# قفف — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D9%81/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%81%D9%81/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D9%81.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قفف

القُفَّة: الزَّبيل، والقُفَّة: قَرعة يابسة، وفي المحكم: كهيْئةِ القَرْعَة تُتَّخذ من خوص ونحوه تجعل فيها المرأَةُ قُطنها؛ وأَنشد ابن بري شاهداً على قول الجوهري القُفّة القَرعة اليابسة للراجز: رُبَّ عَجُوزٍ رأْسُها كالقُفّهْ
تَمْشي بخُفٍّ، معها هِرْشَفَّهْ
ويروى كالكُفّه.
ويروى: تحمل خفّاً، قال أَبو عبيدة: القُفْة مثل القُفّة من الخوص. قال الأَزهري: ورأَيت الأَعراب يقولون القُفعة القُفّة ويجعلون لها مَعاليق يُعَلّقونها بها من آخرة الرحل، يلقي الراكب فيها زاده وتمره، وهي مُدوَّرة كالقَرْعة، وفي حديث أَبي ذر: وضَعي قُفَّتك؛ القُفة: شبه زَبيل صغير من خوص يُجْتَنى فيه الرُّطب وتضَع فيه النساء غزلهن ويشبّه به الشيخ والعجوز. والقُفَّة: الرجل القصير القليل اللحم. وقيل: القفة الشيخ الكبير القصير القليل اللحم. الليث: يقال شيخ كالقفة وعجوز كالقفة؛ وأَنشد: كلُّ عَجُوزٍ رأْسُها كالقُفّهْ
واسْتَقَفّ الشيخ: تَقَبَّض وانضم وتشنج. ومنه حديث رقيقة: فأَصْبَحْتُ مَذْعورة وقد قَفَّ جلدي أَي تَقَبَّض كأَنه يَبس وتَشَنَّج، وقيل: أَرادت قَفَّ شعري فقام من الفزَع؛ ومنه حديث عائشة، رضي اللّه عنها: لقد تَكَلَّمْتَ بشيء قفَّ له شعري.
والقُفَّة: الشجرة اليابسة البالية، يقال: كَبِرَ حتى صار كأَنه قُفّة. الأَزهري: القفة شجرة مستديرة ترتفع عن الأَرض قدر شبر وتيبس فيشبه بها الشيخ إذا عسا فيقال: كأَنه قُفَّة. وروي عن أَبي رَجاء العُطارِديّ أَنه قال: يأْتونني فيَحْمِلونني كأَنني قُفة حتى يَضَعُوني في مَقام الإمام، فأَقرأُ بهم الثلاثين والأَربعين في ركعة؛ قال القتيبي: كَبِرَ حتى صار كأَنه قفة أَي شجرة بالية يابسة؛ قال الأَزهري: وجائز أَن يشبه الشيخ بقفة الخوص. وحكى ابن الأَثير: القَفّة الشجرة، بالفتح، والقُفة: الزَّبيل، بالضم.
وقَفّتِ الأَرض تَقِفُّ قَفّاً وقُفوفاً: يبس بقلها، وكذلك قَفَّ البَقل. والقَفُّ والقَفِيفُ: ما يبس من البقل وسائر النبت، وقيل ما تم يبسه من أَحرار البقول وذكورها؛ قال:
صافَتْ يَبيساً وقَفِيفاً تَلْهَمُهْ
وقيل: لا يكون القَفُّ إلا من البقْل والقَفْعاء، واختلفوا في القفعاء فبعض يبَقِّلها وبعض يُعَشِّبُها؛ وكلُّ ما يبس فقد قَفَّ. وقال الأَصمعي: قفَّ العُشب إذا اشتدّ يُبْسه. يقال الإبل فيما شاءت من جَفيف وقَفِيف. الأَزهري: القَفّ، بفتح القاف، ما يَبس من البُقول وتناثر حبه وورقه فالمال يرعاه ويَسْمَنُ عليه، يقال: له القَفّ والقَفِيف والقَمِيم. ويقال للثوب إذا جفّ بعد الغَسل: قد قفّ قُفُوفاً. أَبو حنيفة: أَقَفَّت السائمة وجدت المراعي يابسة، وأَقَفَّت عينُ المريض إقْفافاً والباكي: ذهب دمعُها وارتفع سوادها. وأَقفَّت الدجاجة إقْفافاً، وهي مُقِفٌّ: انقطع بيضها، وقيل: جَمَعت البيض في بطنها. وفي التهذيب: أَقفَّت الدجاجة إذا أَقطعت وانقطع بيضها.
والقَفَّة من الرجال، بفتح القاف: الصغير الجُثَّة القليل. والقُفّة: الرِّعدة، وعليه قُفة أَي رِعدة وقُشَعْريرة. وقفَّ يَقِفُّ قُفوفاً: أَرْعَدَ واقْشَعَرَّ. وقَفَّ شعري أَي قام من الفزَع. الفراء: قَفَّ جلده يَقِفُّ قُفوفاً يريد اقْشَعَرَّ؛ وأَنشد:
وإني لَتَعْرُوني لذِكْراكِ قُفَّةٌ،
كما انْتَفَضَ العُصعفُور من سَبَل القَطْرِ
وفي حديث سهل بن حُنَيْف: فأَخذته قَفْقَفَة أَي رِعْدة. يقال: تَقَفْقَفَ من البَرد إذا انضمْ وارتعد. وقُفُّ الشيء: ظهره. والقُفّة والقُفُّ: ما ارتفع من مُتون الأَرض وصلُبت حجارته، وقيل: هو كالغبيط من الأَرض، وقيل: هو ما بين النَشْزَيْن وهو مَكْرَمة، وقيل: القف أَغلظ من الجَرْم والحَزْن، وقال شمر: القُفُّ ما ارتفع من الأَرض وغلظ ولم يبلغ أَن يكون جبلاً. والقَفْقَفَة: الرِّعدة من حمّى أَو غضب أَو نحوه، وقيل: هي الرِّعْدة مَغْمُوماً، وقد تَقَفْقَفَ وقَفْقَف؛ قال: نِعْمَ ضَجِيعُ الفتى، إذا بَرَدَ الْـ
ـلَيلُ سُحَيْراً، فقَفْقَفَ الصُّرَدُ
وسُمع له قَفْقفةٌ إذا تَطَهّر فسُمع لأَضراسه تَقَعْقُع من البرد. وفي حديث سالم بن عبداللّه: فلما خرج من عند هشام أَخذته قَفْقَفَةٌ؛ الليث: القَفقفة اضطراب الحنكين واصْطِكاك الأَسْنان من الصرْدِ أَو من نافِضِ الحُمَّى؛ وأَنشد ابن بري:
قَفْقاف أَلحِي الواعِساتِ العُمَّه
(* قوله «الواعسات» كذا في الأصل بالواو ولعله بالراء.)
الأَصمعي: تَقَفْقَف من البرد وتَرَفْرف بمعنى واحد. ابن شميل: القُفّة رِعْدة تأْخذ من الحُمَّى.
وقال ابن شميل: القُفُّ حجارة غاصٌّ بعضُها ببعض مُترادِف بعضها إلى بعض حمر لا يخالطها من اللِّين والسهولة شيء، وهو جبل غير أَنه ليس بطويل في السماء فيه إشراف على ما حوله، وما أَشرف منه على الأَرض حجارة، تحت الحجارة أَيضاً حجارة، ولا تلقى قُفّاً إلا وفيه حجارة متقلِّعةٌ عِظام مثل الإبل البُروك وأَعْظم وصِغار، قال: ورُبّ قُفّ حجارته فنادير أَمثال البيوت، قال: ويكون في القف رِياض وقيعان، فالروضة حينئذ من القفّ الذي هي فيه ولو ذهبْت تحفر فيه لغَلبتك كثرة حجارتها، وهي إذا رأَيتها رأَيتها طيناً وهي تُنبت وتُعشِب، قال: وإنما قُفُّ القفِّ حجارته؛ قال رؤبة: وقُفّ أَقفافٍ ورَمْلٍ بَحْوَنِ
قال أَو منصور: وقِفافُ الصَّمَّانِ على هذه الصفة، وهي بلاد عريضة واسِعة فيها رِياض وقِيعان وسُلْقان كثيرة، وإذا أَخصبت رَبَّعت العرب جميعاً لسعَتها وكثرة عُشب قِيعانها، وهي من حُزون نجد. وفي حديث أَبي موسى: دخلت عليه فإذا هو جالس على رأْس البئر وقد تَوَسَّط قُفّها؛ قُفُّ البئر: هو الدَّكَّة التي تُجْعل حولها. وأَصل القُفِّ ما غلُظ من الأَرض وارتفع، أَو هو من القَفِّ اليابس لأَنَّ ما ارتفع حول البئر يكون يابساً في الغالب. والقُفّ أَيضاً: وادٍ من أَودية المدينة عليه مال لأَهلها؛ ومنه حديث معاوية: أُعيذك باللّه أَن تنزل وادياً فتدَع أَوله يَرِفُّ وآخِرَه يَقِفُّ أَي يَيْبَس، وقيل: القُف آكام ومَخارِمُ وبِراق، وجمعه قِفاف وأَقفاف؛ عن سيبويه. وقال في باب معدول النسب الذي يجيء على غير قياس: إذا نسبت إلى قِفاف قلت قُفِّيٌّ، فإن كان عنى جمع قُفّ فليس من شاذ النسب إلا أَن يكون عنى به اسم موضع أَو رجل، فإن ذلك إذا نسبت إليه قلت قِفافي لأَنه ليس بجمع فيرد إلى واحد للنسب.
والقِفّةُ، بالكسر: أَوَّل ما يخرج من بطن الصبي حين يولد: الليث: القُفَّة بُنّة الفأْس؛ قال الأَزهري: بُنّة الفأْس أَصلها الذي فيه خُرْتها الذي يجعل فيه فَعَّالها، والقفة: الأَرنب؛ عن كراع،. وقَيْسُ قُفّةَ: لَقَبٌ. قال سيبويه: لا يكون في قفةَ التنوين لأَنك أَردت المعرفة التي أَردتها حين قلت قيس، فلو نَوَّنْتَ قفة كان الاسم نكرة كأَنك قلت قفّة معرفة ثم لَصقت قيساً إليها بعد تعريفها. والقُفّانِ: موضع؛ قال البُرْجميّ: خَرَجْنا من القُفَّينِ، لا حَيّ مِثْلنا،
بآيتنا نُزْجي اللِّقاح المَطافِلا
والقَفَّانُ: الجماعة. وقَفَّانُ كل شيء: جُمّاعُه. وفي حديث عمر: أَن حذيفة، رضي اللّه عنهما، قال له: إنك تستعين بالرجل الفاجر فقال: إني لأَستعين بالرجل لقوته ثم أَكون على قَفّانه؛ قال أَبو عبيد: قَفّان كل شيء جُمّاعه واستقصاء معرفته، يقول: أَكون على تتبع أَمره حتى أَستَقصِيَ علمه وأَعرفه، قال أَبو عبيد: ولا أَحسب هذه الكلمة عربية إنما أَصلها قَبَّان، ومنه قولهم: فلان قبّانٌ على فلان إذا كان بمنزلة الأَمين عليه والرئيس الذي يتتَبع أَمره ويحاسبه، ولهذا قيل للميزان الذي يقال له القَبّان قَبّان. قال ابن الأَثير: يقال أَتيته على قَفّان ذلك وقافيته أَي على أَثره، وقيل في حديث عمر إنه يقول: أَستعين بالرجل الكافي القويّ وإن لم يكن بذلك الثقةِ، ثم أَكون من ورائه وعلى إثره أَتتبَّع أَمره وأَبحث عن حاله، فكفايته لي تنفعني ومُراقبتي له تمنعه من الخيانة. وقَفَّانٌ: فَعَّالٌ من قولهم في القَفا القَفَنّ، ومن جعل النون زائدة فهو فَعْلان، قال: وذكره الهروي والأَزهري في قفف على أَن النون زائدة، وذكره الجوهري في قفن، وقال: القفّان القَفا والنون زائدة، وقيل: هو معرَّب قَبَّان الذي يوزن به. وجاء على قَفَّان ذلك أَي على أَثره.
والقَفَّاف: الذي يَسرِق الدراهم بين أَصابعه، وقد قفَّ يقُفُّ، وأَهل العراق يقولون للسُّوقي الذي يَسرِق بكفيه إذا انتقد الدراهم: قَفَّاف. وقد قَفَّ منها كذا وكذا درهماً؛ وقال:
فَقَفَّ، بَكَّفِّه، سبعين منها
من السُّود المُرَوَّقةِ الصِّلابِ
وفي الحديث أَن بعضهم ضرب مثلاً فقال: إن قَفَّافاً ذهب إلى صَيرَفيّ بدراهم؛ القَفَّافُ: الذي يَسْرِق الدراهم بكفه عند الانتقاد. يقال: قَفَّ فلان دِرْهماً. والقَفَّان: القرسْطون؛ قال ابن الأَعرابي: هو عربي صحيح لا وضع له في العجمية، فعلى هذا تكون فيه النون زائدة لأن ما في آخره نون بعد ألف فإن فَعْلاناً فيه أَكثر من فَعَّال. وقدِم وفد على النبي، صلى اللّه عليه وسلم، فقال: من أَنتم؟ فقالوا: بنو غَيّانَ، فقال: بل بنو رَشْدان، فلو تصورت عنده غَيّان فَعَّالاً من الغين وهو النو (* قوله «النو»
كذا بالأصل.) والعطش لقال بنو رَشَّاد، فدل قول النبي، صلى اللّه عليه وسلم، أَن فَعْلاناً مما آخره نون أَكثر من فعّال مما آخره نون. وأَما الأَصمعي فقال: قَفَّان قبَّان بالباء التي بين الباء والفاء، أُعربت بإخلاصها فاء،وقد يجوز إخلاصها باء لأَن سيبويه قد أَطلق ذلك في الباء التي بين الفاء والباء. وقَفْقفا الظَّلِيم: جناحاه؛ وقول ابن أَحمر يصف الظَّلِيم والبيض:
فَظَلَّ يَحُفُّهنَّ بِقَفْقَفَيْه،
ويَلْحَفُهنَّ هَفْهافاً ثَخِينا
يصف ظليماً حضن بيضه وقَفْقَف عليه بجناحيه عند الحِضان فيريد أَنه يحُفُّ بيضه ويجعل جناحيه له كاللحاف وهو رقيق مع ثخنه. وقفقفا الطائر: جناحاه. والقفقفان: الفَكَّان. وقفْقَف النَّبْتُ وتَقَفْقفَ وهو قَفْقاف: يبس.

### Türkçe

**القُفَّة**: **الزَّبيل**; ve **القُفَّة**: kuru bir **قَرعة**; ve **المحكم**’de:
**القَرْعَة** heyeti gibi; **خوص** ve benzerinden yapılır; kadın onun içine pamuğunu koyar; ve İbn
Berrî, Cevherî’nin “**القُفّة** kuru **القَرعة**’dır” sözüne şahit olarak recez söyleyenin şu beytini inşad etti:
رُبَّ عَجُوزٍ رأْسُها كالقُفّهْ
تَمْشي بخُفٍّ، معها هِرْشَفَّهْ
Ve “**كالكُفّه**” diye de rivayet olunur.
Ve “**تحمل خفّاً**” diye de rivayet olunur. Ebû Ubeyde dedi: **القُفْة** **القُفّة** gibidir, **الخوص**’tandır. Ezherî dedi: Bedevîleri gördüm, **القُفعة**’ya **القُفّة** derler; ona askılar yaparlar; onu semerin arkasından ona asarlar; binen onun içine azığını ve hurmasını atar; o, **القَرْعة** gibi yuvarlaktır. Ebû Zer hadîsinde: “**وضَعي قُفَّتك**”; **القُفة**: küçük bir **زَبيل** benzeri; **خوص**’tan; onun içinde **الرُّطب** toplanır; kadınlar onun içine ipliklerini koyarlar; ihtiyar ve kocakarı ona benzetilir. Ve **القُفَّة**: kısa boylu, eti az adam. Ve denildi: **القفة** büyük ihtiyar; kısa boylu, eti az. Leys: “**شيخ كالقفة**” ve “**عجوز كالقفة**” denir; ve inşad etti:
كلُّ عَجُوزٍ رأْسُها كالقُفّهْ
Ve **اسْتَقَفّ الشيخ**: büzüldü, toplandı ve kasıldı. Ondandır: Rakîka hadîsi: “Sabahladım; korkmuşum; ve **قَفَّ جلدي**” yani büzüldü; sanki kurudu ve kasıldı; ve denildi: “**قَفَّ شعري**”yi kastetti; yani korkudan dikildi. Ondandır: Âişe hadîsi, Allah ondan razı olsun: “Öyle bir şey konuştun ki **قفَّ له شعري**.”

Ve **القُفَّة**: kuru, eskimiş ağaç; denir: “Büyüdü; nihayet sanki **قُفّة** oldu.” Ezherî: **القفة** yuvarlak bir ağaçtır; yerden bir karış kadar yükselir; kurur; ihtiyar yaşlanınca ona benzetilir; “sanki **قُفَّة**” denir. Ebû Recâ el-Utâridî’den rivayet olundu: dedi ki: “Bana gelirler; beni taşırlar; sanki ben **قُفة**’yim; nihayet beni imamın makamına koyarlar; ben de onlara bir rek‘atta otuz ve kırk okurum.” Kuteybî dedi: “Büyüdü; nihayet sanki **قفة** oldu” yani eskimiş kuru bir ağaç. Ezherî dedi: İhtiyarın **قفة الخوص**’a benzetilmesi de caizdir. İbnü’l-Esîr nakletti: **القَفّة** (fetha ile): ağaç; **القُفة** (damma ile): **الزَّبيل**.

Ve “**قَفّتِ الأَرض تَقِفُّ قَفّاً وقُفوفاً**”: otları kurudu; aynı şekilde “**قَفَّ البَقل**”. Ve **القَفُّ** ve **القَفِيفُ**: ot ve diğer bitkilerden kuruyan şey; ve denildi: yabani otların ve erkeklerinin kuruması tamam olan şey; dedi ki:
صافَتْ يَبيساً وقَفِيفاً تَلْهَمُهْ
Ve denildi: **القَفُّ** ancak **البقْل** ve **القَفْعاء**’dan olur. **القفعاء** hakkında ihtilaf ettiler: kimi onu ot bitkisi sayar, kimi onu çayır otu sayar. Her ne kurursa, muhakkak **قَفَّ** olmuştur. Asmaî dedi: “**قفَّ العُشب**” otun kuruluğu şiddetlenince (denir). Denir: Develer, diledikleri **جَفيف** ve **قَفِيف** içinde (otlar). Ezherî: **القَفّ** (kafın fethasıyla): baklagillerden kuruyan, tohumu ve yaprağı dökülen şeydir; davar onu otlar ve onunla semirir; denir: onun için **القَفّ** ve **القَفِيف** ve **القَمِيم**. Ve elbise için, yıkamadan sonra kuruyunca: “**قد قفّ قُفُوفاً**” denir. Ebû Hanîfe: “**أَقَفَّت السائمة**”: otlakları kuru buldu. Ve “**أَقَفَّت عينُ المريض إقْفافاً والباكي**”: gözyaşı gitti ve karalığı yükseldi. Ve “**أَقفَّت الدجاجة إقْفافاً**”, o **مُقِفٌّ** iken: yumurtası kesildi; ve denildi: yumurtayı karnında topladı. **التهذيب**’de: “**أَقفَّت الدجاجة**” kesince ve yumurtası kesilince (denir).

Ve erkeklerden **القَفَّة** (kafın fethasıyla): küçük cüsseli, az etli. Ve **القُفّة**: titreme; “üzerinde **قُفة** var” yani titreme ve ürperme. Ve “**قفَّ يَقِفُّ قُفوفاً**”: titredi ve ürperdi. Ve “**قَفَّ شعري**” yani korkudan dikildi. Ferrâ: “**قَفَّ جلده يَقِفُّ قُفوفاً**” der; “ürperdi”yi kasteder; ve inşad etti:
وإني لَتَعْرُوني لذِكْراكِ قُفَّةٌ،
كما انْتَفَضَ العُصعفُور من سَبَل القَطْرِ
Ve Sehl b. Huneyf hadîsinde: “Onu **قَفْقَفَة** aldı” yani titreme. Denir: “**تَقَفْقَفَ من البَرد**” soğuktan toplandı ve titredi. Ve “**قُفُّ الشيء**”: onun sırtı.

Ve **القُفّة** ve **القُفُّ**: yerin sırtlarından yükselen ve taşları sertleşen şey; ve denildi: yerden **الغبيط** gibidir; ve denildi: iki **النَشْز** arasındadır ve o bir **مَكْرَمة**’dir; ve denildi: **القف** **الجَرْم** ve **الحَزْن**’dan daha kalındır. Şemmer dedi: **القُفُّ** yerden yükselen ve kalınlaşan şeydir; dağ olacak kadar değildir. Ve **القَفْقَفَة**: humma yahut öfke yahut benzerinden titreme; ve denildi: gamlı iken titremedir; ve muhakkak **تَقَفْقَفَ** ve **قَفْقَف** etti; dedi ki:
نِعْمَ ضَجِيعُ الفتى، إذا بَرَدَ الْـ
ـلَيلُ سُحَيْراً، فقَفْقَفَ الصُّرَدُ
Ve onun için “**قَفْقفة**” işitildi; temizlenince, soğuktan azı dişlerinin takırdaması işitildi. Sâlim b. Abdillâh hadîsinde: “Hişâm’ın yanından çıkınca onu **قَفْقَفَة** aldı.” Leys: **القَفقفة** çenelerin titremesi ve dişlerin birbirine vurmasıdır; şiddetli soğuktan yahut hummanın titremesinden; ve İbn Berrî inşad etti:
قَفْقاف أَلحِي الواعِساتِ العُمَّه
(* “**الواعسات**” lafzı asılda vav iledir; belki râ iledir.)
Asmaî: “**تَقَفْقَف**” soğuktan ve “**تَرَفْرف**” aynı mânâdadır. İbn Şümeyl: **القُفّة** hummadan gelen bir titremedir.

Ve İbn Şümeyl dedi: **القُفُّ** taşlardır; bir kısmı bir kısmına gömülmüş; bir kısmı bir kısmına ardışık; kırmızıdır; yumuşaklık ve kolaylıktan hiçbir şey ona karışmaz; dağdır; ancak gökte uzun değildir; çevresine bir hâkimiyeti vardır; ondan yere hâkim olan şey taşlardır; taşların altında da taşlar vardır; ve bir **قُفّ** bulmazsın ki içinde büyük kopmuş taşlar olmasın; çökmüş develer gibi ve daha büyük ve küçük; dedi: Nice **قُفّ** vardır ki taşları evler gibi iri taşlardır. Dedi: **القف** içinde bahçeler ve düzlükler olur; o vakit bahçe, içinde bulunduğu **القفّ**’dandır; onda kazmaya gitsen taşlarının çokluğu sana galip gelir; sen onu gördüğünde onu çamur görürsün; hâlbuki o bitirir ve otlandırır. Dedi: **قُفُّ القفِّ** ancak onun taşlarıdır. Ru’be dedi:
وقُفّ أَقفافٍ ورَمْلٍ بَحْوَنِ
Ebû Mansûr dedi: **قِفافُ الصَّمَّانِ** bu sıfat üzeredir; geniş enli memleketlerdir; içinde bahçeler ve düzlükler ve çok **سُلْقان** vardır; bereketlenince genişliği ve düzlüklerinin otunun çokluğu sebebiyle Arapların hepsi orada bahar otlağına iner; o, Necd’in **حُزون**’undandır. Ebû Mûsâ hadîsinde: “Yanına girdim; bir de o, kuyunun başında oturuyor; onun **قُفّ**’unun ortasına oturmuş.” **قُفُّ البئر**: etrafına yapılan set/sekidir. **القُفّ**’un aslı: yerden kalınlaşıp yükselen şeydir; yahut kuru **القَفّ**’dandır; çünkü kuyunun etrafında yükselen şey çoğu kez kuru olur. Ve **القُفّ** ayrıca: Medine vadilerinden bir vadidir; onun üzerinde halkına ait mal vardır. Ondandır: Muâviye hadîsi: “Seni Allah ile korurum; bir vadiye inip de başını **يَرِفُّ** bırakıp sonunu **يَقِفُّ** bırakmandan” yani kurur; ve denildi: **القُف** tepecikler, yarıklar ve parlak taşlıklar (araziler)dir; çoğulu **قِفاف** ve **أَقفاف**; Sîbeveyh’ten. Ve kıyas dışı gelen nisbetin “maddûl” babında dedi ki: **قِفاف**’a nisbet edersen **قُفِّيٌّ** dersin; eğer **قُفّ**’un çoğulunu kastettiyse, şâz nisbetten değildir; ancak bir yer adı yahut bir adam adı kastetmişse; o takdirde ona nisbet edince **قِفافي** dersin; çünkü o, çoğul değildir; nisbet için teke döndürülür.

Ve **القِفّةُ** (kesre ile): çocuk doğduğunda karnından çıkan ilk şey. Leys: **القُفَّة** balta ağzının **بُنّة**’sidir. Ezherî dedi: Balta **بُنّة**’si, onun aslıdır; içinde onun deliği olan şeydir; içine onun sapı konulan şeydir. Ve **القفة**: tavşan; Kurâ‘dan. Ve **قَيْسُ قُفّةَ**: bir lakaptır. Sîbeveyh dedi: **قفةَ**’de tenvin olmaz; çünkü “Kays” dediğinde kastettiğin marifeti kastettin; eğer **قفة**’yi tenvinleseydin isim nekre olurdu; sanki “marife bir **قفة**” dedin; sonra onu marife kıldıktan sonra Kays’ı ona yapıştırdın. Ve **القُفّانِ**: bir yer; Burcemî dedi:
خَرَجْنا من القُفَّينِ، لا حَيّ مِثْلنا،
بآيتنا نُزْجي اللِّقاح المَطافِلا
Ve **القَفَّانُ**: topluluk. Ve her şeyin **قَفَّانُ**’ı: onun toplanmışı. Ömer hadîsinde: Huzeyfe, Allah ikisinden de razı olsun, ona dedi ki: “Sen fâcir adamla yardım alıyorsun.” Dedi: “Ben onun kuvveti için adamla yardım alırım; sonra onun **قَفّانه**’ı üzerinde olurum.” Ebû Ubeyd dedi: Her şeyin **قَفّان**’ı onun toplanmışı ve bilgisinin sonuna kadar varılmasıdır; der ki: İşini izleme üzerinde olurum; nihayet bilgisini sonuna kadar elde ederim ve onu tanırım. Ebû Ubeyd dedi: Bu kelimenin Arapça olduğunu sanmıyorum; ancak aslı **قَبَّان**’dır. Ondandır: “Falan, falanın üzerinde **قبّانٌ**” derler; yani onun üzerinde emin makamındadır; işini izleyen ve onu hesaba çeken baştır. Bunun için, **القَبّان** denilen teraziye **قَبّان** denildi. İbnü’l-Esîr dedi: “Ona **قَفّان**ı üzerinde geldim” ve “**قافيته**” yani onun izi üzerinde. Ve Ömer hadîsinde denildi: der ki: “Ben yeterli güçlü adamla yardım alırım; o, o güvenilirlikte olmasa da; sonra onun arkasında ve izi üzerinde olurum; işini izlerim ve hâlini araştırırım; onun yeterliliği bana fayda verir; benim onu gözetlemem onu hıyanetten alıkoyar.” Ve **قَفَّانٌ**: “**القَفا القَفَنّ**” sözlerinden **فَعَّالٌ**’dır; nûnu زائد sayan kimseye göre o **فَعْلان**’dır. Dedi: Herevî ve Ezherî onu **قفف** maddesinde, nûnun زائد olduğu üzere zikretti; Cevherî onu **قفن**’de zikretti ve dedi: **القفّان** ense (**القَفا**)dır; nûn زائدdır. Ve denildi: O, kendisiyle tartılan **قَبَّان**’ın muarrabıdır. “Onun **قَفَّان**ı üzerinde geldi” yani onun izi üzerinde.

Ve **القَفَّاف**: parmakları arasında dirhemleri çalan kimse; ve muhakkak **قفَّ يقُفُّ**. Iraklılar, dirhemleri sayıp alırken iki avucuyla çalan çarşı adamına: **قَفَّاف** derler. Ve ondan şu kadar şu kadar dirhem muhakkak **قَفَّ** etti; ve dedi ki:
فَقَفَّ، بَكَّفِّه، سبعين منها
من السُّود المُرَوَّقةِ الصِّلابِ
Ve hadîste: Onlardan bazısı misal vurdu da dedi ki: “Bir **قَفَّاف** bir sarrafa dirhemlerle gitti.” **القَفَّافُ**: sayıp alırken avucuyla dirhemleri çalan kimsedir. Denir: “Falan bir dirhemi **قَفَّ** etti.” Ve **القَفَّان**: **القرسْطون**; İbnü’l-A‘râbî dedi: O sahih Arapçadır; Acemcede bir vaz‘ı yoktur. Buna göre nûn onda زائد olur; çünkü sonunda nûn bulunan, eliften sonra nûn olan şeyde **فَعْلان** vezni, **فَعَّال**’dan daha çoktur. Peygambere, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, bir heyet geldi; dedi: “Siz kimsiniz?” Dediler: “Benû **غَيّانَ**.” Dedi: “Hayır, Benû **رَشْدان**.” Eğer onun yanında **غَيّان**’ı, **الغين**’den **فَعَّالاً** (ve o **النو**
(* “**النو**” asılda böyledir.)
ve susuzluk) tasavvur etseydi, “Benû **رَشَّاد**” derdi. Peygamberin, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, sözü delâlet etti ki: Sonu nûn olan **فَعْلان** vezni, sonu nûn olan **فعّال**’dan daha çoktur. Asmaî’ye gelince: dedi: **قَفَّان** **قبَّان**’dır; b ile f arasında olan b ile; f’ye halis kılınarak Arapçalaştırılmıştır; ve onu b’ye halis kılmak da caizdir; çünkü Sîbeveyh, f ile b arasında olan b hakkında bunu mutlak olarak söylemiştir. Ve **قَفْقفا الظَّلِيم**: onun iki kanadı. Ve İbn Ahmer’in, **الظَّلِيم** ve yumurtayı vasfederken sözü:
فَظَلَّ يَحُفُّهنَّ بِقَفْقَفَيْه،
ويَلْحَفُهنَّ هَفْهافاً ثَخِينا
Yumurtasını kuluçkaya yatan bir **ظليم**’i vasfeder; ve kuluçkada iki kanadıyla onun üzerine **قَفْقَف** etti; muradı: yumurtasını kuşatır ve iki kanadını ona yorgan gibi yapar; o ise kalınlığıyla beraber incedir. Ve kuşun **قفقفا**’sı: iki kanadıdır. Ve **القفقفان**: iki çenedir. Ve “**قفْقَف النَّبْتُ**” ve “**تَقَفْقفَ**”, o **قَفْقاف** iken: kurudu.
