# قفف (ق-ف-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%81%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - ف - ف
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف مع الفاء
ق ف، ف ق مستعملان قف: القُفَّةُ كهيئةِ القَرْعِة تتخذ من خوص، قال:
كلُّ عَجوزٍ رأسها كالقُفَّهْ

ويقال: شيخ كالقُفّةِ، واستَقَفَّ الشيخ إذا انضم وتشنج فصار كالقُفَّةِ وقَفَّ شعري أي قام إذا اقشعر من أمرٍ.
والقُفُّ: ما ارتفع من متون الأرض وصلبت حجارته، والجميع قِفافٌ.
والقُفُّ: قَبُّ الفأس.
وأقَفَّتِ الدجاجة: كفت عن البيض للترخيم.
والقَفاّتُ: الجماعة.
والقَفْقَفَةُ: اضطراب الحنكين والأسنان من بردٍ ونحوه.
فق: الفَقُّ والانفِقاقُ: الانفراج، تقول: قد انفَقَّتْ عوة الكلب أي انفرجت.
والفَقْفَقَةُ: حكاية بعض ذلك في تحرك عوائها.

##### Türkçe

**القاف** ile **الفاء**

ق ف، ف ق ikisi de kullanımdadır. **قف**: **القُفَّةُ**, **القَرْعِة** heyeti gibi, **خوص**tan yapılır; dedi ki:
“Her yaşlı kadın; başı **القُفَّهْ** gibi”

Ve denilir: **شيخ** **القُفّةِ** gibi; ve yaşlı **استَقَفَّ** ettiğinde, toplandı ve kasıldı da **القُفَّةِ** gibi oldu. Ve “**قَفَّ شعري**” yani bir işten ürperdiğinde dikildi.
Ve **القُفُّ**: yer sırtlarından yükselen ve taşları sertleşen şey; hepsi **قِفافٌ**dur.
Ve **القُفُّ**: baltanın **قَبُّ**u.
Ve tavuk **أقَفَّتِ**: yumuşatma için yumurtlamadan kesildi.
Ve **القَفاّتُ**: topluluk.
Ve **القَفْقَفَةُ**: soğuk ve benzerinden dolayı damakların ve dişlerin titremesi.

**فق**: **الفَقُّ** ve **الانفِقاقُ**: açılma; dersin ki: “**انفَقَّتْ عوة الكلب**” yani köpeğin uluması açıldı.
Ve **الفَقْفَقَةُ**: onun ulumasının hareketinde bunun bir kısmının taklidi.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

القَفُّ، بالفتح: يبيس أحرار البقول وذكورها. يقال للثوب إذا جفَّ بعد الغسل: قد قَفَّ قُفُوفاً. وقَفَّ العشب، إذا اشتدَّ يُبسه. يقال: الإبل فيما شاءت من جَفيفٍ وقَفيفٍ. وقَفَّ شعري، أي قام من الفزع. والقَفَّافُ: الذي يسرق الدراهم بين أصابعه. وقد قَفَّ يَقُفُّ. والقُفُّ: ما ارتفع من مَتْن الأرض، وكذلك القُفَّةُ، والجمع قِفافٌ. وقولهم: كبر فلان حتَّى صار كأنَّه قُفَّةٌ. قال الأصمعيّ: هي الشجرة اليابسة البالية. والقُفَّةُ: القَرعة اليابسة، وربَّما اتُّخذ من خُوصٍ ونحوه كهيئتها تجعلُ فيه المرأة قُطنَها. واسْتَقَفَّ الشيخُ، أي انضمَّ وتشنَّج. وأقَفَّتِ الدجاجةُ إقفافاً، إذا انقطَعَ بيضها.

##### Türkçe

**القَفُّ**، fetih ile: baklagillerin serbest olanlarının ve erkeklerinin kurusu. Elbiseye, yıkamadan sonra kuruduğu vakit, denir: “Gerçekten **قَفَّ** **قُفُوفاً**.” Ve ot, kuruluğu şiddetlendiği vakit, **قَفَّ**. Denir: Develer, **جَفيفٍ** ve **قَفيفٍ**’den diledikleri şeydedir. Ve “**قَفَّ** saçım”, yani korkudan dikildi. Ve **القَفَّافُ**: parmakları arasında dirhemleri çalan kimsedir. Ve gerçekten **قَفَّ** **يَقُفُّ**. Ve **القُفُّ**: yerin sırtından yükselen şeydir; bunun gibi **القُفَّةُ** de; çoğulu **قِفافٌ**’dır. Ve onların sözü: “Falan büyüdü, nihayet sanki o **قُفَّةٌ** oldu.” **الأصمعيّ** dedi: O, kuru, eskimiş ağaçtır. Ve **القُفَّةُ**: kuru kabaktır; bazen onun şekli gibi hurma yaprağından ve benzerinden yapılır; kadın onun içine pamuğunu koyar. Ve “**اسْتَقَفَّ** ihtiyar”, yani toplandı ve kasıldı. Ve tavuk, yumurtası kesildiği vakit, **أقَفَّتِ** **إقفافاً**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ف ف
شيخ كأنه قفّة‏.‏
واستقفّ الشيخ‏:‏ تقبّض‏.‏
وقفّت الشجرة‏:‏ يبست‏.‏
وجفّت الأرض وقفّت‏:‏ يبس بقلها جفوفاً وقفوفاً وأرض جافة‏:‏ قافّة‏.‏
والإبل ترعى فيما شاءت من جفيف وقفيف‏:‏ من يبس الكلإ‏.‏
وفلان قفّافٌ يقفّ الدراهم‏:‏ يسرقها بين الأصابع‏.‏
وقفقفت أسنانه وتقفقفت‏:‏ اصطكت من البرد والخوف‏.‏

##### Türkçe

ق ف ف
İhtiyar, sanki **قفّة** gibidir.‏
İhtiyar **استقفّ** etti: büzüldü.‏
Ağaç **وقفّت**: kurudu.‏
Toprak kurudu ve **قفّت**: otunun kuruması, **جفوفاً** ve **قفوفاً** (şeklinde) kurudu; kuru toprak: **قافّة**.‏
Develer, kuru otun kurumuşundan olan **جفيف** ve **قفيف**’ten dilediğini otlar.‏
Falan kimse **قفّافٌ**dur, dirhemleri **يقفّ** eder: onları parmakların arasından çalar.‏
Dişleri **قفقفت** ve **تقفقفت**: soğuktan ve korkudan birbirine vurdu.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القُفَّة: الزَّبيل، والقُفَّة: قَرعة يابسة، وفي المحكم: كهيْئةِ القَرْعَة تُتَّخذ من خوص ونحوه تجعل فيها المرأَةُ قُطنها؛ وأَنشد ابن بري شاهداً على قول الجوهري القُفّة القَرعة اليابسة للراجز: رُبَّ عَجُوزٍ رأْسُها كالقُفّهْ
تَمْشي بخُفٍّ، معها هِرْشَفَّهْ
ويروى كالكُفّه.
ويروى: تحمل خفّاً، قال أَبو عبيدة: القُفْة مثل القُفّة من الخوص. قال الأَزهري: ورأَيت الأَعراب يقولون القُفعة القُفّة ويجعلون لها مَعاليق يُعَلّقونها بها من آخرة الرحل، يلقي الراكب فيها زاده وتمره، وهي مُدوَّرة كالقَرْعة، وفي حديث أَبي ذر: وضَعي قُفَّتك؛ القُفة: شبه زَبيل صغير من خوص يُجْتَنى فيه الرُّطب وتضَع فيه النساء غزلهن ويشبّه به الشيخ والعجوز. والقُفَّة: الرجل القصير القليل اللحم. وقيل: القفة الشيخ الكبير القصير القليل اللحم. الليث: يقال شيخ كالقفة وعجوز كالقفة؛ وأَنشد: كلُّ عَجُوزٍ رأْسُها كالقُفّهْ
واسْتَقَفّ الشيخ: تَقَبَّض وانضم وتشنج. ومنه حديث رقيقة: فأَصْبَحْتُ مَذْعورة وقد قَفَّ جلدي أَي تَقَبَّض كأَنه يَبس وتَشَنَّج، وقيل: أَرادت قَفَّ شعري فقام من الفزَع؛ ومنه حديث عائشة، رضي اللّه عنها: لقد تَكَلَّمْتَ بشيء قفَّ له شعري.
والقُفَّة: الشجرة اليابسة البالية، يقال: كَبِرَ حتى صار كأَنه قُفّة. الأَزهري: القفة شجرة مستديرة ترتفع عن الأَرض قدر شبر وتيبس فيشبه بها الشيخ إذا عسا فيقال: كأَنه قُفَّة. وروي عن أَبي رَجاء العُطارِديّ أَنه قال: يأْتونني فيَحْمِلونني كأَنني قُفة حتى يَضَعُوني في مَقام الإمام، فأَقرأُ بهم الثلاثين والأَربعين في ركعة؛ قال القتيبي: كَبِرَ حتى صار كأَنه قفة أَي شجرة بالية يابسة؛ قال الأَزهري: وجائز أَن يشبه الشيخ بقفة الخوص. وحكى ابن الأَثير: القَفّة الشجرة، بالفتح، والقُفة: الزَّبيل، بالضم.
وقَفّتِ الأَرض تَقِفُّ قَفّاً وقُفوفاً: يبس بقلها، وكذلك قَفَّ البَقل. والقَفُّ والقَفِيفُ: ما يبس من البقل وسائر النبت، وقيل ما تم يبسه من أَحرار البقول وذكورها؛ قال:
صافَتْ يَبيساً وقَفِيفاً تَلْهَمُهْ
وقيل: لا يكون القَفُّ إلا من البقْل والقَفْعاء، واختلفوا في القفعاء فبعض يبَقِّلها وبعض يُعَشِّبُها؛ وكلُّ ما يبس فقد قَفَّ. وقال الأَصمعي: قفَّ العُشب إذا اشتدّ يُبْسه. يقال الإبل فيما شاءت من جَفيف وقَفِيف. الأَزهري: القَفّ، بفتح القاف، ما يَبس من البُقول وتناثر حبه وورقه فالمال يرعاه ويَسْمَنُ عليه، يقال: له القَفّ والقَفِيف والقَمِيم. ويقال للثوب إذا جفّ بعد الغَسل: قد قفّ قُفُوفاً. أَبو حنيفة: أَقَفَّت السائمة وجدت المراعي يابسة، وأَقَفَّت عينُ المريض إقْفافاً والباكي: ذهب دمعُها وارتفع سوادها. وأَقفَّت الدجاجة إقْفافاً، وهي مُقِفٌّ: انقطع بيضها، وقيل: جَمَعت البيض في بطنها. وفي التهذيب: أَقفَّت الدجاجة إذا أَقطعت وانقطع بيضها.
والقَفَّة من الرجال، بفتح القاف: الصغير الجُثَّة القليل. والقُفّة: الرِّعدة، وعليه قُفة أَي رِعدة وقُشَعْريرة. وقفَّ يَقِفُّ قُفوفاً: أَرْعَدَ واقْشَعَرَّ. وقَفَّ شعري أَي قام من الفزَع. الفراء: قَفَّ جلده يَقِفُّ قُفوفاً يريد اقْشَعَرَّ؛ وأَنشد:
وإني لَتَعْرُوني لذِكْراكِ قُفَّةٌ،
كما انْتَفَضَ العُصعفُور من سَبَل القَطْرِ
وفي حديث سهل بن حُنَيْف: فأَخذته قَفْقَفَة أَي رِعْدة. يقال: تَقَفْقَفَ من البَرد إذا انضمْ وارتعد. وقُفُّ الشيء: ظهره. والقُفّة والقُفُّ: ما ارتفع من مُتون الأَرض وصلُبت حجارته، وقيل: هو كالغبيط من الأَرض، وقيل: هو ما بين النَشْزَيْن وهو مَكْرَمة، وقيل: القف أَغلظ من الجَرْم والحَزْن، وقال شمر: القُفُّ ما ارتفع من الأَرض وغلظ ولم يبلغ أَن يكون جبلاً. والقَفْقَفَة: الرِّعدة من حمّى أَو غضب أَو نحوه، وقيل: هي الرِّعْدة مَغْمُوماً، وقد تَقَفْقَفَ وقَفْقَف؛ قال: نِعْمَ ضَجِيعُ الفتى، إذا بَرَدَ الْـ
ـلَيلُ سُحَيْراً، فقَفْقَفَ الصُّرَدُ
وسُمع له قَفْقفةٌ إذا تَطَهّر فسُمع لأَضراسه تَقَعْقُع من البرد. وفي حديث سالم بن عبداللّه: فلما خرج من عند هشام أَخذته قَفْقَفَةٌ؛ الليث: القَفقفة اضطراب الحنكين واصْطِكاك الأَسْنان من الصرْدِ أَو من نافِضِ الحُمَّى؛ وأَنشد ابن بري:
قَفْقاف أَلحِي الواعِساتِ العُمَّه
(* قوله «الواعسات» كذا في الأصل بالواو ولعله بالراء.)
الأَصمعي: تَقَفْقَف من البرد وتَرَفْرف بمعنى واحد. ابن شميل: القُفّة رِعْدة تأْخذ من الحُمَّى.
وقال ابن شميل: القُفُّ حجارة غاصٌّ بعضُها ببعض مُترادِف بعضها إلى بعض حمر لا يخالطها من اللِّين والسهولة شيء، وهو جبل غير أَنه ليس بطويل في السماء فيه إشراف على ما حوله، وما أَشرف منه على الأَرض حجارة، تحت الحجارة أَيضاً حجارة، ولا تلقى قُفّاً إلا وفيه حجارة متقلِّعةٌ عِظام مثل الإبل البُروك وأَعْظم وصِغار، قال: ورُبّ قُفّ حجارته فنادير أَمثال البيوت، قال: ويكون في القف رِياض وقيعان، فالروضة حينئذ من القفّ الذي هي فيه ولو ذهبْت تحفر فيه لغَلبتك كثرة حجارتها، وهي إذا رأَيتها رأَيتها طيناً وهي تُنبت وتُعشِب، قال: وإنما قُفُّ القفِّ حجارته؛ قال رؤبة: وقُفّ أَقفافٍ ورَمْلٍ بَحْوَنِ
قال أَو منصور: وقِفافُ الصَّمَّانِ على هذه الصفة، وهي بلاد عريضة واسِعة فيها رِياض وقِيعان وسُلْقان كثيرة، وإذا أَخصبت رَبَّعت العرب جميعاً لسعَتها وكثرة عُشب قِيعانها، وهي من حُزون نجد. وفي حديث أَبي موسى: دخلت عليه فإذا هو جالس على رأْس البئر وقد تَوَسَّط قُفّها؛ قُفُّ البئر: هو الدَّكَّة التي تُجْعل حولها. وأَصل القُفِّ ما غلُظ من الأَرض وارتفع، أَو هو من القَفِّ اليابس لأَنَّ ما ارتفع حول البئر يكون يابساً في الغالب. والقُفّ أَيضاً: وادٍ من أَودية المدينة عليه مال لأَهلها؛ ومنه حديث معاوية: أُعيذك باللّه أَن تنزل وادياً فتدَع أَوله يَرِفُّ وآخِرَه يَقِفُّ أَي يَيْبَس، وقيل: القُف آكام ومَخارِمُ وبِراق، وجمعه قِفاف وأَقفاف؛ عن سيبويه. وقال في باب معدول النسب الذي يجيء على غير قياس: إذا نسبت إلى قِفاف قلت قُفِّيٌّ، فإن كان عنى جمع قُفّ فليس من شاذ النسب إلا أَن يكون عنى به اسم موضع أَو رجل، فإن ذلك إذا نسبت إليه قلت قِفافي لأَنه ليس بجمع فيرد إلى واحد للنسب.
والقِفّةُ، بالكسر: أَوَّل ما يخرج من بطن الصبي حين يولد: الليث: القُفَّة بُنّة الفأْس؛ قال الأَزهري: بُنّة الفأْس أَصلها الذي فيه خُرْتها الذي يجعل فيه فَعَّالها، والقفة: الأَرنب؛ عن كراع،. وقَيْسُ قُفّةَ: لَقَبٌ. قال سيبويه: لا يكون في قفةَ التنوين لأَنك أَردت المعرفة التي أَردتها حين قلت قيس، فلو نَوَّنْتَ قفة كان الاسم نكرة كأَنك قلت قفّة معرفة ثم لَصقت قيساً إليها بعد تعريفها. والقُفّانِ: موضع؛ قال البُرْجميّ: خَرَجْنا من القُفَّينِ، لا حَيّ مِثْلنا،
بآيتنا نُزْجي اللِّقاح المَطافِلا
والقَفَّانُ: الجماعة. وقَفَّانُ كل شيء: جُمّاعُه. وفي حديث عمر: أَن حذيفة، رضي اللّه عنهما، قال له: إنك تستعين بالرجل الفاجر فقال: إني لأَستعين بالرجل لقوته ثم أَكون على قَفّانه؛ قال أَبو عبيد: قَفّان كل شيء جُمّاعه واستقصاء معرفته، يقول: أَكون على تتبع أَمره حتى أَستَقصِيَ علمه وأَعرفه، قال أَبو عبيد: ولا أَحسب هذه الكلمة عربية إنما أَصلها قَبَّان، ومنه قولهم: فلان قبّانٌ على فلان إذا كان بمنزلة الأَمين عليه والرئيس الذي يتتَبع أَمره ويحاسبه، ولهذا قيل للميزان الذي يقال له القَبّان قَبّان. قال ابن الأَثير: يقال أَتيته على قَفّان ذلك وقافيته أَي على أَثره، وقيل في حديث عمر إنه يقول: أَستعين بالرجل الكافي القويّ وإن لم يكن بذلك الثقةِ، ثم أَكون من ورائه وعلى إثره أَتتبَّع أَمره وأَبحث عن حاله، فكفايته لي تنفعني ومُراقبتي له تمنعه من الخيانة. وقَفَّانٌ: فَعَّالٌ من قولهم في القَفا القَفَنّ، ومن جعل النون زائدة فهو فَعْلان، قال: وذكره الهروي والأَزهري في قفف على أَن النون زائدة، وذكره الجوهري في قفن، وقال: القفّان القَفا والنون زائدة، وقيل: هو معرَّب قَبَّان الذي يوزن به. وجاء على قَفَّان ذلك أَي على أَثره.
والقَفَّاف: الذي يَسرِق الدراهم بين أَصابعه، وقد قفَّ يقُفُّ، وأَهل العراق يقولون للسُّوقي الذي يَسرِق بكفيه إذا انتقد الدراهم: قَفَّاف. وقد قَفَّ منها كذا وكذا درهماً؛ وقال:
فَقَفَّ، بَكَّفِّه، سبعين منها
من السُّود المُرَوَّقةِ الصِّلابِ
وفي الحديث أَن بعضهم ضرب مثلاً فقال: إن قَفَّافاً ذهب إلى صَيرَفيّ بدراهم؛ القَفَّافُ: الذي يَسْرِق الدراهم بكفه عند الانتقاد. يقال: قَفَّ فلان دِرْهماً. والقَفَّان: القرسْطون؛ قال ابن الأَعرابي: هو عربي صحيح لا وضع له في العجمية، فعلى هذا تكون فيه النون زائدة لأن ما في آخره نون بعد ألف فإن فَعْلاناً فيه أَكثر من فَعَّال. وقدِم وفد على النبي، صلى اللّه عليه وسلم، فقال: من أَنتم؟ فقالوا: بنو غَيّانَ، فقال: بل بنو رَشْدان، فلو تصورت عنده غَيّان فَعَّالاً من الغين وهو النو (* قوله «النو»
كذا بالأصل.) والعطش لقال بنو رَشَّاد، فدل قول النبي، صلى اللّه عليه وسلم، أَن فَعْلاناً مما آخره نون أَكثر من فعّال مما آخره نون. وأَما الأَصمعي فقال: قَفَّان قبَّان بالباء التي بين الباء والفاء، أُعربت بإخلاصها فاء،وقد يجوز إخلاصها باء لأَن سيبويه قد أَطلق ذلك في الباء التي بين الفاء والباء. وقَفْقفا الظَّلِيم: جناحاه؛ وقول ابن أَحمر يصف الظَّلِيم والبيض:
فَظَلَّ يَحُفُّهنَّ بِقَفْقَفَيْه،
ويَلْحَفُهنَّ هَفْهافاً ثَخِينا
يصف ظليماً حضن بيضه وقَفْقَف عليه بجناحيه عند الحِضان فيريد أَنه يحُفُّ بيضه ويجعل جناحيه له كاللحاف وهو رقيق مع ثخنه. وقفقفا الطائر: جناحاه. والقفقفان: الفَكَّان. وقفْقَف النَّبْتُ وتَقَفْقفَ وهو قَفْقاف: يبس.

##### Türkçe

**القُفَّة**: **الزَّبيل**; ve **القُفَّة**: kuru bir **قَرعة**; ve **المحكم**’de:
**القَرْعَة** heyeti gibi; **خوص** ve benzerinden yapılır; kadın onun içine pamuğunu koyar; ve İbn
Berrî, Cevherî’nin “**القُفّة** kuru **القَرعة**’dır” sözüne şahit olarak recez söyleyenin şu beytini inşad etti:
رُبَّ عَجُوزٍ رأْسُها كالقُفّهْ
تَمْشي بخُفٍّ، معها هِرْشَفَّهْ
Ve “**كالكُفّه**” diye de rivayet olunur.
Ve “**تحمل خفّاً**” diye de rivayet olunur. Ebû Ubeyde dedi: **القُفْة** **القُفّة** gibidir, **الخوص**’tandır. Ezherî dedi: Bedevîleri gördüm, **القُفعة**’ya **القُفّة** derler; ona askılar yaparlar; onu semerin arkasından ona asarlar; binen onun içine azığını ve hurmasını atar; o, **القَرْعة** gibi yuvarlaktır. Ebû Zer hadîsinde: “**وضَعي قُفَّتك**”; **القُفة**: küçük bir **زَبيل** benzeri; **خوص**’tan; onun içinde **الرُّطب** toplanır; kadınlar onun içine ipliklerini koyarlar; ihtiyar ve kocakarı ona benzetilir. Ve **القُفَّة**: kısa boylu, eti az adam. Ve denildi: **القفة** büyük ihtiyar; kısa boylu, eti az. Leys: “**شيخ كالقفة**” ve “**عجوز كالقفة**” denir; ve inşad etti:
كلُّ عَجُوزٍ رأْسُها كالقُفّهْ
Ve **اسْتَقَفّ الشيخ**: büzüldü, toplandı ve kasıldı. Ondandır: Rakîka hadîsi: “Sabahladım; korkmuşum; ve **قَفَّ جلدي**” yani büzüldü; sanki kurudu ve kasıldı; ve denildi: “**قَفَّ شعري**”yi kastetti; yani korkudan dikildi. Ondandır: Âişe hadîsi, Allah ondan razı olsun: “Öyle bir şey konuştun ki **قفَّ له شعري**.”

Ve **القُفَّة**: kuru, eskimiş ağaç; denir: “Büyüdü; nihayet sanki **قُفّة** oldu.” Ezherî: **القفة** yuvarlak bir ağaçtır; yerden bir karış kadar yükselir; kurur; ihtiyar yaşlanınca ona benzetilir; “sanki **قُفَّة**” denir. Ebû Recâ el-Utâridî’den rivayet olundu: dedi ki: “Bana gelirler; beni taşırlar; sanki ben **قُفة**’yim; nihayet beni imamın makamına koyarlar; ben de onlara bir rek‘atta otuz ve kırk okurum.” Kuteybî dedi: “Büyüdü; nihayet sanki **قفة** oldu” yani eskimiş kuru bir ağaç. Ezherî dedi: İhtiyarın **قفة الخوص**’a benzetilmesi de caizdir. İbnü’l-Esîr nakletti: **القَفّة** (fetha ile): ağaç; **القُفة** (damma ile): **الزَّبيل**.

Ve “**قَفّتِ الأَرض تَقِفُّ قَفّاً وقُفوفاً**”: otları kurudu; aynı şekilde “**قَفَّ البَقل**”. Ve **القَفُّ** ve **القَفِيفُ**: ot ve diğer bitkilerden kuruyan şey; ve denildi: yabani otların ve erkeklerinin kuruması tamam olan şey; dedi ki:
صافَتْ يَبيساً وقَفِيفاً تَلْهَمُهْ
Ve denildi: **القَفُّ** ancak **البقْل** ve **القَفْعاء**’dan olur. **القفعاء** hakkında ihtilaf ettiler: kimi onu ot bitkisi sayar, kimi onu çayır otu sayar. Her ne kurursa, muhakkak **قَفَّ** olmuştur. Asmaî dedi: “**قفَّ العُشب**” otun kuruluğu şiddetlenince (denir). Denir: Develer, diledikleri **جَفيف** ve **قَفِيف** içinde (otlar). Ezherî: **القَفّ** (kafın fethasıyla): baklagillerden kuruyan, tohumu ve yaprağı dökülen şeydir; davar onu otlar ve onunla semirir; denir: onun için **القَفّ** ve **القَفِيف** ve **القَمِيم**. Ve elbise için, yıkamadan sonra kuruyunca: “**قد قفّ قُفُوفاً**” denir. Ebû Hanîfe: “**أَقَفَّت السائمة**”: otlakları kuru buldu. Ve “**أَقَفَّت عينُ المريض إقْفافاً والباكي**”: gözyaşı gitti ve karalığı yükseldi. Ve “**أَقفَّت الدجاجة إقْفافاً**”, o **مُقِفٌّ** iken: yumurtası kesildi; ve denildi: yumurtayı karnında topladı. **التهذيب**’de: “**أَقفَّت الدجاجة**” kesince ve yumurtası kesilince (denir).

Ve erkeklerden **القَفَّة** (kafın fethasıyla): küçük cüsseli, az etli. Ve **القُفّة**: titreme; “üzerinde **قُفة** var” yani titreme ve ürperme. Ve “**قفَّ يَقِفُّ قُفوفاً**”: titredi ve ürperdi. Ve “**قَفَّ شعري**” yani korkudan dikildi. Ferrâ: “**قَفَّ جلده يَقِفُّ قُفوفاً**” der; “ürperdi”yi kasteder; ve inşad etti:
وإني لَتَعْرُوني لذِكْراكِ قُفَّةٌ،
كما انْتَفَضَ العُصعفُور من سَبَل القَطْرِ
Ve Sehl b. Huneyf hadîsinde: “Onu **قَفْقَفَة** aldı” yani titreme. Denir: “**تَقَفْقَفَ من البَرد**” soğuktan toplandı ve titredi. Ve “**قُفُّ الشيء**”: onun sırtı.

Ve **القُفّة** ve **القُفُّ**: yerin sırtlarından yükselen ve taşları sertleşen şey; ve denildi: yerden **الغبيط** gibidir; ve denildi: iki **النَشْز** arasındadır ve o bir **مَكْرَمة**’dir; ve denildi: **القف** **الجَرْم** ve **الحَزْن**’dan daha kalındır. Şemmer dedi: **القُفُّ** yerden yükselen ve kalınlaşan şeydir; dağ olacak kadar değildir. Ve **القَفْقَفَة**: humma yahut öfke yahut benzerinden titreme; ve denildi: gamlı iken titremedir; ve muhakkak **تَقَفْقَفَ** ve **قَفْقَف** etti; dedi ki:
نِعْمَ ضَجِيعُ الفتى، إذا بَرَدَ الْـ
ـلَيلُ سُحَيْراً، فقَفْقَفَ الصُّرَدُ
Ve onun için “**قَفْقفة**” işitildi; temizlenince, soğuktan azı dişlerinin takırdaması işitildi. Sâlim b. Abdillâh hadîsinde: “Hişâm’ın yanından çıkınca onu **قَفْقَفَة** aldı.” Leys: **القَفقفة** çenelerin titremesi ve dişlerin birbirine vurmasıdır; şiddetli soğuktan yahut hummanın titremesinden; ve İbn Berrî inşad etti:
قَفْقاف أَلحِي الواعِساتِ العُمَّه
(* “**الواعسات**” lafzı asılda vav iledir; belki râ iledir.)
Asmaî: “**تَقَفْقَف**” soğuktan ve “**تَرَفْرف**” aynı mânâdadır. İbn Şümeyl: **القُفّة** hummadan gelen bir titremedir.

Ve İbn Şümeyl dedi: **القُفُّ** taşlardır; bir kısmı bir kısmına gömülmüş; bir kısmı bir kısmına ardışık; kırmızıdır; yumuşaklık ve kolaylıktan hiçbir şey ona karışmaz; dağdır; ancak gökte uzun değildir; çevresine bir hâkimiyeti vardır; ondan yere hâkim olan şey taşlardır; taşların altında da taşlar vardır; ve bir **قُفّ** bulmazsın ki içinde büyük kopmuş taşlar olmasın; çökmüş develer gibi ve daha büyük ve küçük; dedi: Nice **قُفّ** vardır ki taşları evler gibi iri taşlardır. Dedi: **القف** içinde bahçeler ve düzlükler olur; o vakit bahçe, içinde bulunduğu **القفّ**’dandır; onda kazmaya gitsen taşlarının çokluğu sana galip gelir; sen onu gördüğünde onu çamur görürsün; hâlbuki o bitirir ve otlandırır. Dedi: **قُفُّ القفِّ** ancak onun taşlarıdır. Ru’be dedi:
وقُفّ أَقفافٍ ورَمْلٍ بَحْوَنِ
Ebû Mansûr dedi: **قِفافُ الصَّمَّانِ** bu sıfat üzeredir; geniş enli memleketlerdir; içinde bahçeler ve düzlükler ve çok **سُلْقان** vardır; bereketlenince genişliği ve düzlüklerinin otunun çokluğu sebebiyle Arapların hepsi orada bahar otlağına iner; o, Necd’in **حُزون**’undandır. Ebû Mûsâ hadîsinde: “Yanına girdim; bir de o, kuyunun başında oturuyor; onun **قُفّ**’unun ortasına oturmuş.” **قُفُّ البئر**: etrafına yapılan set/sekidir. **القُفّ**’un aslı: yerden kalınlaşıp yükselen şeydir; yahut kuru **القَفّ**’dandır; çünkü kuyunun etrafında yükselen şey çoğu kez kuru olur. Ve **القُفّ** ayrıca: Medine vadilerinden bir vadidir; onun üzerinde halkına ait mal vardır. Ondandır: Muâviye hadîsi: “Seni Allah ile korurum; bir vadiye inip de başını **يَرِفُّ** bırakıp sonunu **يَقِفُّ** bırakmandan” yani kurur; ve denildi: **القُف** tepecikler, yarıklar ve parlak taşlıklar (araziler)dir; çoğulu **قِفاف** ve **أَقفاف**; Sîbeveyh’ten. Ve kıyas dışı gelen nisbetin “maddûl” babında dedi ki: **قِفاف**’a nisbet edersen **قُفِّيٌّ** dersin; eğer **قُفّ**’un çoğulunu kastettiyse, şâz nisbetten değildir; ancak bir yer adı yahut bir adam adı kastetmişse; o takdirde ona nisbet edince **قِفافي** dersin; çünkü o, çoğul değildir; nisbet için teke döndürülür.

Ve **القِفّةُ** (kesre ile): çocuk doğduğunda karnından çıkan ilk şey. Leys: **القُفَّة** balta ağzının **بُنّة**’sidir. Ezherî dedi: Balta **بُنّة**’si, onun aslıdır; içinde onun deliği olan şeydir; içine onun sapı konulan şeydir. Ve **القفة**: tavşan; Kurâ‘dan. Ve **قَيْسُ قُفّةَ**: bir lakaptır. Sîbeveyh dedi: **قفةَ**’de tenvin olmaz; çünkü “Kays” dediğinde kastettiğin marifeti kastettin; eğer **قفة**’yi tenvinleseydin isim nekre olurdu; sanki “marife bir **قفة**” dedin; sonra onu marife kıldıktan sonra Kays’ı ona yapıştırdın. Ve **القُفّانِ**: bir yer; Burcemî dedi:
خَرَجْنا من القُفَّينِ، لا حَيّ مِثْلنا،
بآيتنا نُزْجي اللِّقاح المَطافِلا
Ve **القَفَّانُ**: topluluk. Ve her şeyin **قَفَّانُ**’ı: onun toplanmışı. Ömer hadîsinde: Huzeyfe, Allah ikisinden de razı olsun, ona dedi ki: “Sen fâcir adamla yardım alıyorsun.” Dedi: “Ben onun kuvveti için adamla yardım alırım; sonra onun **قَفّانه**’ı üzerinde olurum.” Ebû Ubeyd dedi: Her şeyin **قَفّان**’ı onun toplanmışı ve bilgisinin sonuna kadar varılmasıdır; der ki: İşini izleme üzerinde olurum; nihayet bilgisini sonuna kadar elde ederim ve onu tanırım. Ebû Ubeyd dedi: Bu kelimenin Arapça olduğunu sanmıyorum; ancak aslı **قَبَّان**’dır. Ondandır: “Falan, falanın üzerinde **قبّانٌ**” derler; yani onun üzerinde emin makamındadır; işini izleyen ve onu hesaba çeken baştır. Bunun için, **القَبّان** denilen teraziye **قَبّان** denildi. İbnü’l-Esîr dedi: “Ona **قَفّان**ı üzerinde geldim” ve “**قافيته**” yani onun izi üzerinde. Ve Ömer hadîsinde denildi: der ki: “Ben yeterli güçlü adamla yardım alırım; o, o güvenilirlikte olmasa da; sonra onun arkasında ve izi üzerinde olurum; işini izlerim ve hâlini araştırırım; onun yeterliliği bana fayda verir; benim onu gözetlemem onu hıyanetten alıkoyar.” Ve **قَفَّانٌ**: “**القَفا القَفَنّ**” sözlerinden **فَعَّالٌ**’dır; nûnu زائد sayan kimseye göre o **فَعْلان**’dır. Dedi: Herevî ve Ezherî onu **قفف** maddesinde, nûnun زائد olduğu üzere zikretti; Cevherî onu **قفن**’de zikretti ve dedi: **القفّان** ense (**القَفا**)dır; nûn زائدdır. Ve denildi: O, kendisiyle tartılan **قَبَّان**’ın muarrabıdır. “Onun **قَفَّان**ı üzerinde geldi” yani onun izi üzerinde.

Ve **القَفَّاف**: parmakları arasında dirhemleri çalan kimse; ve muhakkak **قفَّ يقُفُّ**. Iraklılar, dirhemleri sayıp alırken iki avucuyla çalan çarşı adamına: **قَفَّاف** derler. Ve ondan şu kadar şu kadar dirhem muhakkak **قَفَّ** etti; ve dedi ki:
فَقَفَّ، بَكَّفِّه، سبعين منها
من السُّود المُرَوَّقةِ الصِّلابِ
Ve hadîste: Onlardan bazısı misal vurdu da dedi ki: “Bir **قَفَّاف** bir sarrafa dirhemlerle gitti.” **القَفَّافُ**: sayıp alırken avucuyla dirhemleri çalan kimsedir. Denir: “Falan bir dirhemi **قَفَّ** etti.” Ve **القَفَّان**: **القرسْطون**; İbnü’l-A‘râbî dedi: O sahih Arapçadır; Acemcede bir vaz‘ı yoktur. Buna göre nûn onda زائد olur; çünkü sonunda nûn bulunan, eliften sonra nûn olan şeyde **فَعْلان** vezni, **فَعَّال**’dan daha çoktur. Peygambere, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, bir heyet geldi; dedi: “Siz kimsiniz?” Dediler: “Benû **غَيّانَ**.” Dedi: “Hayır, Benû **رَشْدان**.” Eğer onun yanında **غَيّان**’ı, **الغين**’den **فَعَّالاً** (ve o **النو**
(* “**النو**” asılda böyledir.)
ve susuzluk) tasavvur etseydi, “Benû **رَشَّاد**” derdi. Peygamberin, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, sözü delâlet etti ki: Sonu nûn olan **فَعْلان** vezni, sonu nûn olan **فعّال**’dan daha çoktur. Asmaî’ye gelince: dedi: **قَفَّان** **قبَّان**’dır; b ile f arasında olan b ile; f’ye halis kılınarak Arapçalaştırılmıştır; ve onu b’ye halis kılmak da caizdir; çünkü Sîbeveyh, f ile b arasında olan b hakkında bunu mutlak olarak söylemiştir. Ve **قَفْقفا الظَّلِيم**: onun iki kanadı. Ve İbn Ahmer’in, **الظَّلِيم** ve yumurtayı vasfederken sözü:
فَظَلَّ يَحُفُّهنَّ بِقَفْقَفَيْه،
ويَلْحَفُهنَّ هَفْهافاً ثَخِينا
Yumurtasını kuluçkaya yatan bir **ظليم**’i vasfeder; ve kuluçkada iki kanadıyla onun üzerine **قَفْقَف** etti; muradı: yumurtasını kuşatır ve iki kanadını ona yorgan gibi yapar; o ise kalınlığıyla beraber incedir. Ve kuşun **قفقفا**’sı: iki kanadıdır. Ve **القفقفان**: iki çenedir. Ve “**قفْقَف النَّبْتُ**” ve “**تَقَفْقفَ**”, o **قَفْقاف** iken: kurudu.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ف ف * * قَفَّ * شعره يقف بالكسر * قُفُوفاً * قام من الفزع و * القُفَّةُ * ما ارتفع من متن الأرض وهي أيضا الشجرة اليابسة البالية ومنه قولهم كبر حتى صار كأنه قفة وهي أيضا القرعة اليابسة وربما اتخذ من خوص ونحوه كهيئتها تجعل فيه المرأة قطنها والجمع * قِفَافٌ * و * قَفْفَفَ * الرجل * قَفْقَفَةً * ارتعد من البرد

##### Türkçe

* ق ف ف * * **قَفَّ** * saçı kesre ile dikildi * **قُفُوفاً** * korkudan ayağa kalktı ve * **القُفَّةُ** * yerin sırtından yükselen şeydir; o, ayrıca kuru, eskiyip yıpranmış ağaçtır; bundan onların “büyüdü, nihayet sanki bir **قفة** oldu” sözleri gelir; o, ayrıca kuru kabaktır; bazen hurma yaprağı ve benzerinden onun biçimi üzere yapılır; kadın onun içine pamuğunu koyar; çoğulu * **قِفَافٌ** * ve * **قَفْفَفَ** * adam * **قَفْقَفَةً** * soğuktan titredi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القفيف، كأمير: يبيس أحرار البقول وذكورها كالجفيف، وأحرار البقول: هو ما يؤكل منها بلا طبخ، وذكورها: ما غلظ منها. وإلى المرارة ما هو، يقال: الإبل فيما شاءت من جفيف وقفيف، نقله الجوهري. قف العشب، قفوفا بالضم يبس وقال الأصمعي: إذا اشتد يبسه، كما في الصحاح. وقف الثوب قفوفا: جف بعد الغسل نقله الجوهري. وقف شعره قفوفا: إذا قام فزعا نقله الجوهري، وقيل: غضبا، وقيل: لهما. وقال الفراء: قف جلده قفوفا، يريد اقشعر، وأنشد:
  وإني لتعـرونـي لـذكـراك قـفة                      كما انتفض العصفور من سبل القطر وقف الصيرفي يقف قفوفا: سرق الدراهم بين أصابعه، فهو قفاف كشداد، نقله الجوهري وفي حديث بعضهم، وضرب مثلا فقال: ذهب قفاف إلى صيرفي بدراهم وهو الذي يسرق الدراهم بكفه عند الانتقاد قال:
  فقف بكفه سبعين مـنـهـا                      من السود المروقة الصلاب وروينا عن عبد الله بن إدريس قال سئل الأعمش عن حديث فامتنع أن يحدث به، فلم يزالوا به حتى استخرجوه منه، فلما حدث به ضرب مثلا، فقال: جاء قفاف إلى صيرفي بدراهم يريه إياها، فوزنها، فوجدها تنقص سبعين درهما، فأنشأ يقول:
  عجبت عجيبة من ذئب سوء                      أصاب فريسة من ليث غاب
  فقف بكفه سبعين مـنـهـا                      تنقاها من السود الصـلاب
  فإن أخدع فقد يخدع ويؤخـذ                      عتيق الطير من جو السحاب نقله ابن ناصر الدين الدمشقي الحافظ في شرح حديث أم زرع. ويقال: أتيته على قفان ذلك، وقافيته: أي على أثره وذكره الجوهري في قفن ومنه حديث عمر رضي الله عنه: أنه قال له حذيفة رضي الله عنه: إنك تستعين بالرجل الفاجر، فقال: إني استعمله لأستعين بقوته، ثم أكون على قفانه. يريد ثم أكون على أثره ومن ورائه، أتتبع أموره، وأبحث عن أخباره.فكفايته واضطلاعه بالعمل ينفعني، ولا تدعه مراقبتي وكلاءة عيني أن يختان وأنشد الأصمعي:
  وما قل عندي المال إلا سترته                      بخيم على قفان ذلك واسـع

  وقال بعضهم: هذا قفانه: أي حينه وأوانه وكذلك ربانه وإبانه. وقيل: قول عمر السابق مأخوذ من قولهم: هو قفان على فلان، وقبان: أي أمين عليه يتحفظ أمره ويحاسبه، ولهذا قيل للميزان الذي يقال له القبان: قبان، كأنه شبه اطلاعه على مجاري أحواله بالأمين المنصوب عليه، لإغنائه مغناه، وسده مسده. وقال الأصمعي: قفان كل شيء: جماعه، واستقصاء معرفته قال أبو عبيد: ولا أحسب هذه الكلمة عربية، إنما أصلها قبان، وقفان: فعال من قولهم في القفا: القفن، ومن جعل النون زائدة فهو فعلان، وذكره الجوهري في ق - ف - ن ثم قال: والنون زائدة، وأهمل ذكره في هذا الموضع، فقوله: بزيادة النون يلزمه ذكره اللفظ في هذا التركيب، لأنه يكون فعلان، وذكر الزمخشري أن وزنه فعال، وقال ابن الأعرابي: هو عربي صحيح لا وضع له في العجمية، فعلى هذا تكون النون فيه زائدة، فإن ما في آخره نون بعد ألف فإن فعلان فيه أكثر من فعال، وأما الأصمعي، فقال: قفان: قبان، بالباء التي بين الفاء والباء. أعربت بإخلاصها فاء، وقد يجوز إخلاصها باء لأن سيبويه قد أطلق ذلك في الباء التي بين الفاء والباء والقفة، مثلثة: رعدة تأخذ من الحمى وقشعريرة عن ابن شميل، ولم يذكر التثليث، وقد قف قفوفا: أرعد واقشعر. وقال النضر: القفة كالقشعريرة، وأصله التقبض والاجتماع، كأن الجلد ينقبض عند الفزع، فيقوم الشعر لذلك. والقفة بالكسر: أول ما يخرج من بطن المولود وهو العقي أيضا، كما في السان. والقفة بالضم: القرعة اليابسة، كما في الصحاح، وقال الليث: كهيئة القرعة تتخذ من الخوص. يقال: شيخ كالقفة، وعجوز كالقفة، وعبارة الصحاح: وربما اتخذ من خوص ونحوه كهيئتها، تجعل فيه المرأة قطنها، وقال غيره: يجتنى فيها من النخل، ويضع فيها النساء غزلهن. وقال الأزهري: تجعل فيها معاليق تعلق بها من رأس الرحل، يضع فيها الراكب زاده، وتكون مقورة ضيقة الرأس. والقفة: القارة هو بالقاف، ووقع في بعض نسخ العباب بالفاء. والقفة: ما ارتفع من الأرض كالقف قال شمر: القف: ما ارتفع من الأرض وغلظ، ولم يبلغ أن يكون جبلا، وفي الصحاح: ما ارتفع من متن الأرض، والجمع قفاف، زاد غيره: وأقفاف، قال امرؤ القيس:
  فلما أجزنا ساحة الحي وانتحى                      بنا بطن خبت ذي قفاف عقنقل وقيل: القف كالغبيط من الأرض، وقيل: هو ما بين النشزين، وهو مكرمة، وقيل: القف: أغلظ من الجرم والحزن. والقفة: الرجل الصغير الجرم، عن الأصمعي. أو القصير القليل اللحم. وقال غيره: هو الضعيف منهم، ويفتح. والقفة: الأرنب عن كراع. والقفة: شيء كالفأس كالقف بلا هاء. والقفة: الشجرة البالية اليابسة وبه فسر الأصمعي قولهم: كبر حتى صار كأنه قفة، كما في الصحاح، ونسبه الصاغاني لابن السكيت، وقال الأزهري: وجائز أن يشبه الشيخ إذا اجتمع خلقه بقفة الخوص. قال الأصمعي: وقد قف قفوفا: إذا انضم بعضه إلى بعض حتى صار كالقفة وأنشد:
  رب عجوز رأسها كالقفه
  تسعى بخف معها هرشفه وروى أبو عبيد: كالكفه.

  وقيس قفة، ممنوعة من الصرف: لقب وهو غير قيس كبة الذي تقدم ذكره في موضعه، قال سيبويه: لا يكون في قفة التنوين، لأنك أردت المعرفة التي أردتها حين قلت: قيس، فلو نونت قفة كان الاسم نكرة، كأنك قلت: قفة معرفة، ثم لصقت قيسا إليها بعد تعريفها. والقف، بالضم: القصير من الرجال عن ابن عباد. وقال غيره: القف: ظهر الشيء. وقال ابن عباد: القف: خرت الفأس. قال: وجاءنا بقف من الناس أي، الأوباش والأخلاط. قال: والقف: السد من الغيم كأنه جبل. وقال ابن شميل: القف: حجارة غاص بعضها ببعض مترادف بعضها إلى بعض، حمر لا يخالطها من لين وسهولة شيء، قال: وهو جبل، غير أنه ليس بطويل في السماء، فيه إشراف على ما حوله وما أشرف منه على الأرض حجارة، تحت تلك الحجارة أيضا حجارة، قال: ولا تلقى قفا إلا وفيه حجارة متقلعة عظام، كالإبل البروك وأعظم، وصغار قال: ورب قف حجارته فنادير أمثال البيوت قال: وقد يكون فيه رياض وقيعان فالروضة حينئذ من القف الذي هي فيه، ولو ذهبت تحفر فيها لغلبتك كثرة حجارتها، وهي إذا رأيتها رأيتها طينا، وهي تنبت وتعشب. قال الأزهري: وقفاف الصمان على هذه الصفة، وهي بلاد عريضة واسعة فيها رياض وقيعان وسلقان كثيرة، وإذا أخصبت ربعت العرب جميعا، لسعتها، وكثرة عشب قيعانها، وهي من حزون نجد. ج: قفاف بالكسر، وأقفاف وهذه عن سيبويه، وعلى الأولى اقتصر الجوهري، وتقدم شاهد القفاف، وأما شاهد أقفاف فقول رؤبة:
  وقف أقفاف ورمل بحون
  من رمل يرني ذي الركام الأعكن والقف: علم واد بالمدينة على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، عليه مال لأهلها، قال زهير بن أبي سلمى:
  لمن طلل كالوحي عاف منازلـه                      عفا الرس منها فالرسيس فعاقله
  فقف فصارات فأكناف منـعـج                      فشرقي سلمى حوضه فأجاوله وقد أضاف إليه زهير المذكور شيئا آخر فثناه، فقال:
  كم للمنازل من عام ومن زمن                      لآل أسماء بالقفين فالركـن وفي بعض النسخ: فالقفين، والأولى الصواب. وقفقفتا البعير: لحياه هكذا في النسخ، والصواب: قفقفا البعير، كما هو نص العباب، وأما قول عمرو ابن أحمر الباهلي يصف ظليما:
  يظل يحفهن بقفقفـيه                      ويلحفهن هفهافا ثخينا فإنه يريد أنه يحف بيضه بجناحيه، ويجعلهما له كاللحاف، وهو رقيق مع ثخنه. وأقفت الدجاجة إقفافا، فهي مقف: انقطع بيضها قال الجوهري: هذا قول الأصمعي. أو إذا جمعت بيضها في بطنها قال: هذا قول الكسائي. وقال أبو زيد: أقفت العين عين المريض والباكي: ذهب دمعها وارتفع سوادها. وقال ابن دريد قفقف الرجل: ارتعد من البرد وغيره كالخوف والحمى والغضب، وقيل: القفقفة: الرعدة مغموما، وأنشد:
  نعم ضجيع الفتى إذا برد اللي                      ل سحيرا وقفقف الصـرد ويروى قرقف وقد ذكر في موضعه. أو قفقف: إذا اضطرب حنكاه، واصطكت أسنانه من البرد، أو من نافض الحمى، قاله الليث. وقفقف: النبت: يبس، كتقفقف فيهما أي في النبت والارتعاد بالبرد، عن ابن دريد. وقال الأصمعي: تقفقف من البرد، وترفرف بمعنى واحد.
 ومما يستدرك عليه:

  القف: ما يبس من البقول وتناثر حبه وورقه، فالمال يرعاه، ويسمن عليه، وأنشد الليث:
  كأن صوت خلفها والخلف
  كشة أفعى في يبيس قف وأنشد أبو حنيفة:
  تدق في القف وفي العيشوم
  أفاعيا كقطع الطخيم والقف، بالضم: من حبائل السباع وناقة قفية: ترعى القف، قال سيبويه: في معدول النسب الذي يجيء على غير قياس: إذا نسبت إلى قفاف قلت: قفي، فإن كان عنى جمع قف فليس من شاذ النسب، إلا أن يكون عنى به اسم موضع أو رجل، فإن ذلك إذا نسبت إليه قلت: قفافي، لأنه ليس بجمع فيرد إلى واحد للنسب. واستقف الشيخ: أي انضم وتشنج، ونقله الجوهري والزمخشري. وقفت الأرض: يبس بقلها جفوفا، وأرض جافة قافة. وقال أبو حنيفة: أقفت السائمة: وجدت المراعي يابسة. وقال ابن الأثير: قف البئر، بالضم: هو الدكة التي تجعل حولها، وبه فسر حديث أبي موسى: دخلت عليه فإذا هو جالس على رأس البئر وقد توسط قفها وأصل القف: ما غلظ من الأرض وارتفع، أو هو من القف: اليابس؛ لأن ما ارتفع حول البئر يكون يابسا في الغالب. وقال الليث: القفة: بنة الفأس، وقال الأزهري: بنة الفأس: أصلها الذي فيه خرتها. والقفان، بالضم: موضع، قال البرجمي:
  خرجنا من القفين لا حي مثلنا                      بآيتنا نزجي اللقاح المطافلا والقفان: الجماعة. وقفقفا الطائر: جناحاه. والقفقفان: الفكان. ونبت قفقاف: يابس. وفي رواية النسائي، في حديث أم زرع: إذا أكل اقتف أي: أتى على جميعه، لشرهه ونهمه.

##### Türkçe

**القفيف**، **كأمير**: baklagillerin yenilen (serbest) kısımlarının ve onların erkeklerinin kurusu; **كالجفيف**. Baklagillerin yenilen (serbest) kısımları: onlardan pişirmesiz yenilen şeydir. Onların erkekleri: onlardan kalınlaşan şeydir. Ve acılığa doğru olan şeydir. Denir ki: **الإبل فيما شاءت من جفيف وقفيف**; bunu el-Cevherî nakletti.

**قف العشب**، **قفوفا** (zammesiyle): kurudu, dedi. El-Asma‘î dedi: kuruluğu şiddetlendiği zaman; **الصحاح**’ta olduğu gibi.

**وقف الثوب قفوفا**: yıkamadan sonra kurudu; bunu el-Cevherî nakletti.

**وقف شعره قفوفا**: korkudan dikildiği zaman; bunu el-Cevherî nakletti. Ve denildi ki: öfkeden; ve denildi ki: ikisi için.

El-Ferrâ dedi: **قف جلده قفوفا**; yani “ürperdi”yi kasteder. Ve şu beyti okudu:
  Ve gerçekten ben, seni anmamdan dolayı bir **قفة**’ye uğrarım                      tıpkı serçenin yağmurun yolundan silkinişi gibi

**وقف الصيرفي يقف قفوفا**: parmaklarının arasında dirhemleri çaldı; o hâlde o, **قفاف**’tır, **كشداد**; bunu el-Cevherî nakletti. Ve bazılarının hadisinde; bir misal vurdu ve dedi ki: **ذهب قفاف إلى صيرفي بدراهم**; o, sayım sırasında avucuyla dirhemleri çalan kimsedir. Dedi ki:
  Böylece avucuyla onlardan yetmişini çaldı                      sert, cilalı siyahlardan

Ve Abdullah b. İdrîs’ten rivayet ettik; dedi ki: el-A‘meş’e bir hadis hakkında soruldu da, onu rivayet etmekten kaçındı; onu ondan çıkarıncaya kadar onu bırakmadılar. Onu rivayet edince bir misal vurdu ve dedi ki: **جاء قفاف إلى صيرفي بدراهم يريه إياها**; onu tarttı, onları yetmiş dirhem eksik buldu; derken şöyle söylemeye başladı:
  Kötü bir kurttan bir acayipliğe şaştım                      kayıp bir aslandan bir av ele geçirdi
  Böylece avucuyla onlardan yetmişini çaldı                      sert siyahlardan ayıklayıp seçerek
  Eğer aldatırsa, aldatır ve yakalanır                      bulutların göğünden eski kuş (bile)

Bunu, Ümmü Zer‘ hadisinin şerhinde hâfız İbn Nâsıruddîn ed-Dımaşkî nakletti.

Ve denir: **أتيته على قفان ذلك**; ve **قافيته**: yani onun izi üzere. El-Cevherî bunu **قفن** maddesinde zikretti. Ve ondan, Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisi: Huzeyfe (Allah ondan razı olsun) ona dedi ki: “Sen fâcir adamla yardım alıyorsun.” O dedi ki: “Onu, kuvvetiyle yardım almak için kullanıyorum; sonra da **على قفانه** olurum.” Yani: sonra onun izi üzere ve arkasında olurum; işlerini takip ederim ve haberlerini araştırırım. Böylece onun bana yeterliliği ve işi yüklenmesi bana fayda verir; ve benim gözetimim ve gözümün bekçiliği onu hainlik etmeye bırakmaz. El-Asma‘î şu beyti okudu:
  Mal bende azalmadı ki onu örtmüş olmayayım                      bunun **قفان**’ı üzerinde geniş bir çadırla

Ve bazısı dedi ki: “Bu, onun **قفانه**’dır”: yani onun vakti ve zamanı. Aynı şekilde **ربانه** ve **إبانه**.

Ve denildi ki: Ömer’in önceki sözü, onların “o, falan üzerine **قفان**’dır ve **قبان**’dır” sözünden alınmıştır; yani onun üzerinde emindir; işini korur ve onu hesaba çeker. Bu yüzden, kendisine **القبان** denilen mizana **قبان** denildi; sanki onun hâllerinin cereyanlarına vukufunu, onun üzerine dikilmiş emin kimseye benzetti; onun yerini tutması ve onun boşluğunu doldurması sebebiyle.

El-Asma‘î dedi: Her şeyin **قفان**’ı: onun toplamı ve onun bilgisini sonuna kadar elde etmektir. Ebû Ubeyd dedi: Bu kelimenin Arapça olduğunu sanmıyorum; ancak aslı **قبان**’dır. **وقفان**: “kafa” hakkında onların “**القفا**: **القفن**” sözünden **فعال** veznindedir. Nûnu زائد yapan kimse için ise o **فعلان**’dır. El-Cevherî onu **ق - ف - ن**’de zikretti; sonra dedi ki: “nûn زائدdır.” Ve bu yerde onun zikrini ihmal etti. O hâlde onun “nûnun ziyadesi” sözü, bu terkibde lafzı zikretmesini gerektirir; çünkü o **فعلان** olur. Zemahşerî, vezninin **فعال** olduğunu zikretti. İbnü’l-A‘râbî dedi: O, Arapça sahihdir; Acemcede bir vaz‘ı yoktur. Buna göre nûn onda زائد olur; çünkü sonunda eliften sonra nûn bulunan şeyde **فعلان**, **فعال**’dan daha çoktur. Asma‘î’ye gelince, dedi ki: **قفان**: **قبان**’dır; fâ ile bâ arasında olan bâ ile. O, fâ olarak saflaştırılarak Arapçalaştırıldı. Ve onu bâ olarak saflaştırmak da caiz olur; çünkü Sîbeveyh, fâ ile bâ arasında olan bâ hakkında bunu mutlak olarak söylemiştir.

Ve **القفة**: üç türlü (okunuşla): hummadan gelen bir titreme ve bir ürperme; İbn Şümeyl’den. O, üçlü okunuşu zikretmedi. Ve **قد قف قفوفا**: titredi ve ürperdi.

En-Nadr dedi: **القفة** ürperme gibidir; aslı büzülme ve toplanmadır; sanki korku anında deri büzülür; bunun için saç dikilir.

Ve **القفة** (kesre ile): doğanın karnından çıkan ilk şeydir; o, **العقي**’dir de; **السان**’da olduğu gibi.

Ve **القفة** (zamme ile): kuru kabaktır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Leys dedi: hurma yaprağından yapılan, kabak biçiminde bir şey gibi. Denir: **شيخ كالقفة** ve **عجوز كالقفة**. **الصحاح**’ın ibaresi: “Bazen hurma yaprağından ve benzerinden onun biçiminde yapılır; kadın onun içine pamuğunu koyar.” Başkası dedi: onun içinde hurmadan toplanır; kadınlar onun içine ipliklerini koyarlar. Ezherî dedi: onun içinde, semerin başından asılan askılar yapılır; binekli, azığını onun içine koyar; o, oyuk, başı dar olur.

Ve **القفة**: **القارة**’dır; o, **بالقاف** iledir. Bazı **العباب** nüshalarında **بالفاء** ile vaki olmuştur.

Ve **القفة**: yerden yükselen şeydir; **كالقف**. Şemmer dedi: **القف**: yerden yükselen ve kalınlaşan şeydir; dağ olacak dereceye varmamıştır. **الصحاح**’ta: yerin sırtından yükselen şey. Çoğulu **قفاف**’dır. Başkası artırdı: ve **أقفاف**. İmru’ul-Kays dedi:
  Mahallenin meydanını geçince ve yönelince                      bizi, sert **قفاف**’lı bir kumluğun içi götürdü

Ve denildi ki: **القف** yerden **الغبيط** gibidir. Ve denildi ki: o, iki yükselti arasındaki şeydir; o, bir “yükseklik”tir. Ve denildi ki: **القف**: **الجرم** ve **الحزن**’dan daha kalındır.

Ve **القفة**: küçük cüsseli adamdır; el-Asma‘î’den. Yahut kısa, eti az. Başkası dedi: onların zayıfıdır; ve fetha ile de okunur.

Ve **القفة**: tavşandır; Kurâ‘dan.

Ve **القفة**: balta gibi bir şeydir; **كالقف** (hâ’sız).

Ve **القفة**: çürümüş, kuru ağaçtır. Bununla el-Asma‘î, onların “yaşlandı da sanki **قفة** oldu” sözünü tefsir etti; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Sâgânî bunu İbnü’s-Sikkît’e nisbet etti. Ezherî dedi: Yaşlının, yaratılışı toplandığında, hurma yaprağı **قفة**’sine benzetilmesi caizdir. El-Asma‘î dedi: Ve **قد قف قفوفا**: bazı parçaları bazılarına katılıp **كالقفة** oluncaya kadar toplandığı zaman. Ve şu beyti okudu:
  Nice kocakarı; başı **كالقفه**
  Bir pabuçla yürür; yanında bir **هرشفه**

Ebû Ubeyd rivayet etti: **كالكفه**.

Ve **قيس قفة** (sarf’tan men‘ edilmiş): bir lakaptır; ve o, yerinde zikri geçmiş olan **قيس كبة** değildir. **سيبويه** dedi: **قفة**’de tenvin olmaz; çünkü sen, “**قيس**” dediğin vakit murad ettiğin ma‘rifeyi murad ettin; eğer **قفة**’yi tenvinli yapsaydın isim nekre olurdu; sanki “ma‘rife bir **قفة**” dedin, sonra onu ma‘rife kıldıktan sonra **قيس**’i ona yapıştırdın (ekledin). Ve **القف**, zamme ile: erkeklerden kısa olan; **ابن عباد**’dan. Başkası dedi: **القف**: şeyin sırtı (üst yüzü). **ابن عباد** dedi: **القف**: baltanın **خرت**’i. Dedi: “Bize insanlardan bir **قف** geldi” yani: ayaktakımı ve karışık güruh. Dedi: Ve **القف**: buluttan bir set; sanki bir dağ. **ابن شميل** dedi: **القف**: taşlar; bazısı bazısına gömülmüş, bazısı bazısına bitişik; kırmızı; yumuşaklık ve kolaylıktan hiçbir şey ona karışmaz. Dedi: O bir dağdır; ancak göğe doğru uzun değildir; çevresindekilere bir hâkimiyeti vardır; ondan yere doğru yüksek olan şey taşlardır; o taşların altında da taşlar vardır. Dedi: Bir **قفا** bulmazsın ki onda sökülmüş büyük taşlar olmasın; çökmüş develer gibi ve daha büyük; ve küçükler. Dedi: Nice **قف** vardır ki taşları evler gibi tek tek iri taşlardır. Dedi: Ve onda bahçecikler ve çukurluklar bulunabilir; o vakit **الروضة** içinde bulunduğu **قف**’tandır; eğer onda kazmaya gitsen taşlarının çokluğu sana galip gelir; ve sen onu gördüğünde onu çamur görürsün; ve o bitirir ve otlandırır. **الأزهري** dedi: **قفاف الصمان** bu sıfat üzeredir; ve o, geniş enli memleketlerdir; içinde bahçecikler, çukurluklar ve çok **سلقان** vardır; ve otlandığında Arapların hepsi orada baharlar; genişliği ve çukurluklarının otunun çokluğu sebebiyle; ve o, **حزون نجد**’dendir. Çoğulu: kesre ile **قفاف**; ve **أقفاف**; ve bu, **سيبويه**’dendir; ve birincisi üzerine **الجوهري** iktisar etti; ve **القفاف**’ın şahidi geçti. **أقفاف**’ın şahidi ise **رؤبة**’nin sözüdür:
  “Ve **أقفاف** ve **رمل بحون** üzerinde dur;
  **رمل يرني ذي الركام الأعكن**’den.”

Ve **القف**: Medine’de, sakinine en faziletli salât ve selâm olsun, bir vadinin adıdır; onun üzerinde ehline ait mal vardır. **زهير بن أبي سلمى** dedi:
  “Kime (ait) bir harabe ki vahiy gibi; meskenleri ıssız kalmış;
  Onun izleri silinmiş; derken **الرس**; sonra **الرسيس**; sonra **عاقله**.
  Sonra **قف**; sonra **صارات**; sonra **أكناف منعج**;
  Sonra **شرقي سلمى**; onun havuzu; sonra onun çevreleri.”

Ve zikredilen **زهير** ona başka bir şey daha izafe etti de onu ikiledi; şöyle dedi:
  “Meskenlere nice yıl ve nice zaman (geçti);
  **آل أسماء** için **القفين**’de; sonra **الركن**.”

Ve bazı nüshalarda: **فالقفين**; ve birincisi doğrudur. Ve **قفقفتا البعير**: onun iki çenesi; nüshalarda böyledir; doğrusu: **قفقفا البعير**’dir; **العباب**’ın nassı üzere olduğu gibi. **عمرو ابن أحمر الباهلي**’nin bir devekuşunu vasfederek sözü ise:
  “Onları iki **قفقف**’iyle kuşatıp durur,
  Ve onları kalın bir **هفهاف** ile örtüp durur.”

Şüphesiz o, yumurtasını iki kanadıyla kuşattığını ve ikisini ona yorgan gibi yaptığını murad eder; ve o, kalınlığıyla beraber incedir. Ve tavuk **أقفت** eder, **إقفافا**; o halde o **مقف**’tur: yumurtası kesildi. **الجوهري** dedi: Bu, **الأصمعي**’nin sözüdür. Yahut yumurtasını karnında topladığı vakit; dedi: Bu, **الكسائي**’nin sözüdür. **أبو زيد** dedi: **أقفت العين**: hastanın ve ağlayanın gözü; onun yaşı gitti ve karalığı yükseldi. **ابن دريد** dedi: **قفقف الرجل**: soğuktan ve başkasından, korku ve humma ve öfke gibi, titredi. Ve denildi: **القفقفة**: gamlı iken titreme. Ve şu beyit okundu:
  “Evet, delikanlının iyi yoldaşıdır; gece soğuduğunda, seher vakti;
  Ve **الصرد** **قفقف** ettiğinde.”

Ve **قرقف** diye rivayet edilir; ve o, yerinde zikredilmiştir. Yahut **قفقف**: iki çenesi sarsıldığında ve dişleri soğuktan, yahut hummanın titremesinden birbirine vurduğunda; **الليث** söyledi. Ve **قفقف**: bitki; kurudu. **كتقفقف**: ikisinde, yani bitkide ve soğuktan titremede; **ابن دريد**’dan. **الأصمعي** dedi: Soğuktan **تقفقف** etti; ve **ترفرف**; ikisi bir mânâdadır.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir:

**القف**: sebzelerden kuruyan şey; ve tanesi ve yaprağı dökülür; o halde mal (hayvan) onu otlar ve onun üzerinde semirir. **الليث** şu beyiti okudu:
  “Sanki arkasındaki ve arka (tarafın) sesi,
  Kurumuş bir **قف** içinde bir yılanın hışırtısıdır.”

Ve **أبو حنيفة** okudu:
  “**القف**’ta ve **العيشوم**’da ezer,
  **الطخيم** parçaları gibi yılanları.”

Ve **القف** zamme ile: yırtıcıların tuzak iplerinden (olan). Ve **ناقة قفية**: **القف**’ı otlar. **سيبويه** dedi: Kıyas dışı gelen nesebin me‘dûlünde: **قفاف**’a nisbet ettiğinde **قفي** dersin; eğer **قف**’un cem‘ini kastettiyse şâz nesebden değildir; ancak onunla bir yer adı yahut bir adam adı kastetmişse, o takdirde ona nisbet ettiğinde **قفافي** dersin; çünkü o, cem‘ değildir ki nisbet için teke döndürülsün. Ve **استقف الشيخ**: yani toplandı ve kasıldı; **الجوهري** ve **الزمخشري** onu nakletti. **وقفت الأرض**: onun sebzesi kurudu; **جفوفا**. Ve kuru bir yer: **أرض جافة قافة**. **أبو حنيفة** dedi: **أقفت السائمة**: otlakları kuru buldu. **ابن الأثير** dedi: **قف البئر** zamme ile: onun etrafına yapılan sekidir; ve bununla **أبي موسى** hadisi tefsir edildi: “Onun yanına girdim; bir de baktım ki o, kuyunun başında oturuyor; ve onun **قف**’unun ortasına oturmuş.” Ve **القف**’un aslı: yerden kalın olan ve yükselen şeydir; yahut o, **القف**’tan, yani kurudan (gelir); çünkü kuyunun etrafında yükselen şey çoğunlukla kuru olur. **الليث** dedi: **القفة**: baltanın **بنة**’si. **الأزهري** dedi: Baltanın **بنة**’si: onun aslıdır; **خرتها**’sının içinde bulunduğu (kısımdır). Ve **القفان** zamme ile: bir yerdir. **البرجمي** dedi:
  “**القفين**’den çıktık; bizim gibi bir mahalle yok;
  Alâmetimizle sütlü develeri yavrularını izleyerek süreriz.”

Ve **القفان**: cemaat. Ve **قفقفا الطائر**: onun iki kanadı. Ve **القفقفان**: iki çene. Ve **نبت قفقاف**: kuru. Ve **النسائي** rivayetinde, **أم زرع** hadîsinde: “Yediği vakit **اقتف** eder” yani: oburluğu ve iştahı sebebiyle onun tamamını bitirir.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَفّ
قَفّ U ( n. ac. قُفُوْف 27 ),
a.  Dried; withered.

b.  Bristled, stood on end ( hair ).

c.  Purloined coin ( money-changer ).

d.  [ coll. ], Squatted, crouched.

أَقْفَفَ
أَقْفَفَ IV ,
a.  Left off laying ( hen ); became dry ( eye ).

قَفّ
قَفّ 1 ,
a.  A certain vegetable.

قَفَّة
قَفَّة 1t ,
a.  Short, slight man.

b.  Shivering-fit.

قِفَّة
قِفَّة 2t ,
a.  see 1t (b) .

قُفّ
قُفّ 3 ,
a.  Height, hill, acclivity, hillock; stoneheap.

قُفَّة
قُفَّة 3t ,
a.  see 1t (a) , ( b ) &  قُفّ 3 .

d.  ( pl. قُفَف 9 ), Basket; coracle ( boat ).

قَفَّاْف
قَفَّاْف 28 ,
a.  Purloiner of money.

قَفَّاْنُ
قَفَّاْنُ 33 ,
a.  Man of confidence, person of trust.

قِف
قِف
a.  Stand ( Imp. of وَقَفَ ).

عَلَى قَفَّان ذٰلِك
عَلَى قَفَّان ذٰلِك
a.  Thereupon.

هذَا قَفَّانُهُ
هذَا قَفَّانُهُ
a.  Now is his time.

##### Türkçe

قَفّ
**قَفّ** U ( n. ac. **قُفُوْف** 27 ),
a. Kurumuş; solmuş.

b. Diken diken olmuş, dikilmiş ( saç ).

c. Aşırılmış para ( sarraf ).

d. [ topl. ], çömelmiş, büzülmüş.

أَقْفَفَ
**أَقْفَفَ** IV ,
a. Yumurtlamayı bırakmış ( tavuk ); kurumuş olmuş ( göz ).

قَفّ
**قَفّ** 1 ,
a. Belli bir sebze.

قَفَّة
**قَفَّة** 1t ,
a. Kısa, ufak tefek adam.

b. Titreme nöbeti.

قِفَّة
**قِفَّة** 2t ,
a. 1t (b)’ye bak.

قُفّ
**قُفّ** 3 ,
a. Yükseklik, tepe, yokuş, tepecik; taş yığını.

قُفَّة
**قُفَّة** 3t ,
a. 1t (a), (b) ve **قُفّ** 3’e bak.

d. ( pl. **قُفَف** 9 ), sepet; korakıl ( kayık ).

قَفَّاْف
**قَفَّاْف** 28 ,
a. Para aşıran.

قَفَّاْنُ
**قَفَّاْنُ** 33 ,
a. Güven adamı, itimat edilen kişi.

قِف
**قِف**
a. Dur ( **وَقَفَ**’nın emir kipi ).

عَلَى قَفَّان ذٰلِك
**عَلَى قَفَّان ذٰلِك**
a. Bunun üzerine.

هذَا قَفَّانُهُ
**هذَا قَفَّانُهُ**
a. Şimdi onun vaktidir.
