# قفع — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D8%B9/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%81%D8%B9/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D8%B9.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: قفع

باب العين و القاف والفاء
)ع ق ف، ع ف ق، ق ع ف، ق ف ع، ف ق ع( عقف: عَقَفْتُ الشَّيْءَ أعقِفُه عَقْفاً: أي عَطَفْتُه. والعُقّافةُ: خَشَبَةٌ في رأسِها حُجْنَةٌ يُمَدُّ بها الشيء كالمِحْجَن. وهو أعقَفُ وعَقْفاءُ: إذا كان فيه انحِناءٌ.
والأعْقَفُ: الفَقيرُ المُحتاجُ، ويجمع على عُقْفان، قال يزيد بن معاوية:
يا أيُّها الأعْقَفُ المُزْجي مَطِيَّتَه		لا نِعْمةً تبْتَغي عندي ولا نَشَبا
والعَقْفاءُ من النَّبات. والعُقافُ: داء يأخُذُ في قوائم الشّاة حتى تَعْوَجَّ شاةٌ عاقِفٌ ومَعْقُوفةٌ أيضاً. ورُبَّما اعْتَرى كل الدَّوابِّ.
قال أبو سعيد: هو القُفاعُ لأنه يَقْفَعُها. والعَقْف: العَطْفُ.
عفق: عَفَقَ يَعْفِقُ عَفْقاً: إذا مَضَى راكِباً رأسَه، ومن الإبل. تقولُ: ما يزالُ يَعْفِقُ عَفْقاً ثم يَرجعُ: أي يغيب غَيٍْبةً. والإبِل تَعْفِقُ عَفْقاً وعُفوقاً: إذا أُرسِلَتْ في مَراعيها فَمّرتْ على وجهها. وربما عَفَقَتْ عن المَرْعَى إلى الماء تَرْجِعُ إليه بين كُلِّ يَومَيْن. وكلُّ وارِدٍ صادرٍ: عافِقٌ. وهو شِبْهُ الخُنُوسِ إلا أنه يرجع، قال الراجز:
تَرعَى الغَضَا من جانِبَي مُشَفَّقِ		غِبّاً ومن يَرْعَ الحُمُوضَ يَعْفِقِ
أي من يَرْعَ الحَمْضَ تَعطش ماشيته سريعاً فلا يجد بُدّاً من العَفْق لأن الحَمْضَ يُعطِش فيَبْعَث على شرب الماء.
وقال رؤبة:
صاحِبُ عاداتٍ من الوِرْدِ العَفَقْ		يَرْمي ذِراعَيه بِجَثْجاثِ السُوَقْ
عفِاق: اسمُ رجلٍ، قال:
إنّ عِفاقاً أكَلتَه باهِـلَـهْ		تَمَشَّشُوا عظامَه وكاهِلَهْ
قعف:
القَعْفُ: شدَّة الوَطء واجتراف الترُّاب بالقَوائمِ، قال:
يَقْعَفْنَ باعاً كفراشِ الغِضْرِمِ		مَظْلومةً، وضاحياً لم يُظلَمِ
قال زائدة: هو القَعْث. والقاعِفُ المطر الشَّديد يَقْعَفُ بالحجاره أي يجرُفُها من وجه الأرض.
قفع: القَفْعُ: ضربٌ من الخَشَب يَمْشي الرجال تحته إلى الحُصُونِ في الحَرْب.
والقَفْعاء: حَشيشةٌ خَوّارة خَشْناءُ الوَرَق من نبات الرَّبيعِ لها نَوْرٌ أحمَرُ مثل الشَّرارِ، صِغارُ وَرَقُها مُسْتَعلياتٌ من فوق وثَمَرَتُها مُتَقَفِّعَة من تحتٍ، قال:
بالسّيّ ما تنبتْ القَفْعاءُ والحَسَكُ
وأُذُن قَفْعاءُ: كأنما أصابَتْها نارٌ فتزَّوت من أعلاها إلى أسفلها. ورِجْلٌ قَفعاء: أي ارتَدَّتْ أصابعها إلى القَدَم. تقول: قَفِعَتْ قَفَعاً. وربما قَفَّعَها البَرْدُ فَتقَفَّعَتْ. ونظر أعرابي إلى قُنْفَذِةٍ قد تَقَبَّضتْ فقال: أترَى البَرْدَ قَفَّعها أي قَبَّضَها. والفُقاعيُّ: الرجل الأحمر الذي يَتَقَسرُ أنْفُه من شدِّة حُمْرته. والمِقْفَعة: خَشَبةٌ تُضْرَبُ بها الأصابع. والقُفّاعُ: نباتٌ مُتَقَفّعٌ كأنه قُرونٌ صلابةً إذا يَبِسَ، يقال له كَفُّ الكلب. والقَفْعَة: هنةٌ تتخذ من خُوصٍ مُستديرةٌ يُجْنىَ فيها الرُّطَبُ.
وذُكِرَ الجَرادُ عند عمر فقال: لَيْتَ عندنا قَفْعةً أو قفْعَتَين. وتُسَمَّى هذه الدُّواراتُ التي يُجْعَلُ فيها الدهانون السِمسِمَ المَطحُون "قَفَعاتٍ". وهي هَناتٌ يُوضَع بعضُها على بعضٍ حتى يَسيلُ منها الدُّهْنُ. وشهد عند بعض القُضاةِ قومٌ عليهم خفِافٌ لها قُفْعٌ أي هنات مُسَتديرةٌ تَتَذَبْذَبُ.
فقع: الفَقْعُ ضَرْبُ من الكَمْأةِ، واحدتها فَقْعةٌ، قال النابغة:
حدّثوني الشَّقـيقة مـا يَمْ		نَعُ فَقْعاً بقَرْقَرٍ أن يَزُولا
يهجو النُّعمانَ، شبَّههُ بالفَقْعِ لِذِلتَّهِا وأنها لا أصل لها. والفَقْعُ يخرج في أصل الأجْرَدِ. وهي هَناتٌ صِغارٌ، ورُبَّما خَرجَ في النَّفَصِ الواحد منه الكثَيرُ، والظَّباءُ تَأكُلُه.
وهي أردأ الكَمْأة طَعْماً وأسرَعُها فساداً، فإذا يَبِسَ آض له جوف أحمر إذا مُسَّ تَفَتَّتَ.
ويقالُ: إنَّك لأَذَلُّ من فَقْعٍ في قِاعٍ. والفُقّاعُ: شرابٌ يُتَّخَذُ من الشعير سُمِّيَ به للزَّبَد الذي يَعُلوه. والفَقاقيعُ: هناتٌ كالقَوارير تَتَفَقَّعُ فَوْقَ الماء والشَّرابِ، الواحدة فُقّاعةٌ قال عَديُّ بن زيد يصف الخمر:
وطَفَا فَوْقَها فَقاقيعُ كـالـيا		قُوتِ حُمْرٌ يثيرها التَّصْفيقُ
أي التمزيج.
والتَفقيعُ: أخْذُكَ وَرَقَةً من الوَرْدِ ثم تُديرُها بإصبِعكَ ثم تَغمزها فَتْسمَع لها صَوتاً إذا انشَقّتْ. والتفقيعُ: صوت الأصابع. والفَقْعُ: الضُّراطُ. وإنه لَيُفَقّعُ بمِفْقاعٍ: وهو المقِلاعُ إذا رَمَيْتَ به سمعت له فَقْاعاً أي صوتاً. وأصفَرُ فاقِعٌ: وهو أنصَعُه وأخلَصه.
وقد فَقَع يَفْقَعُ فُقُوعاً. وأفْقَع الرَّجُلُ فهو مُفقِعُ: أي فَقيرٌ مَجْهُودٌ، أصابَتْه فاقِعةٌ من فَواقِع الدهر.
فاقِعةٌ من فَواقِع الدَّهْر أي بائقةٌ من البَوائِق يعني الشدة. فَقير مُفْقِع مُدْقِع، فالمُقفِعُ: أسوأ ما يكوُنُ من حالاتٍ. والمُدْقِعُ: الذي يَبْحث في الدَّقْعاءِ من الفَقْرِ.

### Türkçe

باب **العين** و **القاف** و**الفاء**
(**ع ق ف**، **ع ف ق**، **ق ع ف**، **ق ف ع**، **ف ق ع**) **عقف**: **عَقَفْتُ الشَّيْءَ** **أعقِفُه** **عَقْفاً**: yani onu büktüm. Ve **العُقّافةُ**: başında bir kanca bulunan bir tahta; onunla şey, **المِحْجَن** gibi uzatılır. Ve o **أعقَفُ** ve **عَقْفاءُ**dur: eğer onda bir eğrilik varsa.

Ve **الأعْقَفُ**: muhtaç fakir; **عُقْفان** üzerine çoğul yapılır. Yezîd b. Muâviye dedi:
يا أيُّها **الأعْقَفُ** المُزْجي مَطِيَّتَه		لا نِعْمةً تبْتَغي عندي ولا نَشَبا

Ve **العَقْفاءُ** bitkilerdendir. Ve **العُقافُ**: koyunun ayaklarında tutan bir hastalık; öyle ki (ayakları) eğrilir; **شاةٌ عاقِفٌ** ve **مَعْقُوفةٌ** da (denir). Ve bazen bütün binek hayvanlarına arız olur.

Ebû Saîd dedi: o **القُفاعُ**dır; çünkü onları **يَقْفَعُها** (yani büker/eğriltir). Ve **العَقْف**: bükmedir.

**عفق**: **عَفَقَ** **يَعْفِقُ** **عَفْقاً**: başını eğerek binmiş olarak geçtiği zaman; ve develerdendir. Dersin ki: **ما يزالُ يَعْفِقُ عَفْقاً ثم يَرجعُ**: yani bir kayboluşla kaybolur. Ve develer **تَعْفِقُ** **عَفْقاً** ve **عُفوقاً**: otlaklarına salındıkları zaman, yüzleri üzere (doğruca) geçip gittiklerinde. Ve bazen otlaktan suya doğru **عَفَقَتْ**; her iki gün arasında ona döner. Ve her gelen giden: **عافِقٌ**tur. O, **الخُنُوسِ**a benzer; ancak o geri döner. Râciz dedi:
تَرعَى الغَضَا من جانِبَي مُشَفَّقِ		غِبّاً ومن يَرْعَ الحُمُوضَ يَعْفِقِ

Yani kim **الحَمْضَ**ı otlatırsa, hayvanı çabucak susar; **العَفْق**tan başka çare bulamaz; çünkü **الحَمْضَ** susatır, böylece su içmeye sevk eder.

Rü’be dedi:
صاحِبُ عاداتٍ من الوِرْدِ العَفَقْ		يَرْمي ذِراعَيه بِجَثْجاثِ السُوَقْ

**عفِاق**: bir adamın adıdır; dedi ki:
إنّ **عِفاقاً** أكَلتَه باهِـلَـهْ		تَمَشَّشُوا عظامَه وكاهِلَهْ

**قعف**:
**القَعْفُ**: basmanın şiddeti ve ayaklarla toprağı kazıyıp sürüklemedir. Dedi ki:
يَقْعَفْنَ باعاً كفراشِ الغِضْرِمِ		مَظْلومةً، وضاحياً لم يُظلَمِ

Zâide dedi: o **القَعْث**tır. Ve **القاعِفُ** şiddetli yağmurdur; taşlarla **يَقْعَفُ**: yani onları yerin yüzünden sürükleyip kazır.

**قفع**: **القَفْعُ**: savaşta erkeklerin altında kalelere doğru yürüdükleri, ağaçtan bir tür (örtü/siper).

Ve **القَفْعاء**: yaprağı kaba, hışırtılı bir ot; bahar bitkilerindendir; kıvılcım gibi kırmızı bir çiçeği vardır; yaprakları küçük, üst taraftan yükselmiş; meyvesi alt taraftan **مُتَقَفِّعَة**. Dedi ki:
بالسّيّ ما تنبتْ **القَفْعاءُ** والحَسَكُ

Ve **أُذُن قَفْعاءُ**: sanki ona bir ateş isabet etmiş de üstünden altına doğru büzüşmüş. Ve **رِجْلٌ قَفعاء**: yani parmakları ayağa doğru geri dönmüştür. Dersin ki: **قَفِعَتْ** **قَفَعاً**. Ve bazen soğuk onu **قَفَّعَ** da o **تَقَفَّعَتْ**. Bir bedevî, büzüşmüş bir kirpiye baktı da dedi: soğuk onu **قَفَّعها** mı, yani onu büzüştürdü mü? Ve **الفُقاعيُّ**: şiddetli kızıllığından burnu çatlayan kızıl adam. Ve **المِقْفَعة**: parmakların onunla vurulduğu bir tahta. Ve **القُفّاعُ**: kuruduğu zaman sertlikçe sanki boynuzlar gibi **مُتَقَفّع** bir bitki; ona **كَفُّ الكلب** denir. Ve **القَفْعَة**: hurma yaprağından yapılan, yuvarlak bir şey; içinde taze hurma toplanır.

Ve Ömer’in yanında çekirge anıldı da dedi: keşke yanımızda bir **قَفْعة** yahut iki **قفْعَتَين** olsaydı. Ve susamı öğüten yağcıların içine konulan bu yuvarlaklara **قَفَعاتٍ** denir. Ve onlar, bazıları bazısının üzerine konulan şeylerdir; ta ki onlardan yağ akıp gitsin. Ve bazı kadıların yanında, üzerinde **قُفْعٌ** bulunan hafif ayakkabıları olan bir topluluk şahitlik etti; yani sallanıp duran yuvarlak şeyler.

**فقع**: **الفَقْعُ**: **الكَمْأة**den bir tür; onun bir tanesi **فَقْعةٌ**dır. Nâbiga dedi:
حدّثوني الشَّقـيقة مـا يَمْ		نَعُ **فَقْعاً** بقَرْقَرٍ أن يَزُولا

Nu‘mân’ı hicveder; onu, zilletinden ve kökü olmadığından dolayı **الفَقْع**a benzetti. Ve **الفَقْعُ** **الأجْرَدِ**in dibinde çıkar. Ve onlar küçük şeylerdir; ve bazen onun bir nefesinde çokça çıkar; ceylanlar onu yer.

Ve o, tatça **الكَمْأة**nin en kötüsüdür ve en çabuk bozulanıdır; kuruduğu zaman, dokunulunca parçalanan kırmızı bir içi olur.

Ve denir ki: sen, bir düzlükteki bir **فَقْع**dan daha zelilsin. Ve **الفُقّاعُ**: arpadan yapılan bir içecek; üstüne çıkan köpük sebebiyle onunla adlandırılmıştır. Ve **الفَقاقيعُ**: su ve içecek üstünde patlayıp duran, şişeler gibi şeyler; bir tanesi **فُقّاعةٌ**dır. Adî b. Zeyd şarabı vasfederek dedi:
وطَفَا فَوْقَها فَقاقيعُ كـالـيا		قُوتِ حُمْرٌ يثيرها التَّصْفيقُ

Yani karıştırma.

Ve **التَفقيعُ**: gülden bir yaprak alman, sonra onu parmağınla döndürmen, sonra onu sıkman; yarıldığı zaman ona bir ses işitirsin. Ve **التفقيعُ**: parmakların sesi. Ve **الفَقْعُ**: yellenmedir. Ve o, bir **مِفْقاعٍ** ile mutlaka **يُفَقّعُ**: o da **المقِلاعُ**dır; onunla attığın zaman ona bir **فَقْاعاً** yani bir ses işitirsin. Ve **أصفَرُ فاقِعٌ**: o, onun en parlak ve en saf olanıdır.

Ve **فَقَع** **يَفْقَعُ** **فُقُوعاً**. Ve adam **أفْقَع** olur; o da **مُفقِعُ**dur: yani yoksul, bitkin; ona zamanın musibetlerinden bir **فاقِعةٌ** isabet etmiştir.

Zamanın musibetlerinden bir **فاقِعةٌ**: yani belalardan bir bela; yani şiddet. **فَقير مُفْقِع مُدْقِع**; artık **المُقفِعُ**: hâllerden olabilecek en kötü olanıdır. Ve **المُدْقِعُ**: fakirlikten **الدَّقْعاءِ**da (yani çorak yerde) arayan kimsedir.
