# قفو — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D9%88/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%81%D9%88/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D9%88.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قفو

: ( و ( *!القَفَا ) ، مَقْصُورٌ : ( وَراءَ العُنُقِ ) .
( وفي الصِّحاح : مُؤَخَّرُ العُنُقِ ؛ ( *!كالقافِيَةِ ) ، وهي قِيلَةٌ ؛ وقيلَ : *!قافِيَةُ الرأْسِ : مُؤَخّرُه ، وقيلَ : وسَطُه . وفي الحديثِ : ( يَعْقِدُ الشَّيْطانُ على قافِيَةِ رأْسِ أَحَدِكُم ثلاثَ عُقَدٍ ) .
قالَ أَبو عبيدٍ : يَعْنِي *!بالقافِيَةِ القَفَا .
وقال أَبو حاتِم : زَعَمَ الأصْمعي أنَّ القَفَا مُؤَنَّثَةٌ لا تُذَكَّر .
قالَ يَعْقوب :

أَنْشَدَنا الفرَّاء :
وما المَوْلى وإن عَرُضَت *!قَفاه
بأَحْمَل للمَلاوِم مِن حِمارِ ( و ) قالَ اللّحْياني : *!القَفَا ( يُذَكَّرُ ) ويُؤَنَّثُ ، وحَكَى عن عُكْل : هذه *!قَفاً ، بالتَّأْنِيثِ ؛ ( وقد يُمَدُّ ) ؛ ) حكَاهُ ابنُ بَرِّي عن ابنِ جنِّي قال : وليسَتْ بالفاشِيَةِ . قالَ ابنُ جنِّي : ولهذا جُمِعَ على *!أَقْفِيَةٍ ؛ وأَنْشَدَ :
حتى إذا قُلْنا تَيَفَّع مالكٌ
سَلَقَت رُقَيَّةُ مَالِكاً *!لقَفائِه ( ج ) في أدْنَى العَدَدِ : ( *!أَقْفٍ ) ؛ ) نقلَهُ أَبو عليَ القالِي عن أبي حاتِمٍ .
قالَ الجَوْهرِي : ( و ) قد جاءَ عنهم ( *!أَقْفِيَةٌ ) وهو على غيرِ قِياسٍ ، لأنَّه جَمْعُ المَمْدودِ مِثْلُ سَماءٍ وأَسْمِيَة .
ونَسَبَه ابنُ سِيدَه إلى ابنِ الأعْرابِي .
( و ) يُجْمَعُ في القلَّةِ على ( *!أَقْفَاءٍ ) مثْلُ رَحاً وأَرْحاءٍ ؛ ونقلَهُ أَبو عليَ عن الأَصْمعي ؛ وأَنْشَدَ :
يا عُمَرَ بن يَزِيد إِنَّني رجُلٌ
أَكْوِي من الدَّاءِ أقْفاء المَجانِينقالَ أَبو حاتِمٍ : ( و ) رُبَّما قالوا : ( *!قُفِيٌّ *!وقِفِيٌّ ) ، بضمِّ القافِ وكسْرِها ؛ والأخيرَةُ أنْكَرَهَا الأصْمعي وقالَ : لم أسْمَعْهم يقولونَ ذلكَ .
( *!وقِفِينٌ ) ، وهذه نادِرَةٌ لا يُوجِبُهَا القِياسُ .
( *!وقَفَوْتُه *!قَفْواً ) ، بالفَتْح ، ( *!وقُفُوًّا ) ، كسُمُوَ : ( تَبِعْتُه ) ، عن اللّيْثِ ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿ولا *!تَقْفُ ما ليسَ لكَ به عِلْم﴾ ؛ قال الفرَّاءُ : أَكْثَر القُرَّاء مِن *!قَفَوْت ،

كما نقولُ : لا تدَع من دَعَوْت ؛ قالَ : وقَرَأَ بعضُهم : ولا تَقُفْ مثْل ولا تَقُلْ .
وقالَ الأخْفَش في تَفْسِيرِ الآيَةِ : أَي لا تَتَّبِع ما لا تَعْلم .
وقالَ مجاهِد : أي لا تَرُمْ .
وقالَ ابنُ الحَنَفِية : مَعْناه : لا تَشْهَد بالزُّورِ .
وقالَ أَبو زيْدٍ : *!يَقْفُو ويَقُوفُ ويَقْتافُ أَي يَتَتَبَّع الأَثر .
وقالَ ابنُ الأعْرابي : *!قَفَوْتُ فُلاناً : اتَّبَعْت أَثَرَه .
وفي نوادِرِ الأعْراب : قَفَا أَثَرَه أَي تَبِعَه .
( *!كَتَقَفَّيْتُه *!واقْتَفَيْتُه ) ؛ ) نقلَهُ الجَوْهرِي .
( و ) *!قَفَوْتُه أَيْضاً : ( ضَرَبْتُ قَفاهُ ) وقَفَيْتُه كذلك .
( و ) أَيْضاً : ( قَذَفْتُه بالفُجورِ صَرِيحاً ) ؛ ) ومنه الحديثُ أَي عن القاسِمِ بنِ محمدٍ : ( لا حَدَّ في *!القفْوِ البَيِّن ) ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي ؛ أَي القَذْفُ الظَّاهِر .
وفي الحديثِ : ( نحنُ بَنُو النَّضْر بنِ كِنانَةَ لا نَقْذِفُ أَبانا ولا نَقْفُو أُمَّنا ) ، مَعْنى نَقْفُو نَقْذِفُ ؛ وفي رِوايَةٍ : لا نقتفي عن أَبِينا ولا *!نَقْفُو أُمَّنا ، أَي لا نَتَّهِمُها ولا نَقْذفُها . يقالُ : قَفَا فلانٌ فلاناً إذا قَذَفَه بما ليسَ فيه ؛ وقيلَ : مَعْنَاهُ لا نَتْركُ النَّسَبَ إلى الآباءِ ، ونَنْتَسِب إلى الأُمَّهات .
( و ) أَيْضاً : ( رَمَيْتُه بأمْرٍ قَبيحٍ ) ؛ ) عن ابنِ الأعْرابِي ، ونقلَهُ الجَوْهرِي أَيْضاً .
وقالَ ابنُ دُرَيْدٍ : قوْلُهم : قد قَفا بذلكَ فلاناً ؛ مَعْناه أَتْبَعَهُ كَلاماً قَبيحاً .
ويقالُ : مَا هَجا فلاناً ولا قَفَا .
ومالكَ تَقْفُو صاحِبَك .
( والاسْمُ *!القِفْوَةُ ) ، بالكسْرِ ، وعليه اقْتَصَرَ الجَوْهرِي وغيرُهُ .
وقوْلُه : ( *!والقُفِيُّ ) ، كعُتِيِّ ، صَرِيحُه

أنَّه مَعْطوفٌ على ما قَبْله أي أنَّه الاسْمُ *!كالقِفْوَةِ ، وَلَم أَرَه لأحدٍ مِن الأئمَّةِ ، والظاهِرُ أنَّه اشْتُبِه على المصنِّفِ سِيَاق الجَوْهرِي ونَصّه ؛ والاسْمُ *!القِفْوَةُ ، بالكسْر ، والقَفِيُّ *!والقَفِيَّة ما يُؤثَرُ به الضَّيْفُ والصَّبيّ فظنّ أنَّ *!القُفِيَّ مَعْطوفٌ على الأوَّلِ ، وليسَ كَذلكَ ، بل تَمَام كَلامِه عنْدَ قوْلِه بالكَسْر ، ثم ابتدَأَ فقالَ *!والقفِيُّ *!والقَفِيَّة أي كغَنِيِّ وغَنِيَّةٍ فتَأَمَّل .
( و ) *!قَفَوْتُ ( فلاناً بأمرٍ : آثَرْتُه به ، *!كأَقْفَيْتُه .
( ( واقْنَفَيْتُهُ ) ) يقالُ : هو *!مُقْتَفًى به ، والاسْمُ *!القِفْوَةُ .
ويقولون في الدّعاءِ : *!قَفَا ( اللَّهُ أَثَرَهُ ) مِثْل ( عَفَّاهُ .
( *!وتَقَفَّاهُ بالعَصا ، *!واسْتَقْفاهُ ) ؛ ) أَي ( ضَرَبَه بها ) ، أَو جاءَهُ مِن خَلْف فضَرَبَ بها *!قَفاهُ ؛ ومنه حديثُ ابنِ عُمر : ( أَخَذَ المِسْحاةَ *!فاسْتَقْفاهُ فضَرَبَه بها حتى قَتَلَهُ ) ، أَي أَتاهُ مِن قِبَل قفاهُ .
( وشاةٌ *!قَفِيَّةٌ *!ومَقْفِيَّةٌ : ذُبِحَتْ مِن *!قَفاها ) ؛ ) ومنهم مَنْ يقولُ : قَفِينَة ، والنونُ زائِدَةٌ ، كما في الصِّحاح .
قالَ ابنُ برِّي : النونُ بَدَلٌ من الياءِ التي هي لامُ الكَلِمَة ، وقد مَرَّ ذلكَ في قفن .
وفي حديثِ النّخعي : سُئِلَ عمَّنْ ذبحَ فأبانَ الرأْسَ ، قالَ : ( تلكَ القَفِينَة لا بأْسَ بها ) ، وهي المَذْبوحةُ مِن قِبَل القَفا .
وقالَ أَبو عبيدةَ : هي التي يُبانُ رَأْسها بالذَّبْح .
( و ) مِن المجازِ قوْلُهم : ( لا أَفْعَلُه *!قَفا الدَّهْرِ ) : ) أَي أَبَداً ؛ كما في الصِّحاح .
وفي المُحْكم : أَي ( طُولَه ) .
( وفي الأساس : أَي آخِرَه .

( *!وقَفَّيْتُه زَيْدًا ، وبه *!تَقْفِيَةً : أَتْبَعْتُه إِيَّاهُ ) ؛ ) ومنه قولُه تعالى : ﴿ثم *!قَفَّينا على آثارِهِم برُسُلنا﴾ ، أَي أَتْبَعْنا نوحاً وإبْراهيم رُسُلاً بعْدَهم ؛ وقالَ امرؤُ القَيْس :
*!وقَفَّى على آثارِهِنَّ بحاصِبِ أَي أَتْبَع آثارَهُنَّ حاصِباً .
( وهو *!قَفِيُّهُم *!وَقَفِيَّتُهُم : أَي الخَلَفُ منهم ) ، مَأْخُوذٌ من *!قَفَوْتُه إذا تَبِعْته ، كأَنَّهُ *!يَقْفُو آثارَهُم في الخَيْرِ ؛ ومنه حديثُ عُمَرَ ، رَضِيَ اللَّهُ تعالى عنه في الاسْتِسْقاءِ : ( اللهُمَّ إِنَّا نَتَقَرَّبُ إليكَ بعمِّ نبيِّك *!وقَفِيَّةِ آبائِهِ وكُبْرِ رِجاله ) ؛ يَعْنِي العبَّاسَ ، أَي خَلَف آبائِهِ وتِلْوهم وتَابِعهم كأَنَّه ذَهَبَ إِلَى اسْتِسْقاءِ أَبِيهِ عَبْد المطَّلب لأهْل الحَرَمَيْن حينَ أَجْدَبُوا فسَقَاهُم اللَّهُ به .
( *!والقافِيَةُ ) مِن الشِّعْرِ : الذي *!يَقْفُو البَيْتَ ، سُمِّيَت لأنَّها *!تَقْفُوه .
وفي الصِّحاح : لأنَّ بعضَها يَتْبَع أَثَر بعضٍ .
وقالَ الأخْفَش : *!القافِيَةُ : ( آخِرُ كَلِمةٍ في البَيْتِ ) ، وإِنَّما قِيلَ لها *!قافِيَة لأنَّها تَقْفُو الكَلامَ ؛ قالَ : وفي قوْلِهم قافِيَة دَلِيلٌ على أنَّها ليسَتْ بحَرْفٍ ، لأنَّ القافِيَةَ مُؤَنَّثة والحَرْفَ مُذكَّرٌ ، وإن كانوا قد يُؤَنِّثُونَ المُذكَّر ؛ قالَ : وهذا قد سُمِعَ من العَرَبِ ، وليسَتْ تُؤْخَذ الأسْماءُ بالقِياسِ ، والعَرَبُ لا تَعْرفُ الحُرُوفَ .
قالَ ابنُ سِيدَه : أَخْبَرَني مَنْ أَثِقُ بِه أنَّهم قالوا لعَرَبيَ فصِيحٍ : أَنْشِدْنا قصِيدةً على الذالِ ، فقالَ : وما الذَّال ؟ وسُئِلَ أَحَدُهم عن قافِيَةِ :
لا يَشْتينَ عَمَلاً ما أَنْقَيْنْ فقالَ : أنْقَيْنْ ؛ وقالوا لأبي حيَّة : أنْشِدْنا قصِيدَةً على القافِ فقال :

كَفَى بالنَّأْيِ من أَسْماء كاف فلم يَعْرِف القافَ .
قالَ صاحِبُ اللِّسان : أَبو حيَّة على جَهْلِه بالقافِ في هذا كما ذُكِرَ أَفْصَح منه على مَعْرفَتِها ، وذلكَ لأنَّه راعَى لَفْظُه قاف فحمَلَها على الظاهِرِ وأتاهُ بما هو على وَزْنِ قاف من كاف ومثْلها ، وهذا نِهايَةُ العِلْم بالألْفاظِ وإن دقَّ عليه ما قَصَدَ منه من *!قافِيَةِ القافِ ، ولو أنْشَدَه شعراً على غيرِ هذا الرَّوِيّ مثْل قوْلِه :
آذَنَتْنا ببَيْنِها أَسْماء أَوْ مِثْل قَوْله :
لخَوْلَةَ أطْلالٌ ببُرْقَةِ ثَهْمَدِ كانَ يُعَدُّ جَاهِلاً ، وإنَّما هو أَنْشَدَه على وَزْنِ القافِ ، وهذه مَعْذرةٌ لَطِيفَةٌ عن أَبي حيَّة ، واللَّهُ أَعْلَم ، انتَهَى .
( أَو ) اتفاقِيَةُ مِن ( آخِر حَرْفٍ ساكِنٍ فيه ) ، أَي في البَيْتِ ، ( إلى أَوَّلِ ساكِنٍ يَلِيهِ مع الحَرَكَةِ التي قبْلَ السَّاكِنِ ) ؛ ) هذا قولُ الخَلِيلِ . ويقالُ مع المُتحَرِّكِ الذي قَبْلَ الساكِنِ كأَنَّ القافِيَةَ على قوْلِهِ مِنْ قَوْلِ لَبيدٍ :
عَفَتِ الدِّيارُ مَجَلُّهَا فمُقَامُها مِن فَتْحةِ القافِ إلى آخِر البَيْتِ ، وعلى الحِكايَةِ الثانيةِ مِن القافِ نَفْسِها إلى آخِرِ البَيْتِ .
( أَوْ هي الحَرْفُ ) الذي ( تُبْنَى عليه القَصِيدَةُ ) ، وهو المسمَّى رَوِيًّا ، هذا قولُ قُطْرُب .
وقالَ ابنُ كَيْسان : القافيَةُ كلُّ شيءٍ لزمت إعادَته في آخِر البَيْتِ ، وقد لاذ هذا بنَحْوٍ مِن

قوْلِ الخَلِيلِ لولا خَلَلٌ فيه .
قالَ ابنُ جنِّي : والذي ثَبَتَ عنْدِي صحَّته مِن هذه الأقْوال هو قَوْل الخلِيلِ .
قالَ ابنُ سِيدَه : وهذه الأقْوالُ إنَّما يخصّ بتَحْقِيقِها صِناعَة القَافِيَةِ ، ونحنُ ليسَ مِن غَرَضِنا هنا إلاَّ أن نُعَرِّفَ مَا القافِيَةُ على مَذْهَبِ هؤلاء كُلّهم من غيرِ إسْهابٍ ولا إطْنابٍ ، وقد بيَّناهُ في كتابِنا الوافي في أحْكامِ علْم *!القَوافِي . وأمَّا حِكاية الأخْفَش مِن أنَّه سأَلَ مَنْ أَنْشَدَ :
لاَ يَشْتَكِينَ عَمَلاً ما أَنْقَيْنْ فلا دَلالَةَ فيه على أنَّ القافِيَةَ عنْدَهم الكَلِمَةُ ، لأنَّه نَحا نَحْوَ ما يرِيدُه الخَلِيلُ فلَطُف عليه أن يقولَ : هي مِن فَتْحةِ القافِ إلى آخِرِ البَيْتِ ، فجاءَ بما هو عليه أَسْهَل وبه آنَس وعليه أَقْدَر ، فذكَرَ الكَلِمَة المُنْطوِيَة على *!القافِيَةِ في الحَقِيقَةِ مجازاً ، وإذا جازَ لَهُم أَنْ يسموا البَيْتَ كُلّه قافِيَةً لأنَّ في آخِرِهِ قافِيَة ، فتَسْمِيَتهم الكَلِمة التي فيها القافِيَة نَفْسها قافِيَة أَجْدَر بالجَوازِ ، وذلك قولُ حَسَّان :
فنُحْكِمُ بالقَوافِي مَن هَجانا
ونَضْرِبُ حِينَ تَخْتَلِطُ الدِّماءُوذَهَبَ الأخْفَشُ إلى أنَّهُ أَرادَ *!بالقَوافِي هنا الأبْياتَ .
قالَ ابنُ جنِّي : ولا يمْتنِعُ عنْدِي أنَّه أَرادَ القَصائِدَ كقولِ الخَنْساء :
وقافِيَةٍ مِثْلِ حَدِّ السِّنا
نِ تَبْقى وتَهْلِك مَنْ قالَهاتَعْنِي قَصِيدَةً .
وقالَ آخَرُ :
نُبِّئْتُ قافِيَةً قِيلَتْ تَناشَدَها
قَوْمٌ سأَتْرُكَ في أَعْراضِهِم نَدَباوإذا جازَ أَن تسمَّى القَصِيدَة كُلَّها قافِيَة كانت تَسْمِيَة الكَلِمَة التي فيها

*!القافِيَة *!قافِيَة أَجْدَر ؛ وعندي أنَّ تَسْميةَ الكَلِمةِ والبَيْت والقَصِيدَةِ قافِيَةً إنَّما هو على إرادَةِ ذُو القافِيَةِ ، وبه خَتَمَ ابنُ جنِّي رأْيَهُ في تَسْمِيتِهم الكُلَّ قافِيَة .
وقال الأزْهرِي : العَرَبُ تُسمّي البَيْتَ من الشِّعْر قافِيَةً ، ورُبَّما سَمّوا القَصِيدَةَ قَافِيَةً ؛ ويقولونَ : رَوَيْت لفلانٍ كذا وكذا قافِيَة .
( *!والقِفْوَةُ ، بالكسْرِ : الذَّنْبُ ) ؛ ) ومنه المَثَلُ : رُبَّ سامِعٍ عِذْرَتي لم يَسْمَعْ *!قِفْوتي ؛ العِذْرَةُ : المَعذِرَةُ ، أَي رُبَّما اعْتَذَرْت إلى رجُلٍ من شيءٍ قد كان منِّي وأَنا أظنُّ أن قد بَلَغَه ولم يكُنْ بلَغَه ، يُضْرَبُ لمَنْ لا يَحْفَظ سِرّه ولا يَعْرف عَيْبَه .
( أَو ) *!القِفْوَةُ : ( أَنْ تقولَ للإنْسانِ ما فيه وما ليسَ فيه .
( *!وأَقْفاهُ عليه ) : ) أَي ( فضَّلَه ) ؛ ) ومنه قولُ غَيْلان الرّبعي يصِفُ فَرَساً :
*!مُقْفًى على الحَيِّ قَصِيرَ الأَظْماء ( و ) أَقْفاهُ ( به : خَصَّهُ ) به ومَيَّزَه .
وفي المُحْكم : اخْتَصَّه .
( *!والقَفِيَّةُ ، كغَنِيَّةٍ : المَزِيَّةُ تكونُ لكَ على الغَيْرِ ) ، تقولُ : له عنْدِي *!قَفِيَّةٌ ومَزِيَّةٌ إذا كانتْ له مَنْزلَةٌ ليسَتْ لغيرِهِ . ويقالُ : *!أَقْفَيْته ، ولا يقالُ : أَمْزَيْته .
( و ) *!القَفِيُّ ، ( كغَنِيَ : الحَفِيُّ ) المُكْرم له . ( وأَنا *!قَفِيٌّ به ) : ) أَي ( حَفِيٌّ .
( و ) *!القَفِيُّ : ( الضَّيْفُ المُكْرَمُ ) لأنَّه *!يُقْفَى بالبرِّ واللّطْفِ ، فهو فَعِيلٌ بمعْنَى مَفْعولٍ .
( و ) *!القَفِيُّ : ( ما يُكْرَمُ به ) الضَّيْفُ ( من الطَّعَامِ ) .
( وفي الصِّحاح : الشيءُ يُؤْثَرُ به الضَّيْفُ والصَّبيّ ؛

وأَنْشَدَ لسَلامةَ بنِ جَنْدلٍ يصِفُ فَرَساً :
ليس بأسْفى ولا أَقْنى ولا سَغِلٍ يُسْقي دَواء *!قَفِيّ السَّكْنِ مَرْبُوبوإنَّما جُعِلَ اللَّبَنُ دَواءً لأنَّهم يُضَمِّرُونَ الخَيْلَ لسَقْي اللَّبَنِ والحَنْذ ، انتَهَى . ورَوَى بعضُهم هذا البَيْت يُسْقى دِوَاء ، بكَسْرِ الدالِ ، مَصْدَر دَاوَيْته .
وقالَ أَبو عبيدٍ : اللّبَن ليسَ باسْمِ *!القَفِيِّ ، ولكنَّه كانَ رُفِعَ لإنْسانٍ خُصَّ به يقولُ فآثَرْت به الفَرَسَ .
وقالَ اللّيْثُ : قَفِيُّ السَّكْنِ : ضَيْفُ أَهْلِ البَيْتِ .
( *!وأَقْفَى : أَكَلَها ) ، أَي القَفِيَّة ( و ) *!القَفِيُّ : ( خِيرَتُكَ مِن إخْوانِكِ ، أَو المُتَّهَمُ منهم ؛ ضِدٌّ .
( *!وتَقَفَّى به ) : ) أي ( تَحَفَّى ) به ؛ ( والاسْمُ : *!القَفاوَةُ ) ، بالفَتْحِ .
( *!واقْتَفَى به : اخْتَصَ ) ، أَي خَصَّ نَفْسَه به ؛ قالَ الشاعِرُ :
ولا أَتَحَرَّى وِدَّ مَنْ لا يَوَدُّني
ولا *!أَقْتَفِي بالزادِ دُونَ زَمِيلِي ( و ) *!اقْتَفَى ( الشَّيءَ اخْتَارَهُ ) ؛ ) نقلَهُ الجَوْهرِي ؛ ومنه المُقْتَفى للمُخْتار .
( *!والتَّقافِي : البُهْتانُ ) يَرْمِي به الرَّجلُ صاحِبَه ؛ عن أبي عُبيدٍ .
( *!والقَفا ، أَو قَفا آدَمَ : جبلٌ ) قرْبَ عُكاظ لبَني هلالِ بنِ عامِرٍ .
ونَصُّ التكْمِلَةِ : *!والقَفا : جَبَلٌ يقالُ له قَفا آُّدَمَ .
( *!والقَفْوُ : ع .
( *!والقُفْيَةُ ، بالضَّمِّ : زُبْيَةٌ الصَّائِدِ ) .
( وقال اللَّحْياني : هي القُفْيَة والغُفْيَةُ .
وقيلَ : هي كالزّبْيةِ إلاَّ أنَّ فَوْقَها شَجَراً .
( *!والقَفْوُ : وَهَجٌ يَثُورُ عند المَطَرِ ) .
( ونَصُّ المُحْكم : *!القَفْوَةُ : وَهْجةٌ تَثُورُ عنْدَ أَوَّلِ المَطَرِ .

( وعُوَيْفُ *!القَوافِي : شاعِرٌ ) مَشْهُورٌ ، وهو عُوَيْفُ بنُ مُعاوِيَةَ بنِ عقبَةَ بنِ حصْنِ بنِ حذيفَةَ بنِ بَدْرٍ ، وإنَّما لُقِّبَ بذلكَ ( لقَوْلِه :
( سأُكْذِبُ مَنْ قد كانَ يَزْعُمُ أَنَّنِي ( إذا قُلْتُ قَوْلاً لا أُجِيدُ *!القَوافِيا و ) مِن المجازِ : ( رُدَّ ) فلانٌ ( *!قَفاً ، أَو على *!قَفاهُ ) : ) إذا ( هَرِمَ ) ؛ ) نقلَهُ الزَّمَخْشري .
وفي المُحْكم : يقالُ للشَّيْخِ إذا كبرَ : رُدَّ على قَفاهُ .
وفي التّهذيب : إذا هَرِمَ رُدَّ *!قَفاً ؛ وأَنْشَدَ :
إن تَلْقَ رَيْبَ المَنايا أَو تُرَدَّ قَفاً
لا أَبْكِ مِنْكَ على دِينٍ ولا حَسَبِ وممَّا يُسْتدركُ عليه :
قَفَيْتُه : رَمَيْتُه بالزِّنا .
ويقالُ : *!قَفاً *!وَقَفَوان ، ولم يُسْمَع قَفَيانِ ، والتَّصْغيرُ *!قُفَيَّة .
وقالَ أَبو حاتِمٍ : أَنْشَدَنا الأصْمعي :
وهل علمت يا *!قُفَيُّ التنقله ؟ فقُلْتُ له : أينَ التَّأْنِيثُ ؟ هلاَّ قالَ : يا قُفَيَّة ؟ فقالَ : إنَّ هذا الرَّجْزَ ليسَ بقدِيمٍ كأنَّه يقولُ : هو مِن كَلامِ المُولّدِين ؛ نقلَهُ أبو عليَ القالِي .
وفي حديثِ طَلْحة : ( فوضَعُوا اللُّجَّ على *!قَفَيِّ ) أي السَّيْفَ على *!قَفَايَ ، وهي لُغَةٌ طائيَّةٌ ، يُشَدِّدُونَ ياءَ المُتَكلِّم .
وهُم *!قَفَا الأكَمةِ *!وبقَفاها : أَي بظَهْرِها .
ورَكِبْتُ *!قَفَا الجَبَلِ *!وقافِيَتَه .
وجِئْتُ مِن *!قافِيَةِ الجَبَلِ .
وفي حديثِ عُمَر : كتبَ إليه صَحِيفَة

فيها :
فما قُلُصٌ وُجِدْنَ مُعَقَّلاتِ
*!قَفَا سَلْعٍ بمُخْتَلَفِ التِّجارِأَي وَراء سَلْعٍ وخَلْفه .
*!والقَفْوُ : البُهْتانُ .
*!واسْتَقْفاهُ : *!قَفَا أَثَرَهُ ليَسْلُبَه ، عن الحوفي .
*!وقَفَّى عليه *!تَقْفِيَةً : أَتَى ؛ قالَ ابنُ مُقْبل :
كَمْ دُونَها من فَلاةٍ ذاتِ مُطَّرَدٍ
*!قَفَّى عليها سَرابٌ راسِبٌ جارِيأَي أَتَى عليها وغَشِيَها .
وقالَ ابنُ الأعْرابي : قَفَّى عليه : ذَهَبَ به ؛ وأَنْشَدَ :
ومَأْرِبُ قَفَّى عليه العَرِمْ والاسْمُ *!القِفْوَةُ ؛ ومنه الكَلامُ المُقَفَّى .
وفي الحديثِ : ( لي خَمْسةُ أَسْماء منها كذا وأَنا *!المُقَفِّي ) . وفي حديثٍ آخر : ( وأَنا العاقِبُ ) . قالَ شمِرٌ : المُقَفِّي نحْو العاقب وهو المُوَلِّي الذَّاهِبُ . يقالُ : *!قَفَّى عليه : أي ذَهَبَ ؛ فكأَنَّ المَعْنى أَنَّهُ آخِرُ الأنْبياء .
وقيلَ : *!المُقَفِّي المُتَّبع للنَّبِيِّين .
*!وقَفَّى الرَّجلُ ذَهَبَ مُوَلِّياً ، أَي أَعْطَاهُ *!قَفاهُ ؛ وقولُ ابنِ أَحْمر :
لا *!تَقْتَفي بهمُ الشمالُ إذا
هَبَّتْ ولا آفاقُها الغُبْرُأي لا تُقِيمُ الشّمال عليهم ، يُريدُ تُجاوُزَهم إلى غيرِهم لخِصْبِهم وكثْرَةِ خَيْرِهم .
*!والقَفِيَّةُ المُختارُ .

*!وقَفَّيْتُ الشِّعْرَ *!تَقْفِيَةً : أَي جَعَلْت له *!قافِيَةً .
*!والقَفِيُّ : القاذِفُ .
*!والقَفَاوَةُ : الأَثَرَةُ ؛ قالَ الكُمَيْت :
وباتَ وَلِيدُ الحَيِّ طَيَّانَ ساغِباً
وكاعِبُهم ذاتُ *!القَفاوَةِ أَسْغَبُوقيلَ : هو حسْنُ الغِذاءِ .
وهو *!مُقْتَفًى به : إذا كانَ مُكْرَماً .
*!وأَقْفاهُ : أَعْطاهُ القَفاوَةَ ؛ قالَ الشاعرُ :
*!وتُقْفِي وَلِيدَ الحَيِّ إن كانَ جائِعا
وتُحْسِبُه إن كان ليسَ بجائِعِأَي تُعطيه حتى يقول حَسْبي .
*!والقَفِيَّةُ : الطَّعامُ يُخَصُّ به الرَّجُل .
*!وتَقفَّاهُ : اخْتَارَهُ .
*!وتَقَفَّى التَّثنِيَة أَو الأَكَمَة : رَكِبَ قَفاهَا .
*!والقفيةُ : القَذِيفَةُ .
*!والقِفْوَةُ : ما اخْتَرْت من شيءٍ .
وهو *!قِفْوَتي : أَي خِيرَتي ممَّنْ أُوثِره . وأَيْضاً تُهَمَتي ، كأَنَّه مِن الأضْدادِ . وقالَ بعضُهم : قِرْفتي .
وقالَ أَبُو عَمْرٍ و : *!القَفْو أَن يُصِيبَ النَّبتَ المَطَرُ ثم يَرْكبه التُّراب فيَفْسُد ؛ وهَمَزَه أَبو زَيْدٍ .
وقالَ أَبو زيْدٍ : قَفِيَتِ الأرضُ قَفا إذا مُطِرَتْ وفيها نَبْت فجعلَ المطَرُ على النَّبْتِ الغُبارَ فلا تأْكُلُه الماشِيَةُ حتى يَجْلُوه النَّدَى .
قالَ الأزْهرِي : وسمِعْتُ بعضَ العَرَبِ يقولُ : *!قُفِيَ العُشْب فهو *!مَقْفُوٌّ ، وقد *!قَفاهُ السَّيْلُ ، وكَذلكَ إذا حَمَل الماءُ التُّرابَ عليه فصارَ مُوبئاً .

*!والقِفْيَةُ ، بالكسْرِ العَيْبُ ؛ عن كُراعٍ .
*!والقَفِيَّةُ : الناحِيَةُ ؛ عن ابنِ الأعْرابي ؛ وأَنْشَدَ :
فأَقْبَلْتُ حتى كنتُ عند *!قَفِيَّةٍ
من الجالِ والأنْفاسُ مِنِّي أَصُونُهاأَي في ناحِيَةٍ مِن الجالِ .
*!والقفيانِ ، كعليان : موضِعٌ .
ويقالُ في تَثْنِيَة *!قَفاً *!قَفَوان . قالَ أَبو الهَيْثم : ولم أَسْمَعْ قَفَيانِ .
*!وقَفَا اللَّهُ أَثَرَه : مثْلُ عَفا .
*!وقَفى عليهم الخيالُ إذا ماتُوا .

### Türkçe

: ( ve ( **القَفَا** ) , maksûr: ( boynun arkası ) .
( Ve **الصِّحاح**’ta: boynun arkası; ( **كالقافِيَةِ** ) gibi, ve o **قِيلَةٌ**’dir; ve denildi: **قافِيَةُ الرأْسِ**: onun arkasıdır, ve denildi: onun ortasıdır. Ve hadiste: ( şeytan, sizden birinizin başının **قافِيَةِ**’si üzerine üç düğüm bağlar ) .
Ebû Ubeyd dedi: **بالقافِيَةِ** ile **القَفَا**’yı kastediyor.
Ebû Hâtim dedi: Asmaî, **القَفَا**’nın müennes olduğunu, müzekker yapılmadığını iddia etti.
Ya‘kūb dedi:

Ferrâ bize okuttu:
Ve mevla, her ne kadar **قَفاه**’sı (arkası) ortaya çıksa da,
kınayanlara bir eşekten daha çok yüklenici değildir. ( ve ) Lihyânî dedi: **القَفَا** (müzekker yapılır) ve müennes yapılır; ve Ukl’den şunu nakletti: bu bir **قَفاً**’dır, te’nîs ile; ( ve uzatılabilir ); ) İbn Berrî bunu İbn Cinnî’den nakletti; dedi ki: bu yaygın olanla değildir. İbn Cinnî dedi: ve bunun için **أَقْفِيَةٍ** üzere cem‘ edildi; ve okudu:
Nihayet “Mâlik yükseldi” dediğimizde,
Rukayye, Mâlik’i **لقَفائِه** (kafası arkası için) yaraladı. ( ج ) en az sayıda: ( **أَقْفٍ** ); ) Ebû Ali el-Kālî bunu Ebû Hâtim’den nakletti.
Cevherî dedi: ( ve ) onlardan ( **أَقْفِيَةٌ** ) gelmiştir ve bu kıyas üzere değildir; çünkü o, **سَماءٍ** ve **أَسْمِيَة** gibi memdûdun cem‘idir.
İbn Sîde onu İbnü’l-A‘râbî’ye nisbet etti.
( ve ) azlıkta ( **أَقْفَاءٍ** ) üzere cem‘ edilir; **رَحاً** ve **أَرْحاءٍ** gibi; Ebû Ali onu Asmaî’den nakletti; ve okudu:
Ey Ömer b. Yezîd, ben bir adamım,
hastalıktan delilerin **أقْفاء**’larını dağlarım. Ebû Hâtim dedi: ( ve ) bazen derler: ( **قُفِيٌّ** **وقِفِيٌّ** ), kāfın dammesi ve kesresiyle; sonuncusunu Asmaî inkâr etti ve dedi: onların bunu söylediklerini işitmedim.
( **وقِفِينٌ** ), ve bu nâdirdir; kıyas onu gerektirmez.
( **وقَفَوْتُه** **قَفْواً** ), fetha ile, ( **وقُفُوًّا** ), **سُمُوَ** gibi: ( ona tâbi oldum ), Leys’ten; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿ve **تَقْفُ** etme, senin için onunla ilgili bir ilim olmayanı﴾ ; Ferrâ dedi: kurrânın çoğu **قَفَوْت**’tandır,
nasıl ki deriz: “bırakma” (لا تدَع) “çağırdım” (من دَعَوْت)tan; dedi: ve bazısı okudu: ve **تَقُفْ** etme, “ve **تَقُلْ** etme” gibi.
Ahfeş âyetin tefsirinde dedi: yani bilmediğin şeyi tâbi olma.
Mücâhid dedi: yani kastetme.
İbnü’l-Hanefiyye dedi: mânası: yalan şahitlik etme.
Ebû Zeyd dedi: **يَقْفُو** ve **يَقُوفُ** ve **يَقْتافُ** yani izi takip eder.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **قَفَوْتُ** falanı: onun izini takip ettim.
A‘râbın nevâdirinde: “onun izinin **قَفَا**’sı” yani ona tâbi oldu.
( **كَتَقَفَّيْتُه** **واقْتَفَيْتُه** ); ) Cevherî onu nakletti.
( ve ) **قَفَوْتُه** ayrıca: ( onun **قَفاهُ**’sını vurdum ) ve **قَفَيْتُه** de böyledir.
( ve ) ayrıca: ( onu fuhuşla açıkça iftira ettim ); ) ve ondan hadis, yani Kāsım b. Muhammed’den: ( açık **القفْوِ**’da had yoktur ); Cevherî onu nakletti; yani açık iftira.
Ve hadiste: ( biz Kinâne’nin oğlu Nadr’ın oğullarıyız; babamıza iftira etmeyiz ve annemize **نَقْفُو** etmeyiz ), **نَقْفُو**’nun mânası **نَقْذِفُ**’tur; ve bir rivayette: babamızdan “iz sürmeyiz” (لا نقتفي) ve annemize **نَقْفُو** etmeyiz; yani onu itham etmeyiz ve ona iftira etmeyiz. Denir: falan, falana **قَفَا** ettiğinde, onda olmayan şeyle ona iftira etti; ve denildi: mânası, babalara nisbeti terk etmeyiz ve annelere nisbetlenmeyiz.
( ve ) ayrıca: ( onu çirkin bir işle attım ); ) İbnü’l-A‘râbî’den; Cevherî de onu ayrıca nakletti.
İbn Düreyd dedi: onların sözü: “falan, bununla falana **قَفا** etti”; mânası: ona çirkin bir söz ekledi.
Ve denir: falan onu ne hicvetti ne de **قَفَا** etti.
Ve sen, arkadaşını **تَقْفُو** ediyorsun.
( isim **القِفْوَةُ**’dir ), kesre ile; Cevherî ve başkası bununla yetindi.
Ve onun sözü: ( **والقُفِيُّ** ), **عُتِيِّ** gibi, onun sarih olanı,

şudur ki o, öncekine atfedilmiştir; yani o isimdir, **كالقِفْوَةِ** gibi; ve onu imamlardan hiç kimse için görmedim; ve zâhir olan, musannife Cevherî’nin siyakı ve nassı karışmış olmasıdır; ve isim **القِفْوَةُ**’dir, kesre ile; ve **القَفِيُّ** ve **القَفِيَّة** misafirin ve çocuğun kendisiyle tercih edildiği şeydir; böylece **القُفِيَّ**’nin birincisine atfedilmiş olduğunu sandı; ve öyle değildir; bilakis onun sözünün tamamı “kesre ile” sözünün yanındadır; sonra başladı ve dedi: **والقفِيُّ** **والقَفِيَّة** yani **غَنِيِّ** ve **غَنِيَّةٍ** gibi; öyleyse düşün.
( ve ) **قَفَوْتُ** ( falanı bir işle: onu onunla tercih ettim, **كأَقْفَيْتُه** gibi.
( ( **واقْنَفَيْتُهُ** ) ) denir: o, kendisiyle tercih edilen **مُقْتَفًى**’dır; ve isim **القِفْوَةُ**’dir.
Ve duada derler: **قَفَا** ( Allah onun izini ) tıpkı ( onu yok etti ) gibi.
( **وتَقَفَّاهُ** değnekle, **واسْتَقْفاهُ** ); ) yani ( onunla onu vurdu ), yahut ona arkadan geldi de onunla onun **قَفاهُ**’sını vurdu; ve ondan İbn Ömer hadisi: ( kazmayı aldı da onu **فاسْتَقْفاهُ**; onunla onu vurdu, nihayet onu öldürdü ), yani onun **قَفاهُ** tarafından ona geldi.
( bir koyun **قَفِيَّةٌ** ve **مَقْفِيَّةٌ**: onun **قَفاها**’sından boğazlandı ); ) ve onlardan kimisi **قَفِينَة** der; nûn zâiddir, **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
İbn Berrî dedi: nûn, kelimenin lâmı olan yâ’dan bedeldir; ve bu, **قفن**’de geçmişti.
Nehâî hadîsinde: başı ayıracak şekilde boğazlayan kimse hakkında soruldu; dedi: ( o **القَفِينَة**’dir, onda beis yoktur ); ve o, **القَفا** tarafından boğazlanandır.
Ebû Ubeyde dedi: o, boğazlamayla başı ayrılan kimsedir.
( ve ) mecazdan onların sözü: ( onu, zamanın **قَفا**’sı boyunca yapmam ): ) yani ebediyen; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
**المُحْكم**’de: yani ( onun uzunluğu boyunca ).
( Ve **الأساس**’ta: yani onun sonu.

( **وقَفَّيْتُه زَيْدًا ، وبه** **تَقْفِيَةً** : Onu Zeyd’i ile tâkip ettim ) ؛ ) Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿sonra **قَفَّينا على آثارِهِم برُسُلنا**﴾ yani: Nûh’u ve İbrâhîm’i, onlardan sonra elçiler olarak tâkip ettirdik ; ve İmru’ul-Kays dedi ki:
**وقَفَّى على آثارِهِنَّ بحاصِبِ** yani: Onların izlerini, taş savuran olarak tâkip etti.

( Ve o, onların **قَفِيُّهُم**’u ve onların **قَفِيَّتُهُم**’udur: yani onlardan sonra gelen ) , **قَفَوْتُه**’dan alınmıştır; onu tâkip ettiğim zaman; sanki o, hayırda onların izlerini tâkip eder; ve ondan, Ömer’in, Yüce Allah ondan razı olsun, yağmur duasındaki hadisi: ( Allah’ım, biz Sana peygamberinin amcası ve atalarının **وقَفِيَّةِ**’si ve adamlarının büyüğü ile yaklaşırız ) ; yani Abbâs’ı; yani atalarının halefi ve onların ardılı ve onların tâbii; sanki o, kuraklığa düştükleri vakit Haremeyn ehli için babası Abdülmuttalib’in yağmur duasına gitti de Allah onları onunla suladı.

( **والقافِيَةُ** ) şiirden: beyti tâkip eden şey; onu, onu tâkip ettiği için adlandırıldı.
Ve Sıhâh’ta: çünkü onun bir kısmı bir kısmının izini tâkip eder.
Ve Ahfeş dedi: **القافِيَةُ**: ( beyitteki son kelime ) , ve ona ancak **قافِيَة** denildi; çünkü o sözü tâkip eder; dedi: ve onların “kafiye” demelerinde, onun harf olmadığına delil vardır; çünkü kafiye müennestir, harf ise müzekkerdir; her ne kadar müzekkeri müennesleştirebiliyor olsalar da; dedi: ve bu Araplardan işitilmiştir; isimler kıyasla alınmaz; ve Araplar harfleri tanımaz.
İbn Sîde dedi: Bana güvendiğim biri haber verdi ki, fasih bir Arap’a dediler: Bize **الذال** üzere bir kaside okut; o da dedi: **الذَّال** nedir? Ve onlardan birine şu kafiye soruldu:
لا يَشْتينَ عَمَلاً ما أَنْقَيْنْ dedi ki: **أنْقَيْنْ**; ve Ebû Hayye’ye dediler: Bize **القاف** üzere bir kaside okut; dedi ki:

كَفَى بالنَّأْيِ من أَسْماء كاف فakat **القاف**’ı tanımadı.
Lisân sahibi dedi: Ebû Hayye, burada zikredildiği üzere **القاف**’ı bilmemesine rağmen, onu bilmesi hâlinden daha fasihtir; bu, onun “kaf” lafzını gözetmesi ve onu zahire hamletmesi ve ona “kaf” vezni üzere olanı “kef”ten ve onun benzerinden getirmesi sebebiyledir; bu, lafızlarda ilmin nihayetidir; her ne kadar ondan kastettiği **قافِيَةِ القافِ** kendisine ince gelmiş olsa da; ve eğer ona bu revi dışında bir şiir okusaydı, onun şu sözü gibi:
آذَنَتْنا ببَيْنِها أَسْماء yahut onun şu sözü gibi:
لخَوْلَةَ أطْلالٌ ببُرْقَةِ ثَهْمَدِ cahil sayılırdı; hâlbuki o, ona **القاف** vezni üzere okuttu; ve bu, Ebû Hayye’den latif bir özürdür; Allah daha iyi bilir; bitti.

( Veya ) ( içindeki son sâkin harften ) —yani beyitte— ( onu izleyen ilk sâkine, sâkinden önceki hareke ile birlikte ) kadar olan ittifaktır; ) bu, Halîl’in sözüdür. Ve sâkinden önceki müteharrik ile birlikte denir; sanki kafiye onun sözüne göre Lebîd’in şu sözünden:
عَفَتِ الدِّيارُ مَجَلُّهَا فمُقَامُها **القاف**’ın fethasından beytin sonuna kadardır; ikinci hikâyeye göre ise **القاف**’ın kendisinden beytin sonuna kadardır.
( Veya o, harftir ) ki ( kaside onun üzerine bina edilir ) ve o, revi diye adlandırılandır; bu, Kutrub’un sözüdür.
İbn Keysân dedi: Kafiye, beytin sonunda iadesi gerekli olan her şeydir; ve bu, içinde bir bozukluk olmasaydı Halîl’in sözünden bir nahve sığındı.
İbn Cinnî dedi: Bu sözlerden, benim yanımda sıhhati sabit olan, Halîl’in sözüdür.
İbn Sîde dedi: Bu sözler, ancak kafiye sanatının tahkikiyle ilgilidir; ve bizim burada maksadımız, ancak bu hepsinin mezhebine göre kafiye nedir onu, ne uzatıp ne de ayrıntıya girerek tanıtmaktır; onu, **القَوافِي** ilminin hükümlerine dair vâfî kitabımızda açıkladık. Ahfeş’in, şu okuyana sorduğu rivayetine gelince:
لاَ يَشْتَكِينَ عَمَلاً ما أَنْقَيْنْ bunda, kafiye onların yanında kelime olduğuna delalet yoktur; çünkü o, Halîl’in istediği tarza yöneldi; fakat ona, “**القاف**’ın fethasından beytin sonuna kadardır” demek ince geldi; böylece, kendisi için daha kolay, daha ünsiyetli ve daha muktedir olduğu şeyi getirdi; böylece, hakikatte kafiye üzerine dürülmüş olan kelimeyi mecazen zikretti; ve eğer onlara, sonunda kafiye bulunduğu için bütün beyti kafiye diye adlandırmaları caiz olursa, içinde kafiye bulunan kelimeyi, kafiye diye adlandırmaları daha evlâdır; bu, Hassân’ın sözüdür:
فنُحْكِمُ بالقَوافِي مَن هَجانا
ونَضْرِبُ حِينَ تَخْتَلِطُ الدِّماءُ
Ahfeş, burada **بالقَوافِي** ile beyitleri kastettiğine gitti.
İbn Cinnî dedi: Benim yanımda, onun kasideleri kastetmesi de imkânsız değildir; Hansâ’nın sözü gibi:
وقافِيَةٍ مِثْلِ حَدِّ السِّنا
نِ تَبْقى وتَهْلِك مَنْ قالَهاتَعْنِي قَصِيدَةً .
Ve bir başkası dedi:
نُبِّئْتُ قافِيَةً قِيلَتْ تَناشَدَها
قَوْمٌ سأَتْرُكَ في أَعْراضِهِم نَدَبا
Ve eğer kasidenin tamamına kafiye denilmesi caiz olursa, içinde bulunan kelimenin adlandırılması da caiz olur.

**القافِيَة**: **قافِيَة** daha uygundur; ve benim yanımda, kelimeye, beyte ve kasideye “kafiye” adının verilmesi ancak “kafiyeli olan”ı kastetme üzerinedir; ve İbn Cinnî, onların hepsini “kafiye” diye adlandırmaları hususundaki görüşünü bununla bitirdi.

Ezherî dedi: Araplar şiirden beyti “kafiye” diye adlandırır; bazen kasideyi de “kafiye” diye adlandırırlar; ve derler ki: falana şöyle şöyle bir **قافِيَة** rivayet ettim.

( **والقِفْوَةُ** , kesre ile: kuyruktur ); ve ondan mesel: Nice özrümü işiten, **قِفْوتي**’mi işitmedi; **العِذْرَةُ**: mazerettir; yani, benden olmuş bir şeyden dolayı bir adama özür beyan etmişimdir de ben onun ona ulaştığını sanıyorum, hâlbuki ona ulaşmamıştır; sırrını korumayan ve ayıbını bilmeyen kimse için darb-ı mesel yapılır.

( yahut ) **القِفْوَةُ**: ( insana, onda olanı ve onda olmayanı söylemendir.

( **وأَقْفاهُ عليه** ): yani ( onu üstün kıldı ); ve ondan, Gıylân er-Rab‘î’nin bir atı vasfederken sözü:
**مُقْفًى على الحَيِّ قَصِيرَ الأَظْماء**
( ve ) **أَقْفاهُ** ( onunla: onu tahsis etti ) onunla ve onu ayırdı.

Muhkem’de: onu tahsis etti.

( **والقَفِيَّةُ** , **غَنِيَّة** gibi: başkalarına karşı senin için olan meziyettir ), dersin ki: onun benim yanımda **قَفِيَّةٌ** ve meziyeti vardır; eğer onun için, başkası için olmayan bir mertebe varsa. Ve denilir: **أَقْفَيْته**; ve denilmez: “أَمْزَيْته”.

( ve ) **القَفِيُّ** , ( **غَنِيَ** gibi: **الحَفِيُّ** ) ikram edilen, kendisine ikram olunan. ( Ve ben ona **قَفِيٌّ**’yim ): yani ( **حَفِيٌّ**’yim.

( ve ) **القَفِيُّ**: ( ikram edilen misafir )dir; çünkü o, iyilik ve lütufla **يُقْفَى** edilir; o hâlde o, mef‘ûl mânasında fa‘îldir.

( ve ) **القَفِيُّ**: ( misafire ikram olunan şey ) ( yemekten ).

( Ve Sıhâh’ta: misafir ve çocuk için tercih edilen şey;

Selâme b. Cendel’in bir atı vasfederken okuduğu:
ليس بأسْفى ولا أَقْنى ولا سَغِلٍ
يُسْقي دَواء **قَفِيّ** السَّكْنِ مَرْبُوب
Süt ancak ilaç kılındı; çünkü onlar, atları süt ve hanẕ içirmek için zayıflatırlar; bitti. Ve bazıları bu beyti “يُسْقى دِوَاء” diye rivayet etti; **الدال**’ın kesresiyle; “دَاوَيْته”nin masdarıdır.

Ebû Ubeyd dedi: Süt, **القَفِيِّ** adı değildir; fakat o, kendisiyle tahsis olunan bir insana yükseltilmişti; der ki: onunla atı tercih ettim.

Leys dedi: **قَفِيُّ السَّكْنِ**: ev halkının misafiridir.

( **وأَقْفَى**: onu yedi ), yani kafiyeyi; ( ve ) **القَفِيُّ**: ( kardeşlerinden senin seçkinin; yahut onlardan itham olunan; zıddır.

( **وتَقَفَّى به** ): yani ( onunla **تَحَفَّى** etti ); ( isim: **القَفاوَةُ** ), fetha ile.

( **واقْتَفَى به**: tahsis etti ), yani kendisini onunla tahsis etti; şair dedi ki:
ولا أَتَحَرَّى وِدَّ مَنْ لا يَوَدُّني
ولا **أَقْتَفِي** بالزادِ دُونَ زَمِيلِي
( ve ) **اقْتَفَى** ( şeyi seçti ); Cevherî onu nakletti; ve ondan, seçilmiş için “المُقْتَفى”.

( **والتَّقافِي**: iftiradır ) kişi onunla arkadaşını suçlar; Ebû Ubeyd’den.

( **والقَفا** , yahut **قَفا آدَمَ**: bir dağdır ) Ukâz yakınında, Âmir b. Hilâl oğulları için. Tekmile’nin nassı: **والقَفا**: “قَفا آُّدَمَ” denilen bir dağdır.

( **والقَفْوُ**: ع .

( **والقُفْيَةُ** , damme ile: avcının çukurudur ).

( Lihyânî dedi: o, **القُفْيَة** ve **الغُفْيَة**’dir.
Ve denildi: o, çukur gibidir; ancak üstünde ağaç vardır.

( **والقَفْوُ**: yağmur sırasında yükselen bir parıltıdır ).
( Muhkem’in nassı: **القَفْوَةُ**: yağmurun ilkinde yükselen bir parıltıdır.

( Ve **عُوَيْفُ القَوافِي**: meşhur bir şairdir ); o, Uveyf b. Muâviye b. Ukbe b. Hısn b. Huzeyfe b. Bedr’dir; ve ancak bununla lakaplandı ( şu sözü sebebiyle:
( سأُكْذِبُ مَنْ قد كانَ يَزْعُمُ أَنَّنِي
( إذا قُلْتُ قَوْلاً لا أُجِيدُ **القَوافِيا**
( ve ) mecazdandır: falan ( **قَفاً** , yahut **على قَفاهُ** ) diye ( geri çevrildi ) denir; eğer ( ihtiyarladı ) ise; Zemahşerî onu nakletti.
Muhkem’de: şeyhe, büyüdüğünde denilir: “رُدَّ على قَفاهُ”.
Tehzîb’de: ihtiyarladığında “رُدَّ **قَفاً**”; ve okudu:
إن تَلْقَ رَيْبَ المَنايا أَو تُرَدَّ قَفاً
لا أَبْكِ مِنْكَ على دِينٍ ولا حَسَبِ
Ve ona istidrâk olunanlardandır:
“قَفَيْتُه”: onu zina ile itham ettim.
Ve denilir: **قَفاً** ve **قَفَوان**; **قَفَيانِ** işitilmedi; küçültmesi **قُفَيَّة**’dir.
Ebû Hâtim dedi: Asmaî bize okudu:
وهل علمت يا **قُفَيُّ** التنقله ؟
Ona dedim ki: dişillik nerede? Keşke “يا قُفَيَّة” deseydi. Dedi ki: Bu recez eski değildir; sanki diyor ki: o, müvelledlerin sözündendir; Ebû Ali el-Kâlî onu nakletti.
Talha hadîsinde: ( onlar, **قَفَيِّ** üzerine “اللُّجَّ”ı koydular ) yani kılıcı **قَفَايَ** üzerine; bu, Tâî lehçesidir; mütekellim yâ’sını şeddelerler.
Ve onlar, tümseğin **قَفَا**’sı ve onun **بقَفاها**’sıdır: yani sırtıdır.
Dağın **قَفَا**’sına ve onun **قافِيَتَه**’sine bindim.
Dağın **قافِيَة**’sinden geldim.
Ömer hadîsinde: ona bir sahife yazdı,

içinde:
فما قُلُصٌ وُجِدْنَ مُعَقَّلاتِ
**قَفَا سَلْعٍ** بمُخْتَلَفِ التِّجارِ
Yani Sel‘in arkasında ve gerisinde.

**والقَفْوُ**: iftiradır.

**واسْتَقْفاهُ**: onu soymak için onun izini **قَفَا** etti; Hûfî’den.

**وقَفَّى عليه تَقْفِيَةً**: geldi; İbn Mukbil dedi ki:
كَمْ دُونَها من فَلاةٍ ذاتِ مُطَّرَدٍ
**قَفَّى** عليها سَرابٌ راسِبٌ جارِي
Yani onun üzerine geldi ve onu kapladı.
İbnü’l-A‘râbî dedi: “قَفَّى عليه”: onu götürdü; ve okudu:
ومَأْرِبُ قَفَّى عليه العَرِمْ
İsim **القِفْوَةُ**’dir; ve ondan, kafiyeli söz.

Hadîste: ( benim beş adım vardır; onlardan biri şöyledir; ve ben **المُقَفِّي**’yim ). Başka bir hadîste: ( ve ben **العاقِبُ**’im ). Şemir dedi: **المُقَفِّي**, **العاقب** gibidir; o, dönüp giden, ayrılıp giden kimsedir. Denilir: **قَفَّى عليه**: yani gitti; sanki mânâ, onun peygamberlerin sonuncusu olduğudur.
Ve denildi: **المُقَفِّي**, peygamberlere tâbi olandır.
**وقَفَّى** adam: dönüp gitti; yani ona **قَفاهُ**’ını verdi; ve İbn Ahmer’in sözü:
لا **تَقْتَفي** بهمُ الشمالُ إذا
هَبَّتْ ولا آفاقُها الغُبْرُ
Yani kuzey onların üzerinde durmaz; onların bereketi ve hayırlarının çokluğu sebebiyle onları aşıp başkalarına geçmeyi kasteder.

**والقَفِيَّةُ**: seçilmiş olan.

**وقَفَّيْتُ الشِّعْرَ** **تَقْفِيَةً**: yani ona bir **قافِيَةً** yaptım.

**والقَفِيُّ**: atan (söven).

**والقَفَاوَةُ**: iz; el-Kümeyt dedi ki:
وباتَ وَلِيدُ الحَيِّ طَيَّانَ ساغِباً
وكاعِبُهم ذاتُ **القَفاوَةِ** أَسْغَبُ
Ve denildi ki: o, gıdanın güzelliğidir.

Ve o, onunla örnek alınandır: eğer ikram edilen olursa.

**وأَقْفاهُ**: ona **القَفاوَةَ** verdi; şair dedi ki:
**وتُقْفِي وَلِيدَ الحَيِّ إن كانَ جائِعا**
وتُحْسِبُه إن كان ليسَ بجائِعِ
Yani “yeter” deyinceye kadar ona verirsin.

**والقَفِيَّةُ**: adamın kendisine tahsis edildiği yiyecek.

**وتَقفَّاهُ**: onu seçti.

**وتَقَفَّى التَّثنِيَة أَو الأَكَمَة**: onun **قَفا**sına bindi.

**والقفيةُ**: atılan şey.

**والقِفْوَةُ**: bir şeyden seçtiğin.

Ve o, **قِفْوَتي**: yani tercih ettiğim kimselerden seçkinim. Ve ayrıca “ithamım”dır; sanki zıtlardandır. Bazıları dedi ki: “قِرْفتي”.

Ebû Amr dedi ki: **القَفْو**; yağmurun bitkiye isabet etmesi, sonra toprağın onun üzerine binmesi de bozulmasıdır; Ebû Zeyd onu hemzeledi.

Ebû Zeyd dedi ki: Bitki varken yağmur yağdırıldığında yer **قَفِيَتِ** **قَفا** olur; yağmur bitkinin üzerine tozu yapar da, çiy onu giderinceye kadar hayvan onu yemez.

El-Ezherî dedi ki: Araplardan bazısını şöyle derken işittim: **قُفِيَ العُشْب**; o hâlde o **مَقْفُوٌّ**dur; ve onu sel **قَفاهُ**; su toprağı onun üzerine taşıyıp da vebalı hâle getirince de böyledir.

**والقِفْيَةُ** (kesre ile): ayıp; Kurâ‘dan.

**والقَفِيَّةُ**: taraf; İbnü’l-A‘râbî’den; ve okudu:
فأَقْبَلْتُ حتى كنتُ عند **قَفِيَّةٍ**
من الجالِ والأنْفاسُ مِنِّي أَصُونُها
Yani, **الجال**’den bir tarafta.

**والقفيانِ** (Aliyân gibi): bir yer.

Ve **قَفاً**’nın tesniyesinde **قَفَوان** denir. Ebû’l-Heysem dedi ki: **قَفَيانِ** işitmedim.

**وقَفَا اللَّهُ أَثَرَه**: **عَفا** gibi.

**وقَفى عليهم الخيالُ إذا ماتُوا**.
