# قفر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%81%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قفر

القَفْرُ والقَفْرة: الخلاءُ من الأَرض، وجمعه قِفارٌ وقُفُورٌ؛ قال الشَّمَّاخُ:
يَخُوضُ أَمامَهُنَّ الماءَ حتى
تَبَيَّن أَن ساحَتَه قُفورُ
وربما قالوا: أَرَضُونَ قَفْرٌ. ويقال: أَرض قَفرٌ ومَفازة قَفْر وقَفْرة أَيضاً؛ ويقل: القَفْر مَفازة لا نبات بها ولا ماء، وقالوا: أَرض مِقْفار أَيضاً. وأَقْفَر الرجلُ: صار إِلى القَفْر،وأَقْفَرْنا كذلك. وذئب قَفِرٌ: منسوب إِلى القَفْر كرجل نَهِر؛ أَنشد ابن الأَعرابي: فلئن غادَرْتُهم في وَرْطَةٍ،
لأَصِيرَنْ نُهْزَةَ الذئبِ القَفِرْ
وقد أَقْفر المكانُ وأَقْفَر الرجلُ من أَهله: خلا. وأَقْفَر: ذهب طعامُه وجاع. وقَفِرَ مالُه قَفَراً: قَلَّ. قال أَبو زيد: قَفِرَ مالُ فلان وزَمِرَ يَقْفَرُ ويَزْمَرُ قَفَراً وزَمَراً إِذا قَلَّ ماله، وهو قَفِرُ المال زَمِرُه. الليث: القَفْرُ المكان الخَلاء من الناس، وربما كان به كَلأٌ قليل. وقد أَقْفَرَتِ الأَرض من الكلإِ والناس وأَقْفَرتِ الدارُ: خلت، وأَقْفَرت من أَهلها: خلت. وتقول: أَرض قَفْرٌ ودار قَفْر، وأَرض قِفارٌ ودار قِفارٌ تُجْمَعُ على سَعَتها لتوهم المواضع، كلُّ موضع على حِيالِه قَفْرٌ، فإِذا سميت أَرضاً بهذا الاسم أَنثت. ويقال: دار قَفْر ومنزل قَفْر، فإِذا أَفردت قلت انتهينا إِلى قَفْرة من الأَرض. ويقال: أَقْفَر فلان من أَهله إِذا انفرد عنهم وبقي وحده؛ وأَنشد لعَبِيد: أَقْفَرَ من أَهلهِ عَبِيدُ،
فاليومَ لا يُبْدِي ولا يُعِيدُ
ويقال: أَقْفَر جسدُه من اللحم، وأَقْفَر رأْسُه من الشعر، وإِنه لقَفِرُ الرأْس أَي لا شعر عليه، وإِنه لقَفِرُ الجسم من اللحم؛ قال العجاج:لا قَفِراً غَشا ولا مُهَبَّجا
ابن سيده: رجل قَفِرُ الشعر واللحم قليلُهما؛ والأُنثى قَفِرة وقَفْرة، وكذلك الدابة؛ تقول منه: قَفِرَت المرأَة، بالكسر، تَقْفَرُ قَفَراً، فهي قَفِرَة أَي قليلة اللحم. أَبو عبيد: القَفِرة من النساء القليلة اللحم. ابن سيده: والقَفَرُ الشعر؛ قال:
قد علمت خَوْدٌ بساقَيها القَفَرْ
قال الأَزهري: الذي عرفناه بهذا المعنى الغَفَرُ، بالغين، قال: ولا أَعرف القَفَر.
وسَوِيق قَفَارٌ: غير ملتوت. وخبز قَفَارٌ: غير مَأْدُوم. وقَفِرَ الطعامُ قَفَراً: صار قَفَاراً. وأَقْفَر الرجلُ: أَكل طعامَه بلا أُدْم. وأَكل خُبزَه قَفاراً: بغير أُدْم. وأَقْفَر الرجلُ إِذا لم يبق عنده أُدْمٌ. وفي الحديث: ما أَقْفَر بيتٌ فيه خَلّ أَي ما خلا من الأَدام ولا عَدِمَ أَهلُه الأُدْمَ؛ قال أَبو عبيد: قال أَبو زيد وغيره: هو مأْخوذ من القَفَار، وهو كل طعام يؤكل بلا أُدم. والقَفَار، بالفتح: الخبز بلا أُدم. والقَفار: الطعام بلا أُدم. يقال: أَكلت اليوم طعاماً قَفَاراً إِذا أَكله غير مأْدوم؛ قال: ولا أَرى أصله إِلا مأْخوذاً من القَفْر من البلد الذي لا شيء به. والقفار والقَفِير: الطعام إِذا كان غير مأْدوم. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: فإِني لم آتهم ثلاثة أَيام وأَحْسِبُهم مُقْفِرين أَي خالين من الطعام؛ ومنه حديثه الآخر: قال للأَعرابي الذي أَكل عنده: كأَنك مُقْفِر.
والقَفَارُ: شاعر؛ قال ابن الأَعرابي: هو خالد بن عامر أَحدُ بني عَمِيرَة بن خُفَافِ بن امرئ القيس، سمي بذلك لأَن قوماً نزلوا به فأَطعمهم الخبز قَفَاراً، وقيل: إِنما أَطعمهم خبزاً بلبن ولم يذبح لهم فلامه الناس، فقال:
أَنا القَفَارُ خالدُ بن عامِرِ،
لا بَأْسَ بالخُبْز ولا بالخَاثِرِ
أَتت بهم داهِيَةُ الجَواعِرِ،
بَظْراءُ ليس فَرجُها بطاهِرِ
والعرب تقول: نزلنا ببني فلان فبِتْنا القَفْرَ إِذا لم يُقْرَوْا. والتَّقْفِر: جَمْعُك الترابَ وغيره. والقَفِير: الزَّبيل؛ يمانية. أَبو عمرو: القَفِير القَلِيفُ والنجوية
(* قوله« والنجوية» كذا بالأصل ولم نجدها
بهذا المعنى فيما بأيدينا من كتب اللغة بل لم نجد بعد التصحيف والتحريف الا البحونة بموحدة مفتوحة وحاء مهملة ساكنة، وهي القربة الواسعة؛ والبحنانة بهذا الضبط الجلة العظيمة.) الجُلَّة العظيمة البَحْرانية التي يُحْمَلُ فيها القِبابُ، وهو الكَنْعَدُ المالِحُ.
وقَفَرَ الأَثَرَ يَقْفُره قَفْراً واقْتَفَرَه اقْتِفاراً وتَقَفَّره، كلُّه: اقْتَفاه وتَتَبَّعَه. وفي الحديث: أَنه سئل عمن يَرْمِي الصيدَ فَيَقْتَفِرُ أَثره أَي يتبعه. يقال: اقْتَفَرْتُ الأَثرَ وتَقَفَّرْته إِا تتبعته وقَفَوْتَه. وفي حديث يحيى بن يَعْمَرَ: ظَهَر قبلنا أُناس يَتَقَفَّرُونَ العِلْم، ويروى يَقْتَفِرون أَي يَتَطَلَّبونه. وفي حديث ابن سِيرينَ: أَن بني إِسرائيل كانوا يَجِدُون محمداً، صلى الله عليه وسلم، مَنْعُوتاً عندهم وأَنه يَخْرُجُ من بعض هذه القُرَى العربية وكانوا يَقْتَفِرُونَ الأَثَر؛ وأَنشد لأَعشى باهِلةَ يَرْثي أَخاه المُنْتَشِرَ بن وَهْب:
أَخُو رَغائِبَ يُعْطِيها ويُسْأَلُها،
يأْبى الظُّلامَةَ منه النَّوْفَلُ الزُّفَرُ
مَنْ ليس في خَيْرِه شَرٌّ يُكَدِّرُه
على الصَّديقِ، ولا في صَفْوِه كَدَرُ
لا يَصْعُبُ الأَمْرُ إِلا حيث يَرْكَبُه،
وكلَّ أَمْرٍ سِوَى الفَحْشاءِ يَأْتَمِرُ
لا يَغْمِزُ الساقَ من أَيْنٍ ومن وَصَبٍ،
ولا يَزال أَمامَ القَوْمِ يَقْتَفِرُ
قال ابن بري: قوله يأْبى الظلامة منه النوفل الزفر، يقضي ظاهره أَن النوفل الزفر بعضه وليس كذلك، وإِنما النوفل الزفر هو نفسه. قال: وهذا أَكثر ما يجيء في كلام العرب بجعل الشيء نفسه بمنزلة البعض لنفسه، كقولهم: لئن رأَيت زيداً لَتَرَيَنَّ منه السيدَ الشريفَ، ولئن أَكرمته لَتَلْقَيَنَّ منه مُجازياً للكرامة؛ ومنه قوله تعالى: ولْتَكُنْ منكم أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلى الخير ويأْمرون بالمعروف وينهون عن المنكر؛ ظاهر الآية يقضي أَن الأُمة التي تدعو إِلى الخير ويأْمرون بالمعروف وينهون عن المنكر هي بعض المخاطبين، وليس الأَمر على ذلك بل المعنى:ولْتَكُونوا كلُّكم أُمةً يدعون إِلى الخير؛ وقال أَيوبُ بنُ عَيَايةَ في اقْتفَر الأَثرَ تتبعه: فتُصْبِحُ تَقْفُرُها فِتْيةٌ،
كما يَقْفُر النِّيبَ فيها الفَصِيلُ
وقال أَبو المُلَثَّمِ صَخْرٌ:
فإِني عن تَقَفُّركم مَكِيثُ
والقَفُّور، مثال التَّنُّور: كافُورُ النخل، وفي موضع آخر: وِعاءُ طَلْعِ النخل؛ قال الأَصمعي: الكافور وعاء النخل، ويقال له أَيضاً قَفُّورٌ. قال الأَزهري: وكذلك الكافور الطيب يقال له قَفُّور. والقَفُّورُ: نبت ترعاه القَطا؛ قال أَبو حنيفة: لم يُحَلَّ لنا؛ وقد ذكره ابن أَحمر فقال:تَرْعَى القَطاةُ البَقْل قَفُّورهُ،
ثم تَعُرُّ الماءَ فيمن يَعُرْ
الليث: القَفُّورُ شيء من أَفاوِيهِ الطيب؛ وأَنشد:
مَثْواة عَطَّارِينَ بالعُطُورِ
أَهْضامِها والمِسْكِ والقَفُّورِ
وقُفَيرةُ: اسم امرأَة. الليث: قُفَيْرةُ اسم أُم الفرزدق؛ قال الأَزهري: كأَنه تصغير القَفِرة من النساء، وقد مر تفسيره.قسبر: القِسْبارُ والقُسْبُرِيّ والقُسابريُّ: الذكر الشديد. الأَزهري في رُباعِيِّ العين: وفلان عِنْفاش اللحية وعَنْفَشِيُّ اللحية وقِسْبارُ اللحية إِذا كان طويلها. وقال في رُباعِيِّ الحاء عن أَبي زيد: يقال للعصا القِزْرَحْلةُ والقِحْرَبَةُ والقِشْبارَة والقِسْبارة. ومن أَسماء العصا القِسْبارُ ومنهم من يقول القِشْبار؛ وأَنشد أَبو زيد:
لا يَلْتَوي من الوَبيل القِسْبارْ،
وإِن تَهَرَّاه بها العبدُ الهارْ

### Türkçe

**القَفْرُ** ve **القَفْرة**: yerden **الخَلاءُ** (boş yer); çoğulu **قِفارٌ** ve **قُفُورٌ**’dur;
**الشَّمَّاخُ** dedi:
Önlerinde suya dalar, ta ki
Onun sahasının **قُفورُ** (ıssız yerler) olduğu belli oluncaya dek.
Bazen derler: **أَرَضُونَ قَفْرٌ**. Ve denir: **أَرض قَفْرٌ** ve **مَفازة قَفْر**,
ve **قَفْرة** de; ve denir: **القَفْر** bitkisi de suyu da olmayan bir **مَفازة**’dir; ve dediler: **أَرض مِقْفار** da. Ve **أَقْفَر** adam: **القَفْر**’e yöneldi; ve biz de böylece **أَقْفَرْنا**. Ve
**ذئب قَفِرٌ**: **القَفْر**’e nispetlidir; **رجل نَهِر** gibi; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
Eğer onları bir **وَرْطَةٍ** içinde bırakırsam,
Elbette **الذئبِ القَفِرْ**’in bir **نُهْزَةَ**’si olacağım.
Ve yer **أَقْفر** oldu ve adam, ehlinden **أَقْفَر** oldu: boşaldı. Ve **أَقْفَر**: yiyeceği gitti ve acıktı. Ve malı **قَفِرَ** oldu, **قَفَراً**: azaldı. Ebû Zeyd dedi: Falanın malı **قَفِرَ** oldu
ve **زَمِرَ**; malı azaldığında **قَفَراً** ve **زَمَراً** olarak **يَقْفَرُ** ve **يَزْمَرُ**; o, malca **قَفِرُ** ve **زَمِرُ**’dür. Leys: **القَفْرُ** insanlardan boş olan yerdir; bazen onda
az bir **كَلأٌ** bulunur. Ve yer, otlaktan ve insanlardan **أَقْفَرَت**; ve ev **أَقْفَرتِ**:
boşaldı; ve ehlinden **أَقْفَرت**: boşaldı. Ve dersin: **أَرض قَفْرٌ** ve **دار قَفْر**; ve **أَرض
قِفارٌ** ve **دار قِفارٌ**: genişliği üzerine, yerleri vehmettirmek için cem‘ edilir; her yer,
kendi başına bir **قَفْرٌ**’dür; bunu bu adla “yer” diye adlandırdığında müennes yaparsın. Ve denir: **دار قَفْر**
ve **منزل قَفْر**; tekil yaptığında: “yerden bir **قَفْرة**’ye vardık” dersin. Ve denir:
Falan, ehlinden **أَقْفَر** oldu: onlardan ayrılıp tek başına kaldığında; ve **عَبِيد**’den inşâd etti:
**أَقْفَرَ** ehlinden **عَبِيدُ**,
Bugün ne başlatır ne de tekrar eder.
Ve denir: bedeni etten **أَقْفَر** oldu; başı saçtan **أَقْفَر** oldu; ve o,
başça **قَفِرُ**’dir, yani üzerinde saç yoktur; ve o, bedençe etten **قَفِرُ**’dir; dedi
**العجاج**:
Ne bir **قَفِراً** örttü, ne de bir **مُهَبَّجا**
İbn Sîde: adam, saç ve etçe **قَفِرُ**’dür; ikisi de azdır; dişisi **قَفِرة** ve **قَفْرة**’dir,
ve binek hayvanı da böyledir; ondan dersin: kadın **قَفِرَت** oldu, kesre ile, **تَقْفَرُ** **قَفَراً**; o
**قَفِرَة**’dir, yani eti azdır. Ebû Ubeyd: kadınlardan **القَفِرة** eti az olandır.
İbn Sîde: ve **القَفَرُ** saçtır; dedi:
İki baldırındaki **القَفَرْ**’ı bir **خَوْدٌ** bilmiştir.
Ezherî dedi: bu mânada bildiğimiz **الغَفَرُ**’dür, **الغين** ile; dedi: **القَفَر**’i
bilmiyorum.

**سَوِيق قَفَارٌ**: yoğrulmamış. **خبز قَفَارٌ**: katıksız. Ve yiyecek **قَفِرَ**
oldu, **قَفَراً**: **قَفَاراً** oldu. Ve adam **أَقْفَر**: yiyeceğini katıksız yedi.
Ve ekmeğini **قَفاراً** yedi: katıksız. Ve adam **أَقْفَر** olur: yanında katık kalmadığında.
Hadiste: “İçinde sirke bulunan bir ev **ما أَقْفَر**” yani katıktan boşalmadı ve
ehli katığı yitirmedi; Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd ve başkaları dedi: bu,
**القَفَار**’dan alınmıştır; o, katıksız yenilen her yemektir. Ve **القَفَار** (fetha ile): katıksız ekmektir.
Ve **القَفار**: katıksız yemektir. Denir: bugün **طعاماً قَفَاراً** yedim: onu
katıksız yediğinde; dedi: aslını ancak, içinde hiçbir şey olmayan beldeden **القَفْر**’den alınmış görürüm.
Ve **القفار** ve **القَفِير**: yemek, katıksız olduğunda. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde:
“Ben onlara üç gün gelmedim ve onları **مُقْفِرين** sanıyorum” yani yemekten boş; ve ondan onun diğer hadisi:
yanında yiyen bedevîye dedi: “Sanki sen **مُقْفِر**’sin.”

Ve **القَفَارُ**: bir şairdir; İbnü’l-A‘râbî dedi: o, **خالد بن عامر**’dir, **بني
عَمِيرَة بن خُفَافِ بن امرئ القيس**’ten biridir; ona bu ad verildi; çünkü bir kavim ona indi de onlara
ekmeği **قَفَاراً** yedirdi; ve denildi: ancak onlara sütle ekmek yedirdi, onlar için kesmedi de insanlar onu ayıpladı,
o da dedi:
Ben **القَفَارُ**’ım, **خالدُ بن عامِرِ**,
Ne ekmekte ne de **الخَاثِرِ**’de bir beis yoktur,
Onları **داهِيَةُ الجَواعِرِ** getirdi,
**بَظْراءُ**; onun ferci **بطاهِرِ** değildir.
Ve Araplar der: falan oğullarına indik de **القَفْرَ**’ı geceledik; yani ağırlanmadık. Ve **التَّقْفِر**: toprağı ve başkasını toplaman.
Ve **القَفِير**: **الزَّبيل**; Yemen lehçesi. Ebû Amr: **القَفِير** **القَلِيفُ** ve **النجوية**
**الجُلَّة العظيمة البَحْرانية**’dir; içinde **القِبابُ** taşınır; o, **الكَنْعَدُ المالِحُ**’tır.

Ve izi **قَفَرَ** eder, onu **يَقْفُره** **قَفْراً**; ve onu **اقْتَفَرَه** **اقْتِفاراً**; ve onu **تَقَفَّره**:
hepsi: onu izledi ve peşine düştü. Hadiste: avı atan kimse hakkında soruldu da
onun izini **فَيَقْتَفِرُ**; yani onu takip eder. Denir: izi **اقْتَفَرْتُ** ve onu **تَقَفَّرْته**
yani onu takip ettiğimde ve onu izlediğimde. Yahyâ b. Ya‘mer hadîsinde: “Bizden önce birtakım insanlar ortaya çıktı,
ilmi **يَتَقَفَّرُونَ**”; ve **يَقْتَفِرون** diye de rivayet edilir; yani onu talep ederler. İbn Sîrîn hadîsinde:
İsrâiloğulları, Muhammed’i, sallallahu aleyhi ve sellem, yanlarında vasfedilmiş buluyorlardı ve onun bu Arap köylerinden
bazısından çıkacağını; ve izi **يَقْتَفِرُونَ** idi; ve **أَعشى باهِلةَ**’den, kardeşi **المُنْتَشِرَ بن
وَهْب**’i mersiye olarak inşâd etti:
O, rağbetlerin sahibidir; onları verir ve istenir,
Ondan **النَّوْفَلُ الزُّفَرُ** zulmü reddeder,
Kimin hayrında onu bulandıran bir şer yoksa
Dosta karşı; ve safında bir bulanıklık yoksa,
İş, ancak ona bindiği yerde zorlaşır,
Ve her işte, **الفَحْشاءِ** dışında, emre uyar,
Baldırı, bir **أَيْنٍ** ve bir **وَصَبٍ**’dan dolayı sıkıştırmaz,
Ve kavmin önünde **يَقْتَفِرُ** olmaya devam eder.
İbn Berrî dedi: “**يأْبى الظلامة منه النوفل الزفر**” sözü, zahiri gereği,
**النوفل الزفر** onun bir parçasıdır diye hükmeder; öyle değildir; bilakis **النوفل الزفر** onun kendisidir. Dedi: bu,
Arapların sözünde, şeyi kendi nefsini, kendi nefsine göre parça menzilesine koymakla daha çok gelir; onların sözü gibi:
“Eğer Zeyd’i görürsem, elbette ondan efendi şereflisini göreceğim”; ve “eğer ona ikram edersem,
elbette ondan ikrama karşılık vereni bulacağım”; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “Ve sizden bir ümmet olsun ki
hayra çağırırlar, marufu emrederler ve münkerden nehyederler”; âyetin zahiri, hayra çağıran ve marufu emredip münkerden nehyeden
ümmetin muhatapların bir kısmı olduğunu gerektirir; iş öyle değildir; bilakis mânâ: “Hepiniz bir ümmet olun,
hayra çağırırlar”; ve **أَيوبُ بنُ عَيَايةَ** “izi **اقْتفَر** etti: onu takip etti” hakkında dedi:
Sabah olunca onu bir delikanlı güruhu **تَقْفُرُ** eder,
İçinde **الفَصِيلُ**’in **النِّيبَ**’i **يَقْفُر** ettiği gibi.
Ve **أَبو المُلَثَّمِ صَخْرٌ** dedi:
Şüphesiz ben, sizin **تَقَفُّركم**’dan dolayı bekleyiciyim.
Ve **القَفُّور** (vezin olarak **التَّنُّور** misali): hurmanın **كافُورُ**’udur; başka bir yerde: hurma
**طَلْعِ**’ının kabıdır; Asma‘î dedi: **الكافور** hurmanın kabıdır; ona **قَفُّورٌ** da denir.
Ezherî dedi: güzel kokulu **الكافور**’a da **قَفُّور** denir. Ve **القَفُّورُ**: **القَطا**’nın otladığı bir bitkidir;
Ebû Hanîfe dedi: bize helâl kılınmadı; İbn Ahmer onu zikretti de dedi:
**القَطاةُ** yeşilliği, onun **قَفُّورهُ**’unu otlar,
Sonra suyu, suya koşanlar içinde hızla içer.
Leys: **القَفُّورُ** güzel kokunun ağızlarından bir şeydir; ve inşâd etti:
Kokularla
**العُطُورِ**’la, **المِسْكِ**’le ve **القَفُّورِ**’la dolu attarların ikametgâhı.
Ve **قُفَيرةُ**: bir kadının adıdır. Leys: **قُفَيْرةُ** Ferazdak’ın annesinin adıdır; Ezherî dedi:
sanki kadınlardan **القَفِرة**’nin küçültmesidir; onun tefsiri geçti. **قسبر**: **القِسْبارُ**
ve **القُسْبُرِيّ** ve **القُسابريُّ**: şiddetli erkektir. Ezherî, **رُباعِيِّ العين**’de:
Falan, sakalı **عِنْفاش** ve sakalı **عَنْفَشِيُّ** ve sakalı **قِسْبارُ**’dır; sakalının uzunu olduğunda.
Ve **رُباعِيِّ الحاء**’da Ebû Zeyd’den: asaya **القِزْرَحْلةُ**
ve **القِحْرَبَةُ** ve **القِشْبارَة** ve **القِسْبارة** denir. Asanın adlarından **القِسْبارُ**’dur; onlardan kimi
**القِشْبار** der; Ebû Zeyd inşâd etti:
Şiddetli yağmurdan **القِسْبارْ** bükülmez,
Köle **الهارْ** onunla onu hırpalasa da.
