القَفْرَ، إذا لم يَقرُونا وقال ابن دريد([11]) -وليس من البابين-: القفَر: الشَّعر. وأنشد:
قد عَلِمَتْ خَودٌ بساقَيْها القَفَر *** لتُروَين أو لتُبيدَنَّ الشُّجُرْ([12])جمع شِجار وهو خَشَب البِئر.
(قفز)  القاف والفاء والزاء أصلانِ يدلُّ [أحدهما] على شبه الوَثْب، والآخر على شيءٍ يُلبَس.
فالأوَّل القَفَزان: مصدر قَفَز. ويقال للضَّفادع: القَوافز. والآخر القُفَّاز: وهو ضربٌ من الحَلْي تَتَّخذه المرأةُ في يديها ورجليها. ويقولون على التشبيه بهذا: فرسٌ مقفَّز، إذا استدار تحجيلُه بقوائمه ولم يجاوز الأشاعر نَحْوَ المنَعَّل. فأمَّا القَفِيز فمعرَّب.
(قفس)  القاف والفاء والسين. يقولون: القَفَس: الغضب.
(قفش)  القاف والفاء والشين. فيه طريفَة ابنِ دريد([13]): قفش: جمع.
(قفص)  القاف والفاء والصاد كلماتٌ تدلُّ على جمعٍ واجتماع. يقولون: تقفّص، إذا تجمَّع، وقَفَّصتُ الظّبْيَ، إذا شددتَ قوائمَه جميعاً. وقولهم: إن القَفْصَ: الوَثْب، من هذا، وذلك تجمُّع.
(قفط)  القاف والفاء والطاء كلمةٌ واحدة. يقولون: قَفَط الطَّائرُ، إذا سَفِد.
(قفع)  القاف والفاء والعين كلماتٌ تدلُّ على تجمُّع في شيء. يقال: أذنٌ قَفْعاءُ، كأنَّها أصابَتْها نار فانزَوَتْ. والرِّجْل القَفْعاء: التي ارتدَّتْ أصابعُها إلى القَدَم من البرد. والقَفْعة: شيءٌ يتَّخَذ من خُوص يُجتَنَى فيه الرُّطَب. وفي الحديث في ذكر الجراد: "ليْتَ عندنا منه قَفْعَةً أو قفعتين". والله تعالى أعلمُ وأحكم.
--------------ـــ
([1]) الجمهرة (3: 156).
([2]) ديوان سلامة بن جندل 8 والمفضليات (1: 119) واللسان (قفا).
([3]) في الأصل: "بعجوز"، صوابه في المجمل واللسان.
([4]) في اللسان: وقال النبي صلى الله عليه وسلم: "نحن بنو النضر بن كنانة لا نقذف أبانا ولا نقفو أمنا".
([5]) الجمهرة (2: 175).
([6]) وكذا ورد الكلام في المجمل والجمهرة. يشير إلى قول الطرماح في ملحقات ديوانه 189:
يسف خراطة مكر الجنا *** ب حتى ترى نفسه قافحه
 ([7]) لرؤبة في ديوانه 81 واللسان (قفخ، بجج)، وقد سبق في (بج).
([8]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "وقال أبو الملثم صخر"، وصواب "الملثم" "المثلم" وهو رجل هذلي يناقض بشعره صخر الغي الهذلي، وليس الشعر لصخر، بل هو لأبي المثلم. انظر ديوان الهذليين (2: 224).
([9]) صدره كما في الديوان: * أنسل بني شغارة من لصخر *
([10]) البيت في اللسان (عرر، قفر) وفي الأصل: "تقفرها".
([11]) الجمهرة (2: 400).
([12]) أنشدهما في الجمهرة. وأنشد الأول في اللسان (قفر).
([13]) الجمهرة (3: 65).

ـ

##### Türkçe

(قاف ve **فاء** ve onları üçleyen(ler) bâbı)

(**قفل**)  **القاف** ve **الفاء** ve **اللام** iki sahih asıldır; ikisinden biri seferden bir dönüşe, diğeri bir şeyde katılığa ve şiddete delâlet eder.
Birincisi **القُفول**dür; o, seferden dönüştür; gidenlere, dönünceye kadar **قافلة** denilmez.
Diğer asla gelince: **القَفِيل**dir; o, kuru ağaçtır. Ondan **القُفْل**: onda bir sıkma ve şiddet bulunduğu için bununla adlandırıldı. Denir: kapıyı **أقفَلتُ**; o da **مُقْفَل**dir. Cimriye de denir: o, iki eli **مُقْفَل**dir. Ve **قَفَِلَ** şey: kurudu. Ve **خيلٌ قَوَافِلُ**: zayıflamış(lar). Ve denir: orucu ona **أقْفَلَه**: yani onu kuruttu.

(**قفن**)  **القاف** ve **الفاء** ve **النون** asıl değildir; lâkin onlar derler: **القَفَن**: **القَفا**da bir lugattır. Ve **القفِينةَ**: koyun; ensesinden boğazlanır. Ve denir: muhakkak **القَفَّانَ**: şeyin yolu ve işinin nihayetidir. Ve Ömer’in hadîsinde geldi: “Sonra onun **قَفّانِه** üzerinde olurum.”

(**قفي**)  **القاف** ve **الفاء** ve illetli harf sahih bir asıldır; bir şeyin bir şeye tâbi kılınmasına delâlet eder. Bundan **القَفْو**: denir, izini **قَفوت**. Ve birini birine **قَفَّيتُ**; onu ona tâbi kıldığın zaman. Ve beytin **قافيةُ**si **قافيةً** diye adlandırıldı; çünkü o, sözün geri kalanını takip eder; yani onu izler ve ona tâbi olur. Ve **القَفَا**: başın ve boynun arkasıdır; sanki yüzü takip eden bir şey gibidir. Ve **القافية**: ense(dir). Hadîste: “Şeytan onların birinin başının **قافية**si üzerine oturur.”

İbn Düreyd dedi([1]): denir: falan benim **قِفْوتي**mdir; yani ithamımdır; ve **قِفْوَتي**mdir; yani seçkinimdir.
Dedi: sanki o, zıtlar(dan)dır. Onun söylediği ise: onda mânâ şudur: onu itham ettiğinde, onu **قفا**ladı; yani onda bir kötülük arayarak onu takip etti; ve eğer o onun seçkini ise, onu yine **قفا**ladı; yani hayrını umarak onu takip etti. Bu ise, bizim nezdimizde zıtların yolundan hiçbir şey değildir. Ve **القَفِيُّ** ve **القَفاوة**: süt veya başkasından, kendisiyle ikram edilmek istenen kimse için saklanan şeydir. Ve o, kıyastandır; sanki ona murad edilir ve ona hediye edildiğinde onunla tâbi olunur. Selâme dedi:
ليس بأسفَى ولا أقنَى ولا سَغِلٍ *** يُسقَى دواءَ **قَفِيِّ** السَّكْنِ مَرْبوبِ([2])
Ve onların sözü: adamı **قَفَوت**; onu bir fuhuşla([3]) attığın zaman, bu da bundandır; sanki ona çirkin bir söz tâbi kıldı. Hadîste: “Annemize **نَقْفُو** etmeyiz([4]).”

(**قفح**)  **القاف** ve **الفاء** ve **الحاء**; İbn Düreyd dedi([5]): nefsi şeyden **قَفَحت**; onu kerih gördüğü zaman. Dedi: ve o, **الطرِمّاح**ın şiirindedir([6]).

(**قفخ**)  **القاف** ve **الفاء** ve **الخاء** tek bir kelimedir*; o, kuru şeyin benzerine vurulmasıdır. Denir: başının tepesini **قَفَخ** etti. Dedi:
* قَفخاً على الهامِ وبَجَّاً وَخْضا([7]) *

(**قفد**)  **القاف** ve **الفاء** ve **الدال** bir asıldır; bir şeyde bükülmeye delâlet eder. Bundan **القَفَد**: elin dış bileğinin bükülmesidir; **أقفدُ** bir adam ve **قفداء** bir kadın. Ve at da böyledir. Ve derler: **القَفْداء**: sarınmanın bir cinsi.

(**قفر**)  **القاف** ve **الفاء** ve **الراء** bir asıldır; hayırdan boşluğa delâlet eder. Bundan **القَفْر**: boş arazi. Ondan **القَفَار**: yanında katık olmayan yemek. Hadîste: “İçinde sirke bulunan bir ev **أقْفَرَ** olmaz.” Ve **قَفرة** bir kadın: eti az.

Bu asıldan şâz olan şeylerdendir; ve o, ibdâl bâbındandır: derler, izi **اقتفرت** ve onu **اقتفيتُ**; ve benzeri **تفقَّر**. Sahr dedi([8]):
* فإنِّي عن تفقُّركم مكيثُ([9]) *
**القَفُّور**a gelince: bir bitkidir. İbn Ahmer dedi:
تَرعَى القَطاةُ الخِمسَ قَفُّورَها([10]) *** ثم تَعُرُّ الماءَ فيمن يَعُرّْ
Ve birinci kıyastan onların sözü: falanın oğullarına indik de **القَفْرَ** geceledik; bize ikram etmedikleri zaman. Ve İbn Düreyd dedi([11]) -iki bâbdan da değildir-: **القفَر**: saçtır. Ve inşâd etti:
قد عَلِمَتْ خَودٌ بساقَيْها القَفَر *** لتُروَين أو لتُبيدَنَّ الشُّجُرْ([12])
**شِجار**ın cem‘idir; o, kuyunun odunudur.

(**قفز**)  **القاف** ve **الفاء** ve **الزاء** iki asıldır; [ikisinden biri] sıçramaya benzer şeye, diğeri giyilen bir şeye delâlet eder.
Birincisi **القَفَزان**dır: **قَفَز**ın masdarı. Ve kurbağalara **القَوافز** denir. Diğeri **القُفَّاز**dır; o, kadının ellerinde ve ayaklarında edindiği bir çeşit ziynettir. Ve bununla teşbih üzere derler: **فرسٌ مقفَّز**; bacaklarındaki sekisinin yuvarlak olduğu ve tırnakların bulunduğu kılları aşmadığı zaman, **المنَعَّل**e yakın. **القَفِيز**e gelince: mu‘arrebdir.

(**قفس**)  **القاف** ve **الفاء** ve **السين**. Derler: **القَفَس**: öfkedir.

(**قفش**)  **القاف** ve **الفاء** ve **الشين**. Onda İbn Düreyd’in bir nükte(si) vardır([13]): **قفش**: topladı.

(**قفص**)  **القاف** ve **الفاء** ve **الصاد** cem‘ ve toplanmaya delâlet eden kelimelerdir. Derler: **تَقَفّص**; toplandığı zaman. Ve ceylanı **قَفَّصتُ**; bütün ayaklarını bağladığın zaman. Ve onların sözü: muhakkak **القَفْصَ**: sıçramadır; bu da bundandır; ve o, toplanmadır.

(**قفط**)  **القاف** ve **الفاء** ve **الطاء** tek bir kelimedir. Derler: kuş **قَفَط** etti; çiftleştiği zaman.

(**قفع**)  **القاف** ve **الفاء** ve **العين** bir şeyde toplanmaya delâlet eden kelimelerdir. Denir: **أذنٌ قَفْعاءُ**; sanki ona ateş isabet etmiş de büzülmüştür. Ve **الرِّجْل القَفْعاء**: soğuktan parmakları ayağa doğru geri dönmüş olan. Ve **القَفْعة**: hurma tazesinin toplandığı, hurma yaprağı lifinden yapılan bir şeydir. Çekirgeyi anmada hadîste: “Keşke bizde ondan bir **قَفْعَةً** yahut iki **قفعتين** olsaydı.” Ve Allah Teâlâ daha iyi bilir ve daha hikmetlidir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَفْدُ: صَفْعُ الرَّأْس ببسط الكف من قِبَلِ القَفا.
تقول: قَفَدَه قَفْداً صفع قفاه ببطن الكف.
والأَقْفَدُ: المسترخي العنق من الناس والنعام، وقيل: هو الغليظ العنق. وفي حديث معاوية: قال ابن المثنى: قلت لأُمية ما حَطأَني حَطْأَةً، فقال: قَفَدَني قفْدَةً؛ القَفْدُ صَفْعُ الرأْس ببسط الكف من قبل القفا. والقفد، بفتح الفاء: أَن يميل خُفُّ البعير من اليد أَو الرجل إِلى الجانب الإِنسي؛ قَفِدَ، فهو أَقْفَدُ، فإِن مال إِلى الوحْشِيّ، فهو أَصْدَفُ؛ قال الراعي:
مِنْ مَعْشَرٍ كُحِلَتْ باللُّؤمِ أَعْيُنُهُمْ،
قُفْدِ الأَكُفِّ، لِئامٍ غيرِ صُيَّابِ
وقيل: القَفَدُ أَن يُخْلَقَ رأْس الكفِّ والقَدَمِ مائلاً إِلى الجانب الوحشيّ. وقيل: القَفَدُ في الإِنسان أَن يُرى مُقَدَّمُ رجله من مؤَخَّرِها من خلفه؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
أُقَيْفِدُ حَفَّادٌ عليه عَباءةٌ
كَساها مَعَدَّيْهِ مُقاتَلَة الدَّهْرِ
وهو في الإِبل يُيْسُ الرجْلَيْنِ من خِلقَهٍ، وفي الخيل ارتفاع من العُجايَةِ وأَلْيَة الحافر وانتصابُ الرُّسْغِ وإِقبْالُه على الحافر، ولا يكون ذلك إِلا في الرجل. قَفِدَ قَفَداً، وهو أَقْفَدُ وهو عيب؛ وقيل: الأَقفد من الناس الذي يمشي على صدور قدميه من قبل الأَصابع ولا تبلغ عقباه الأَرض، ومن الدوابِّ المُنْتَصِبُ الرسْغِ في إِقبال على الحافر. يقال: فرس أَقْفَدُ بَيِّنُ القَفَدِ وهو عيب من عيوب الخيل؛ قال: ولا يكون القَفَدُ إِلا في الرجل. ابن شميل: القَفَدُ يُبْس يكون في رُسْغِه كأَنه يَطَأُ على مُقَدَّمِ سُنْبُكِه. وعبد أَقْفَدُ كَزُّ اليَدَيْنِ والرجلين قصير الأَصابع. قال الليث: الأَقفد الذي في عقبه استرخاء من الناس؛ والظَّلِيم أَقفد، وامرأَة قَفْداءُ. والأَقْفَدُ من الرجال: الضعيف الرِّخْوُ المفاصلِ؛ وقَفِدَتْ أَعضاو ه قَفَداً. والقَفَدانَةُ: غِلافُ المُكْحُلَةُ يُتَّخَذ من مَشاوِبَ وربما اتُّخِذَ من أَديم. والقَفَدانَة والقَفَدان: خَريطة من أَدَم تتخذ للعطر، بالتحريك، فارسي معرب؛ قال ابن دريد: هي خريطة العَطَّار؛ قال يصف شِقْشِقَة البعير:
في جَوْنَةٍ كَقَفَدانِ العَطَّار
عنى بالجونة ههنا الحمراء. والقَفَدُ: جنس من العِمَّة. واعْتَمَّ القَفَدَ والقَفْداءَ إِذا لَوَى عِمامَته على رأْسه ولم يَسْدُلْها؛ وقال ثعلب: هو أَن يعتم على قَفْدِ رأْسِه ولم يفسر القَفْد. التهذيب: والعِمَّة القَفْداءُ معروفة وهي غير المَيْلاءِ. قال أَبو عمرو: كان مصعب بن الزبير يعتم القفداء، وكان محمد بن سعد بن أَبي وقاص الذي قتله الحجاج يعتم الميلاء.

##### Türkçe

**القَفْدُ**: ense tarafından avuç içini açarak başa vurmadır.

Dersin ki: **قَفَدَه قَفْداً**; avuç içiyle ensesine vurdu.

**والأَقْفَدُ**: insanlardan ve devekuşlarından boynu gevşek olan; ve denildi ki: o, boynu kalın olandır.

Muâviye hadîsinde: İbnü’l-Müsennâ dedi: Ümeyye’ye “Beni bir **حَطْأَةً** ile **حَطأَني** etmedi” dedim; o da dedi ki:
“Beni bir **قَفْدَةً** ile **قَفَدَني** etti”; **القَفْدُ** ense tarafından avuç içini açarak başa vurmadır.

Ve **القفد** (fâ’nın fethiyle): devenin toynağının, ön ayaktan yahut arka ayaktan iç tarafa meyletmesidir; **قَفِدَ**; o hâlde o **أَقْفَدُ**’dur; eğer dış tarafa meylederse, o **أَصْدَفُ**’dur;
er-Râ‘î dedi:
مِنْ مَعْشَرٍ كُحِلَتْ باللُّؤمِ أَعْيُنُهُمْ،
قُفْدِ الأَكُفِّ، لِئامٍ غيرِ صُيَّابِ

Ve denildi ki: **القَفَدُ** avuç başının ve ayağın başının dış tarafa meyilli olarak yaratılmasıdır. Ve denildi ki: insanda **القَفَدُ**, ayağının ön kısmının, arkasından, onun arka tarafından, arka kısmından görülmesidir; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
أُقَيْفِدُ حَفَّادٌ عليه عَباءةٌ
كَساها مَعَدَّيْهِ مُقاتَلَة الدَّهْرِ

Ve o, develerde iki bacağın yaratılıştan **يُيْسُ**’udur; atlarda ise **العُجايَةِ**’den ve toynağın **أَلْيَة**’sinden bir yükselme ve **الرُّسْغِ**’ün dikleşmesi ve onun toynağa doğru yönelmesi ve toynağa yönelişidir; ve bu ancak bacakta olur. **قَفِدَ قَفَداً**; ve o **أَقْفَدُ**’dur; ve o bir ayıptır; ve denildi ki: insanlardan **الأَقفد**, ayak parmakları tarafından ayaklarının ön kısımları üzerinde yürüyen, topukları yere ulaşmayan kimsedir; binek hayvanlarından ise, toynağa doğru yöneliş içinde **الرسْغِ**’ü dik olan. Denir ki: “**فرس أَقْفَدُ**”, **القَفَدِ**’i açık olan; ve o, atların ayıplarından bir ayıptır; dedi ki: **القَفَدُ** ancak bacakta olur. İbn Şümeyl: **القَفَدُ** onun **رُسْغِ**’ünde olan bir **يُبْس**’tur; sanki toynağının ön kısmı üzerine basar. Ve **عبد أَقْفَدُ**: elleri ve ayakları büzüşük, parmakları kısa olan.

Leys dedi: **الأَقفد** insanlardan topuğunda gevşeklik bulunan kimsedir; ve erkek devekuşu **أَقفد**’dir; ve bir kadın **قَفْداءُ**.

Erkeklerden **الأَقْفَدُ**: eklemleri zayıf, gevşek olan; ve onun uzuvları **قَفَداً** olarak **قَفِدَتْ**.

**القَفَدانَةُ**: sürme kabının kılıfıdır; **مَشاوِبَ**’den yapılır; bazen de deriden yapılır.

**القَفَدانَة** ve **القَفَدان**: koku için yapılan deriden bir torbacıktır; harekeli olarak; Farsça olup Arapçalaştırılmıştır; İbn Düreyd dedi: o, attarın torbacığıdır; deve köpüğünü vasfederken dedi:
في جَوْنَةٍ كَقَفَدانِ العَطَّار

Burada **الجونة** ile kırmızıyı kastetti.

**القَفَدُ**: sarığın bir cinsidir. Ve **اعْتَمَّ القَفَدَ** ve **القَفْداءَ**: sarığını başı üzerine doladığı ve onu sarkıtmadığı zaman. Sa‘leb dedi: o, başının **قَفْدِ**’i üzerine sarık sarmasıdır; ve **القَفْد**’i açıklamadı. Tehzîb: ve **العِمَّة القَفْداءُ** bilinir; ve o, **المَيْلاءِ**’dan başkadır. Ebû Amr dedi: Mus‘ab b. ez-Zübeyr **القفداء** sarardı; Haccâc’ın öldürdüğü Muhammed b. Sa‘d b. Ebî Vakkâs ise **الميلاء** sarardı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

قفده، كضربه: صفع قفاه، وفي الأفعال لابن القطاع: ضرب رأسه بباطن، كفه وفي حديث معاوية قال ابن المثنى: قلت لأمية: ما حطأني حطأة، فقال: قفدني قفدة القفد: صفع الرأس ببسط الكف من قبل القفا. قفد قفدا عمل العمل، يقال: ما زلت أقفدك منذ اليوم. أي أعمل لك العمل، نقله الصاغاني. في الأفعال لابن القطاع: قفد، كفرح، كل ذي عنق قفدا: استرخى عنقه، ومنه الأقفد وهو المسترخي العنق من الناس والنعام، أو هو الغليظه أي العنق. قيل: الأقفد من الناس: من يمشي على صدور قدميه من قبل الأصابع ولا تبلغ عقباه الأرض. عبد أقفد: كز اليدين والرجلين القصير الأصابع، وقال الليث: الأقفد من الرجال: الذي في عقبه استرخاء من الناس، والظليم أقفد، وامرأة قفداء. والأقفد من الرجال: الضعيف الرخو المفاصل. قفد كفرح قفدا. والقفد ايضا، أي محركة: أن يميل خف البعير من اليد أو الرجل إلى الجانب الإنسي، فإن مال إلى الوحشي فهو صدف والبعير أصدف، قال الراعي:
  من معشر كحلت باللؤم أعينهمقفد الأكف لئام غير صياب وقيل: القفد: أن يخلق رأس الكف والقدم مائلا إلى الجانب الوحشي. هذا في البهائم. والقفد، محركة، فينا: أن يرى مقدم رجليه من مؤخرهما من خلف. أنشد ابن الأعرابي:
  أقيفد حفاد عليه عـبـاءة                      كساها معديه مقاتلة الدهر والقفد في الإبل: يبس الرجلين من خلقة، وفي الخيل: ارتفاع من العجاية وإليه الحافر، والقفد أيضا انتصاب الرسغ وإقباله على الحافر ولا يكون ذلك إلا في الرجل، قفد قفدا وهو أقفد، وهو عيب في الخيل، وزاد في الأفعال: كالقوام في الأيدي. وقال ابن شميل: القفد: يبس يكون في رسغه كأنه يطأ على مقدم سنبكه. و القفد أيضا: أن يلف عمامته ولا يسدل عذبته. وقال ثعلب: هو أن يعتم على قفد رأسه، ولم يفسر القفد. وكذا القفداء، وفي الأفعال: وقفد الرجل: تعمم القفداء، إذا لم يسدل ذؤابة. في التهذيب: العمة القفداء معروفة، وهي غير الميلاء. قال: وكان مصعب بن الزبير يعتم القفداء، وكان محمد بن سعد بن أبي وقاص الذي قتله الحجاج يعتم الميلاء. والقفدانة، محركة: غلاف المكحلة يتخذ من مشاوب أي يتخذ مخططا بحمرة وخضرة وصفرة، وربما اتخذ من أديم. والقفدانة والقفدان: خريطة من أدم تتخذ للعطر وغيره فارسي معرب، وقال ابن دريد: هي خريطة العطار. قال يصف شقشقة البعير:
  في جونة كقفدان العطار عنى بالجونة ها هنا الحمراء.

##### Türkçe

**قفده**، **كضربه**: ensesini tokatladı. **وفي الأفعال لابن القطاع**: avucunun içiyle başını vurdu. Muâviye hadîsinde; İbnü’l-Müsennâ dedi ki: Ümeyye’ye dedim: “Beni bir **حطأة** ile **حطأني** etmedi.” O da dedi ki: “Beni **قفدني قفدة** ile **القفد**’in **قفدة**’siyle yaptı: enseden, avucu açarak başı tokatlamaktır.”

**قفد قفدا**: işi yaptı; denilir ki: “Bugünden beri seni **أقفدك** etmeyi sürdürdüm.” Yani: senin için işi yaparım; bunu es-Sağânî nakletti.

**في الأفعال لابن القطاع**: **قفد**، **كفرح**: boynu olan her şey **قفدا** etti: boynu gevşedi; bundan **الأقفد** (boynu gevşek olan) gelir; insanlardan ve devekuşlarından boynu gevşek olan; yahut o, yani boyun, kalınıdır. Denildi: insanlardan **الأقفد**: ayak parmakları tarafından, ayaklarının ön kısımları üzerinde yürüyen; topukları yere ulaşmayan kimsedir.

**عبد أقفد**: elleri ve ayakları kısa parmaklı, elleri ve ayakları büzük olan. el-Leys dedi ki: erkeklerden **الأقفد**: topuğunda gevşeklik bulunan kimsedir; ve erkek devekuşu **أقفد**’dir; ve kadın **قفداء**’dır. Ve erkeklerden **الأقفد**: zayıf, eklemleri gevşek olandır.

**قفد كفرح قفدا**.

Ve **القفد** da, yani harekeli: devenin ayağının (tırnağının) elden veya ayaktan iç tarafa meyletmesidir; eğer dış tarafa meylederse o **صدف**’tur ve deve **أصدف**’tir. er-Râʿî dedi ki:
  “Bir topluluktan ki gözleri alçaklıkla sürmelenmiştir; **قفد الأكف** (elleri içe meyilli), alçak kimseler, isabetli olmayanlar.”

Ve denildi: **القفد**: elin ve ayağın baş kısmının dış tarafa meyilli yaratılmasıdır. Bu, hayvanlardadır.

Ve **القفد** (harekeli), bizde: iki ayağının ön kısmının, arkadan, iki ayağının arka kısmından görülmesidir. İbnü’l-Aʿrâbî inşâd etti:
  “**أقيفد** bir torun; üzerinde bir aba,
  onu Maʿdî’si giydirmiştir; zamanla savaşan.”

Ve **القفد** develerde: yaratılıştan iki bacağın kuruluğudur; atlarda: **العجاية**’den bir yükselmedir ve tırnak ona doğrudur. Ve **القفد** ayrıca: bileğin dikleşmesi ve tırnağa yönelmesidir; bu ancak bacakta olur. **قفد قفدا** etti ve o **أقفد**’dir; bu, atlarda bir ayıptır. Ve **في الأفعال**’da artırdı: ellerdeki **القوام** gibi.

İbn Şümeyl dedi ki: **القفد**: bileğinde bir kuruluk olur; sanki tırnağının ön kısmı üzerine basar.

Ve **القفد** ayrıca: sarığını sarıp püskülünü salıvermeyişidir. Saʿleb dedi ki: o, başının **قفد**’i üzerine sarık sarmasıdır; **القفد**’i açıklamadı. Ve aynı şekilde **القفداء**. Ve **في الأفعال**’da: **وقفد الرجل**: **القفداء** sarındı; püskül sarkıtmazsa.

**في التهذيب**: **العمة القفداء** bilinir; o, **الميلاء**’dan başkadır. Dedi ki: Musʿab b. ez-Zübeyr **القفداء** sarınırdı; el-Haccâc’ın öldürdüğü Muhammed b. Saʿd b. Ebî Vakkâs ise **الميلاء** sarınırdı.

Ve **القفدانة** (harekeli): sürme kabının kılıfıdır; **مشاوب**’dan yapılır; yani kırmızı, yeşil ve sarı ile çizgili yapılır; bazen deriden yapılır.

Ve **القفدانة** ve **القفدان**: koku ve başkası için yapılan deriden bir torbacıktır; Farsça olup Arapçalaştırılmıştır. İbn Düreyd dedi ki: o, attarın torbacığıdır. Devenin **شقشقة**’sını vasfederek dedi ki:
  “Attarın **قفدان**’ı gibi bir **جونة** içinde.”
Burada **الجونة** ile kırmızıyı kastetti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَفِدَ
1 قَفِدَ ذ , aor. قَفَدَ , inf. n. قَفَدٌ, He was, or became, أَقْفَد, or characterized by what is termed قَفَدٌ, as explained below, [app. in all the senses of these two words]. (S, L, K, &c.) See صَدِفَ -A2- قَفِدَ, (IKtt,) inf. n. قَفَدٌ (S, L, K) and قَفْدَآءُ, (K,) He wound his turban in a particular manner, not making the end to hang down: (S, IKtt, L, K:) you say also, in this sense, تَعَمَّمَ القَفْدَآءَ, (IKtt,) and اـِعْتَمَّ القفداء: (S:) accord. to Th, he wound his turban upon the قَفْد of his head: but he does not explain the word قَفْدٌ. (L.) ― -b2- قَفَدَ, aor. قَفِدَ , (inf. n. قَفْدٌ, L,) He struck a person on the back of his neck, (L, K,) or, on his head, (IKtt,) or, on his head at the part next the back of the neck, (L,) with the inside of his hand. (IKtt, L, K.) -A3- قَفَدَ, (inf. n. قَفْدٌ, TA) He did a deed, or work. (K.)

قَفْدٌ
قَفْدٌ ذ : see قَفِدَ.

قَفَدٌ
قَفَدٌ ذ [in the CK, incorrectly, قَفْدٌ] The quality denoted by the epithet أَقْفَدُ, as explained below, [app. in all the senses of this latter word]. (S, L.) ― -b2- An inclining of the foot of a man so that the fore part is seen [distinct] from the hinder part from behind. (L, K.) ― -b3- An erectness of the pastern, and its advancing upon the hoof of a horse: (S, L, K: *) it is only in the hind leg: (A, O, S, L:) is like قُوَامٌ in the fore legs: (IKtt:) and is a fault: (S, L:) or an elevation of [the tendon called] the عُجَايَة, and of the hinder part of the hoof: (L:) or a rigidness in the pastern, as though the animal trod upon the fore part of his hoof. (ISh.) ― -b4- An inclining of a camel's foot (of the fore leg or hind leg, As, S) towards the inner side: (As, S, K:) and in like manner, of a solid hoof: (S, K, voce صَدَفٌ:) the verb is قَفِدَ; and the epithet, أَقْفَدُ: (As, S:) an inclining towards the outer side is termed صَدَفٌ; (TA;) and the epithet in this case is أَصْدَفُ: (As, S:) or, as some say, a natural inclining of the fore part of the fore and hind leg of a beast towards the outer side. (L, TA.) ― -b5- A natural rigidness in the hind legs of camels. (L.)

قَفَدَانٌ
قَفَدَانٌ ذ (S, L) and ↓ قَفَدَانَةٌ (L, K) A خَرِيطَة of leather, for perfumes &c.; (L, K;) the خريطة of a dealer in perfumes: (IDrd, S:) a Persian word [originally قَفْدَانُ] arabicized. (S, L.)

قَفَدَانَةٌ
قَفَدَانَةٌ ذ : see قَفَدَانٌ. ― -b2- Also, The cover (غِلَاف) of a vessel in which collyrium (كُحْل) is kept; (L, K;) it is made of مشاور; [a word of which I find no appropriate meaning;] and sometimes, of leather. (L.)

أَقْفَدُ
أَقْفَدُ ذ Having the quality termed قَفَدٌ, as explained above, [app. in all the senses of this latter word]. (S, L.) See أَصْدَفُ. ― -b2- A man (S, L) who walks upon the fore parts of his feet, next the toes, his heels not reaching the ground: (S, L, K.) the verb is قَفِدَ. (K.) ― -b3- A slave (L) having rigid and contracted arms and legs, with short fingers and toes: (L, K:) the verb is قَفِدَ. (K.) ― -b4- A man having a laxness in the heels: fem. قَفْدَآءُ: and in like manner, an ostrich. (Lth, L.) ― -b5- A man weak, and with lax joints. The verb, applied to a member, is قَفِدَ, inf. n. قَفَدٌ. (L.) ― -b6- A man, and an ostrich, (L,) lax in the neck: (L, K:) the verb, applied to anything that has a neck, is قَفِدَ, aor. قَفَدَ , inf. n. قَفَدٌ: (IKtt:) or having a thick neck. (L, K.) ― -b7- A horse (S, L) having the pastern erect and advancing upon the hoof (S, L, K) of the hind foot. (AO, S, L.) See قَفَدٌ. ― -b8- A camel having his fore or hind foot inclining towards the inner side. (As, S, L.) See قَفَدٌ. ― -b9- عِمَّةٌ قَفْدَآءُ A well-known mode of winding the turban, different from the مَيْلَآء. (T.) See قَفِدَ.

##### Türkçe

قَفِدَ
1 **قَفِدَ** ذ , muzâri‘ **قَفَدَ** , mastar ismi **قَفَدٌ**, O, aşağıda açıklandığı üzere, **قَفَدٌ** diye adlandırılan şey ile nitelenmiş olan **أَقْفَد** idi, yahut oldu, [görünüşe göre bu iki kelimenin bütün mânalarında]. (S, L, K, &c.) **صَدِفَ**’e bak. -A2- **قَفِدَ**, (IKtt,) mastar ismi **قَفَدٌ** (S, L, K) ve **قَفْدَآءُ**, (K,) O, sarığını belirli bir tarz üzere sardı, ucunu sarkıtmaksızın: (S, IKtt, L, K:) bu mânada ayrıca şöyle de dersin, **تَعَمَّمَ القَفْدَآءَ**, (IKtt,) ve **اـِعْتَمَّ القفداء**: (S:) Th’ye göre, sarığını başının **قَفْد**’u üzerine sardı: fakat **قَفْدٌ** kelimesini açıklamaz. (L.) ― -b2- **قَفَدَ**, muzâri‘ **قَفِدَ** , (mastar ismi **قَفْدٌ**, L,) O, bir kimseye ensesinden vurdu, (L, K,) yahut, başına, (IKtt,) yahut, başının ensesine bitişik kısmına, (L,) elinin içiyle. (IKtt, L, K.) -A3- **قَفَدَ**, (mastar ismi **قَفْدٌ**, TA) O, bir fiil, yahut iş yaptı. (K.)

قَفْدٌ
**قَفْدٌ** ذ : **قَفِدَ**’e bak.

قَفَدٌ
**قَفَدٌ** ذ [CK’de yanlış olarak **قَفْدٌ**] Aşağıda açıklandığı üzere, sıfat **أَقْفَدُ** ile delâlet olunan nitelik, [görünüşe göre bu son kelimenin bütün mânalarında]. (S, L.) ― -b2- Bir adamın ayağının, arka taraftan, ön kısmının arka kısmından [belirgin olarak] görülmesi suretiyle meyletmesi. (L, K.) ― -b3- Bir atın bileğinin dikliği ve tırnak üzerine ilerlemesi: (S, L, K: *) bu yalnız arka bacakta olur: (A, O, S, L:) ön bacaklarda **قُوَامٌ** gibidir: (IKtt:) ve bir kusurdur: (S, L:) yahut [**عُجَايَة** diye adlandırılan] kirişin ve tırnağın arka kısmının yükselmesi: (L:) yahut, hayvan sanki tırnağının ön kısmı üzerine basıyormuş gibi, bilekte bir katılık. (ISh.) ― -b4- Bir devenin ayağının (ön bacak yahut arka bacak, As, S) iç tarafa doğru meyletmesi: (As, S, K:) ve aynı şekilde, katı tırnağın da: (S, K, madde **صَدَفٌ**:) fiil **قَفِدَ**’dir; ve sıfat **أَقْفَدُ**: (As, S:) dış tarafa doğru meyletmeye **صَدَفٌ** denir; (TA;) ve bu durumda sıfat **أَصْدَفُ**’tur: (As, S:) yahut, bazılarının dediği gibi, bir hayvanın ön ve arka bacağının ön kısmının dış tarafa doğru tabiî meyli. (L, TA.) ― -b5- Develerin arka bacaklarında tabiî bir katılık. (L.)

قَفَدَانٌ
**قَفَدَانٌ** ذ (S, L) ve ↓ **قَفَدَانَةٌ** (L, K) Kokular vb. için deriden bir **خَرِيطَة**; (L, K;) bir koku satıcısının **خريطة**’sı: (IDrd, S:) Farsça bir kelime [aslında **قَفْدَانُ**] olup Arapçalaştırılmıştır. (S, L.)

قَفَدَانَةٌ
**قَفَدَانَةٌ** ذ : **قَفَدَانٌ**’a bak. ― -b2- Ayrıca, sürme (**كُحْل**) konulan bir kabın örtüsü (**غِلَاف**); (L, K;) **مشاور**’dan yapılır; [kendisine uygun bir mânâ bulamadığım bir kelime;] ve bazen, deriden. (L.)

أَقْفَدُ
**أَقْفَدُ** ذ Yukarıda açıklandığı üzere, **قَفَدٌ** diye adlandırılan niteliğe sahip olan, [görünüşe göre bu son kelimenin bütün mânalarında]. (S, L.) **أَصْدَفُ**’a bak. ― -b2- Ayaklarının ön kısımları, parmaklara yakın yerler üzerine basarak yürüyen, topukları yere ulaşmayan bir adam: (S, L, K.) fiil **قَفِدَ**’dir. (K.) ― -b3- Kolları ve bacakları katı ve büzülmüş, parmakları ve ayak parmakları kısa olan bir köle: (L, K:) fiil **قَفِدَ**’dir. (K.) ― -b4- Topuklarında bir gevşeklik bulunan bir adam: müennesi **قَفْدَآءُ**: ve aynı şekilde, bir devekuşu. (Lth, L.) ― -b5- Zayıf, ve eklemleri gevşek bir adam. Fiil, bir uzva uygulanınca, **قَفِدَ**, mastar ismi **قَفَدٌ**’dur. (L.) ― -b6- Boynunda gevşeklik bulunan bir adam ve bir devekuşu: (L, K:) boynu olan herhangi bir şeye uygulanınca fiil **قَفِدَ**, muzâri‘ **قَفَدَ** , mastar ismi **قَفَدٌ**: (IKtt:) yahut kalın boyunlu. (L, K.) ― -b7- Arka ayağının bileği dik olup tırnak üzerine ilerleyen bir at. (AO, S, L.) **قَفَدٌ**’e bak. ― -b8- Ön yahut arka ayağı iç tarafa doğru meyleden bir deve. (As, S, L.) **قَفَدٌ**’e bak. ― -b9- **عِمَّةٌ قَفْدَآءُ** Sarığı sarmanın, **مَيْلَآء**’dan farklı, bilinen bir tarzı. (T.) **قَفِدَ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَفَدَ
قَفَدَ I ( n. ac. قَفْد 1 ),
a.  Slapped on the neck.

b.  ( n. ac. قَفْد 1 ), Did, completed ( work ).

قَفِدَ
قَفِدَ A ( n. ac. قَفَد 4 ),
a.  Was thick-necked.

b.  ( n. ac. قَفَد 4 ,  قَفْدَآءُ 42 ), Bound the turban tightly.

قَفَد
قَفَد 4 ,
a.  Stiffness in the feet.

أَقْفَدُ
أَقْفَدُ 14 ,
a.  Pin-toed.

b.  Thick-necked.

c.  Weak-necked; weakjointed.

قَفَدَاْن
قَفَدَاْن 36 ,  P. ,
a.  Receptacle for perfume.

قَفَدَاْنَة
قَفَدَاْنَة 36t ,
a.  see 36 .

قَفْدَآءُ
قَفْدَآءُ 42 ,
a.  fem. of أَقْفَدُ 14 .

قَفْدَرَ
قَفْدَرَ
a.  Hideous.

##### Türkçe

قَفَدَ
قَفَدَ I ( n. ac. **قَفْد** 1 ),
a. Boyna tokat attı.

b. ( n. ac. **قَفْد** 1 ), (işi) yaptı, tamamladı.

قَفِدَ
قَفِدَ A ( n. ac. **قَفَد** 4 ),
a. Kalın boyunlu oldu.

b. ( n. ac. **قَفَد** 4 , **قَفْدَآءُ** 42 ), sarığı sıkıca bağladı.

قَفَد
قَفَد 4 ,
a. Ayaklarda sertlik.

أَقْفَدُ
أَقْفَدُ 14 ,
a. İğne ayaklı.

b. Kalın boyunlu.

c. Zayıf boyunlu; zayıf eklemli.

قَفَدَاْن
قَفَدَاْن 36 , P. ,
a. Koku için kap.

قَفَدَاْنَة
قَفَدَاْنَة 36t ,
a. bkz. 36 .

قَفْدَآءُ
قَفْدَآءُ 42 ,
a. **أَقْفَدُ** 14 ’ün müennesi.

قَفْدَرَ
قَفْدَرَ
a. Çirkin.
