# قلب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%84%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قلب

القَلْبُ: تَحْويلُ الشيءِ عن وجهه.
قَلَبه يَقْلِـبُه قَلْباً، وأَقْلَبه، الأَخيرةُ عن اللحياني، وهي ضعيفة. وقد انْقَلَب، وقَلَبَ الشيءَ، وقَلَّبه: حَوَّله ظَهْراً لبَطْنٍ. وتَقَلَّبَ الشيءُ ظهراً لبَطْنٍ، كالـحَيَّةِ تَتَقَلَّبُ على الرَّمْضاءِ. وقَلَبْتُ الشيءَ فانْقَلَبَ أَي انْكَبَّ، وقَلَّبْتُه بيدي تَقْلِـيباً، وكلام مَقْلوبٌ، وقد قَلَبْتُه فانْقَلَب، وقَلَّبْتُه فَتَقَلَّب.والقَلْبُ أَيضاً: صَرْفُكَ إِنْساناً، تَقْلِـبُه عن وَجْهه الذي يُريده. وقَلَّبَ الأُمورَ: بَحَثَها، ونَظَر في عَواقبها.
وفي التنزيل العزيز: وقَلَّبُوا لك الأُمور؛ وكُلُّه مَثَلٌ بما تَقَدَّم. وتَقَلَّبَ في الأُمور وفي البلاد: تَصَرَّف فيها كيف شاءَ. وفي التنزيل العزيز: فلا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبهم في البلاد. معناه: فلا يَغْرُرْكَ سَلامَتُهم في تَصَرُّفِهم فيها، فإِنَّ عاقبة أَمْرهم الهلاكُ. ورجل قُلَّبٌ: يَتَقَلَّبُ كيف شاءَ.
وتَقَلَّبَ ظهراً لبطْنٍ، وجَنْباً لجَنْبٍ: تَحَوَّل.
وقولُهم: هو حُوَّلٌ قُلَّبٌ أَي مُحتالٌ، بصير بتَقْليبِ الأُمور. والقُلَّبُ الـحُوَّلُ: الذي يُقَلِّبُ الأُمُورَ، ويحْتال لها. وروي عن مُعاوية، لما احْتُضِرَ: أَنه كان يُقَلَّبُ على فراشه في مَرَضه الذي مات فيه، فقال: إِنكم لتُقَلِّبُونَ حُوَّلاً قُلَّباً، لو وُقيَ هَوْلَ الـمُطَّلَعِ؛ وفي النهاية: إِن وُقيَ كُبَّةَ النار، أَي رجلاً عارفاً بالأُمور، قد رَكِبَ الصَّعْبَ والذَّلُول، وقَلَّبهما ظَهْراً لبَطْنٍ، وكان مُحْتالاً في أُموره، حَسَنَ التَّقَلُّبِ. وقوله تعالى: تَتَقَلَّبُ فيه القُلُوبُ والأَبصار؛ قال الزجاج: معناه تَرْجُف وتَخِفُّ من الجَزَع والخَوْفِ. قال: ومعناه أَن من كانَ قَلْبُه مُؤْمِناً بالبَعْثِ والقيامة، ازدادَ بصيرة، ورأَى ما وُعِدَ به، ومن كانَ قلبه على غير ذلك، رأَى ما يُوقِنُ معه أَمْرَ القيامة والبَعْث، فعَلِم ذلك بقلبه، وشاهَدَه ببصره؛ فذلك تَقَلُّبُ القُلُوب والأَبصار.
ويقال: قَلَبَ عَيْنَه وحِمْلاقَه، عند الوَعيدِ والغَضَبِ؛ وأَنشد: قالبُ حِمْلاقَيْهِ قد كادَ يُجَنّ
وقَلَب الخُبْزَ ونحوَه يَقْلِـبه قَلْباً إِذا نَضِج ظاهرُه، فَحَوَّله ليَنْضَجَ باطنُه؛ وأَقْلَبها: لغة عن اللحياني، وهي ضعيفة. وأَقْلَبَتِ الخُبْزَةُ: حان لها أَن تُقْلَبَ. وأَقْلَبَ العِنَبُ: يَبِسَ ظاهرُه، فَحُوِّلَ. والقَلَبُ، بالتحريك: انْقِلابٌ في الشفة العُلْيا، واسْتِرخاءٌ؛ وفي الصحاح: انْقِلابُ الشَّفَةِ، ولم يُقَيِّدْ بالعُلْيا. وشَفَة قَلْباءُ: بَيِّنَةُ القَلَب، ورجل أَقْلَبُ. وفي المثل: اقْلِبـي قَلابِ؛ يُضْرَب للرجل يَقْلِبُ لسانَه، فيَضَعُه حيث شاءَ. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: بَيْنا يُكَلِّمُ إِنساناً إِذ اندفَعَ جرير يُطْرِيه ويُطْنِبُ، فأَقْبَلَ عليه، فقال: ما تقول ياجرير؟ وعَرَفَ الغَضَبَ في وجهه، فقال: ذكرتُ أَبا بكر وفضله، فقال عمر: اقْلِبْ قَلاَّبُ، وسكتَ؛ قال ابن الأَثير: هذا مثل يُضْرَب لمن تكون منه السَّقْطة، فيتداركها بأَن يَقْلِـبَها عن جِهتها، ويَصْرِفَها إِلى غير معناها؛ يريد: اقْلِبْ يا قَلاَّبُ! فأَسْقَطَ حرفَ النداءِ، وهو غريب؛ لأَنه إِنما يحذف مع الأَعْلام. وقَلَبْتُ القومَ، كما تقولُ: صَرَفْتُ الصبيانَ، عن ثعلب. وقَلَبَ الـمُعَلِّم الصبيان يَقْلِـبُهم: أَرسَلَهم، ورَجَعَهُم إِلى منازلهم؛ وأَقْلَبَهم: لغةٌ ضعيفةٌ، عن اللحياني، على أَنه قد قال: إِن كلام العرب في كل ذلك إِنما هو: قَلَبْتُه، بغير أَلف. وفي حديث أَبي هريرة: أَنه كان يقالُ لـمُعَلِّم الصبيان: اقْلِبْهم أَي اصْرفْهُمْ إِلى منازلهم.
والانْقِلابُ إِلى اللّه، عز وجل: المصيرُ إِليه، والتَّحَوُّلُ، وقد قَلَبه اللّهُ إِليه؛ هذا كلامُ العرب. وحكى اللحياني: أَقْلَبه؛ قال وقال أَبو ثَرْوانَ: أَقْلَبَكُم اللّهُ مَقْلَب أَوليائه، ومُقْلَبَ أَوليائه، فقالها بالأَلف. والـمُنْقَلَبُ يكون مكاناً، ويكون مصدراً، مثل الـمُنْصَرَف. والـمُنْقَلَبُ: مَصِـيرُ العِـبادِ إِلى الآخرة. وفي حديث دعاءِ السفر: أَعوذُ بِكَ من كآبة الـمُنْقَلَب أَي الانْقِلابِ من السفر، والعَوْدِ إِلى الوَطَن؛ يعني أَنه يعود إِلى بيته فَيرى فيه ما يَحْزُنه. والانْقِلابُ: الرجوعُ مطلقاً؛ ومنه حديث المنذر ابن أَبي أَسِـيدٍ، حين وُلِدَ: فاقْلِـبُوه، فقالوا: أَقْلَبْناه يا رسول اللّه؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاءَ في صحيح مسلم، وصوابه قَلَبْناه أَي رَدَدْناه. وقَلَبه عن وجهه: صَرَفَه؛ وحكى اللحيانيُّ: أَقْلَبه، قال: وهي مَرْغُوبٌ عنها. وقَلَبَ الثوبَ، والحديثَ، وكلَّ شيءٍ: حَوَّله؛ وحكى اللحياني فيهما أَقْلَبه. وقد تقدم أَن المختار عنده في جميع ذلك قَلَبْتُ. وما بالعليل قَلَبةٌ أَي ما به شيء، لا يُسْتَعْمَل إِلا في النفي، قال الفراءُ: هو مأْخوذ من القُلابِ: داءٍ يأْخذ الإِبل في رؤُوسها، فيَقْلِـبُها إِلى فوق؛ قال النمر:
أَوْدَى الشَّبابُ وحُبُّ الخالةِ الخَلِـبه، *  وقد بَرِئْتُ، فما بالقلبِ من قَلَبَهْ أَي بَرِئْتُ من داءِ الـحُبِّ؛ وقال ابن الأَعرابي:
 معناه ليست به علة، يُقَلَّبُ لها فيُنْظَرُ إِليه.
تقول: ما بالبعير قَلَبة أَي ليس به داءٌ يُقْلَبُ له، فيُنْظَرُ إِليه؛ وقال الطائي: معناه ما به شيءٌ يُقْلِقُه، فَيَتَقَلَّبُ من أَجْلِه على فراشه. الليث: ما به قَلَبة أَي لا داءَ ولا غائلة. وفي الحديث: فانْطَلَق يَمشي، ما به قَلَبة أَي أَلمٌ وعلة؛ وقال الفراءُ: معناه ما بهِ علة يُخْشى عليه منها، وهو مأْخوذ مِن قولهم: قُلِبَ الرجلُ إِذا أَصابه وَجَعٌ في قلبه، وليس يَكادُ يُفْلِتُ منه؛ وقال ابن الأَعرابي: أَصلُ ذلك في الدَّوابِّ أَي ما به داءٌ يُقْلَبُ منه حافرُه؛ قال حميدٌ الأَرْقَطُ يصف فرساً:
ولم يُقَلِّبْ أَرْضَها البَيْطارُ، *  ولا لِـحَبْلَيْه بها حَبارُ أَي لم يَقْلِبْ قَوائمَها من عِلَّة بها.
وما بالمريضِ قَلَبَة أَي علة يُقَلَّبُ منها.
والقَلْبُ: مُضْغةٌ من الفُؤَاد مُعَلَّقةٌ بالنِّياطِ. ابن سيده: القَلْبُ الفُؤَاد، مُذَكَّر، صَرَّح بذلك اللحياني، والجمع: أَقْلُبٌ وقُلوبٌ، الأُولى عن اللحياني. وقوله تعالى: نَزَلَ به الرُّوحُ الأَمِـينُ على قَلْبك؛ قال الزجاج: معناه نَزَلَ به جبريلُ، عليه السلام، عليك، فَوَعاه قَلْبُك، وثَبَتَ فلا تَنْساه أَبداً. وقد يعبر بالقَلْبِ عن العَقْل، قال الفراءُ في قوله تعالى: إِن في ذلك لَذِكْرى لمن كان له قَلْبٌ؛ أَي عَقْلٌ. قال الفراءُ: وجائزٌ في العربية أَن تقولَ: ما لَكَ قَلْبٌ، وما قَلْبُك معك؛ تقول: ما عَقْلُكَ معكَ، وأَين ذَهَبَ قَلْبُك؟ أَي أَين ذهب عَقْلُكَ؟ وقال غيره: لمن كان له قَلْبٌ أَي تَفَهُّمٌ وتَدَبُّرٌ. وَرُوي عن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، أَنه قال: أَتاكم أَهل اليَمن، هم أَرَقُّ قلوباً، وأَلْـيَنُ أَفْئِدَةً، فوَصَفَ القلوبَ بالرِّقة، والأَفْئِدَةَ باللِّين. وكأَنَّ القَلْبَ أَخَصُّ من الفؤَاد في الاستعمال، ولذلك قالوا: أَصَبْتُ حَبَّةَ قلبِه، وسُوَيْداءَ قلبه؛ وأَنشد بعضهم: لَيْتَ الغُرابَ رَمى حَماطَةَ قَلْبهِ *  عَمْرٌو بأَسْهُمِه التي لم تُلْغَبِ وقيل: القُلُوبُ والأَفْئِدَةُ قريبانِ من السواءِ، وكَرَّرَ ذِكْرَهما، لاختلاف اللفظين تأْكيداً. وقال بعضهم: سُمِّي القَلْبُ قَلْباً لتَقَلُّبِه؛ وأَنشد: ما سُمِّيَ القَلْبُ إِلاَّ مِنْ تَقَلُّبه، *  والرَّأْيُ يَصْرِفُ بالإِنْسان أَطْوارا وروي عن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، أَنه قال: سُبْحانَ مُقَلِّب القُلُوب! وقال اللّه تعالى: ونُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهم وأَبصارَهم. قال الأَزهري: ورأَيت بعضَ العرب يُسَمِّي لحمةَ القَلْبِ كُلها، شَحْمَها وحِجابَها: قَلْباً وفُؤَاداً، قال: ولم أَرهم يَفْرِقُونَ بينهما؛ قال: ولا أُنْكِر أَن يكون القَلْبُ هي العَلَقة السوداءُ في جوفه. وقَلَبه يَقْلِـبُه ويَقْلُبه، الضم عن اللحياني وحدَه: أَصابَ قَلْبَه، فهو مَقْلُوب، وقُلِبَ قَلْباً: شَكا قَلْبه. والقُلابُ: داءٌ يأْخذ في القَلْبِ، عن اللحياني. والقُلابُ: داءٌ يأْخُذُ البعير، فيشتكي منه قَلْبَه فيموتُ مِنْ يومه، يقال: بعير مَقْلُوبٌ، وناقة مَقْلوبة. قال كراع: وليس في الكلام اسمُ داءٍ اشْتُقَّ من اسمِ العِضْو إِلا القُلاب من القَلْب، والكُباد من الكَبِدِ، والنُّكاف من النَّكَفَتَيْن، وهما غُدَّتانِ تَكْتَنِفانِ الـحُلْقُومَ من أَصل اللَّحْي. وقد قُلِبَ قِلاباً؛ وقيل: قُلِبَ البعير قِلاباً عاجَلَتْه الغُدَّة، فمات. وأَقْلَبَ القومُ: أَصابَ إِبلَهم القُلابُ. الأَصمعي: إِذا عاجَلَتِ الغُدَّةُ البعيرَ، فهو مَقْلُوب، وقد قُلِبَ قِلاباً. وقَلْبُ النخلةِ وقُلْبُها وقِلْبُها: لُبُّها، وشَحْمَتُها، وهي هَنةٌ رَخْصةٌ بَيْضاءُ، تُمْتَسخُ فتُؤْكل، وفيه ثلاث لغات: قَلْبٌ وقُلْبٌ وقِلْبٌ. وقال أَبو حنيفة مَرَّة: القُلْبُ أَجْوَدُ خُوصِ النخلة، وأَشدُّه بياضاً، وهو الخُوص الذي يلي أَعلاها، واحدته قُلْبة، بضم القاف، وسكون اللام، والجمع أَقْلابٌ وقُلُوبٌ وقِلَبةٌ.
وقَلَبَ النخلة: نَزَع قُلْبَها. وقُلُوبُ الشجر: ما رَخُصَ من أَجوافِها وعُروقها التي تَقُودُها. وفي الحديث: أَن يحيـى بن زكريا، صلوات اللّه على نبينا وعليه، كان يأْكل الجرادَ وقُلُوبَ الشجر؛ يعني الذي يَنْبُتُ في وَسَطها غَضّاً طَريّاً، فكان رَخْصاً مِنَ البُقولِ الرَّطْبة، قبل أَن يَقْوَى ويَصْلُبَ، واحدُها قُلْبٌ، بالضم، للفَرْق. وقَلْبُ النخلة: جُمَّارُها، وهي شَطْبة بيضاءُ، رَخْصَة في وَسَطِها عند أَعلاها، كأَنها قُلْبُ فضة رَخْصٌ طَيِّبٌ، سُمِّيَ قَلْباً لبياضه. شمر: يقال قَلْبٌ وقُلْبٌ لقَلْبِ النخلة، ويُجْمَع قِلَبةً. التهذيب: القُلْبُ، بالضم، السَّعَفُ الذي يَطْلُع مِنَ القَلْب. والقَلْبُ: هو الجُمَّارُ، وقَلْبُ كلّ شيءٍ: لُبُّه، وخالِصُه، ومَحْضُه؛ تقول: جئْتُك بهذا الأَمرِ قَلْباً أَي مَحْضاً لا يَشُوبُه شيءٌ. وفي الحديث: إِن لكلِّ شيءٍ قَلْباً، وقلبُ القرآن يس.
وقَلْبُ العقْرب: منزل من منازل القَمَر، وهو كوكبٌ نَيِّرٌ، وبجانِبَيْه كوكبان. وقولهم: هو عربيّ قَلْبٌ، وعربية قَلْبة وقَلْبٌ أَي خالص، تقول منه: رجل قَلْبٌ، وكذلك هو عربيٌّ مَحْضٌ؛ قال أَبو وجْزَة يصف امرأَة: قَلْبٌ عَقيلةُ أَقوامٍ ذَوي حَسَبٍ، *  يُرْمَى الـمَقانبُ عنها والأَراجِـيلُ ورجل قَلْبٌ وقُلْبٌ: مَحْضُ النسَبِ، يستوي فيه المؤَنث، والمذكر، والجمع، وإِن شئت ثَنَّيْتَ، وجَمَعْتَ، وإِن شئت تركته في حال التثنية والجمع بلفظ واحد، والأُنثى قَلْبٌ وقَلْبةٌ؛ قال سيبويه: وقالوا هذا عَرَبيٌّ قَلْبٌ وقَلْباً، على الصفة والمصدر، والصفة أَكثرُ. وفي الحديث: كان عليٌّ قُرَشياً قَلْباً أَي خالصاً من صميم قريش. وقيل: أَراد فَهِماً فَطِناً، من قوله تعالى: لَذِكْرى لمن كان له قَلْبٌ. والقُلْبُ من الأَسْوِرَة: ما كان قَلْداً واحداً، ويقولون: سِوارٌ قُلْبٌ؛ وقيل: سِوارُ المرأَة. والقُلْبُ: الحيةُ البيضاءُ، على التشبيه بالقُلْب مِنَ الأَسْورة. وفي حديث ثَوْبانَ: أَن فاطمة حَلَّتِ الحسنَ والحسين، عليهم السلام، بقُلْبَيْن من فضة؛ القُلْبُ: السوار. ومنه الحديث: أَنه رأَى في يد عائشة قُلْبَيْن. وفي حديث عائشة، رضي اللّه عنها، في قوله تعالى: ولا يُبْدينَ زينَتَهُنَّ إِلا ما ظَهَر منها؛ قالت: القُلْبُ، والفَتَخَةُ. والـمِقْلَبُ: الحديدةُ التي تُقْلَبُ بها الأَرضُ للزراعة. وقَلَبْتُ الـمَمْلوكَ عند الشراءِ أَقْلِـبُه قَلْباً إِذا كَشَفْتَه لتنظر إِلى عُيوبه. والقُلَيْبُ، على لفظ تصغير فَعْلٍ: خَرَزة يُؤَخَّذُ بها، هذه عن اللحياني.
والقِلِّيبُ، والقَلُّوبُ، والقِلَّوْبُ، والقَلُوبُ،
 والقِلابُ: الذئبُ، يَمانية؛ قال شاعرهم:
أَيا جَحْمَتا بَكّي على أُم واهبٍ، *  أَكِـيلَةِ قِلَّوْبٍ ببعض الـمَذانبِ والقَلِـيبُ: البئرُ ما كانت. والقليبُ: البئر، قبل أَن تُطْوَى، فإِذا طُوِيَتْ، فهي الطَّوِيُّ، والجمع القُلُبُ. وقيل: هي البئر العاديَّةُ القديمةُ، التي لا يُعْلم لها رَبٌّ، ولا حافِرٌ، تكونُ بالبَراري، تُذكَّر وتؤَنث؛ وقيل: هي البئر القديمة، مَطْويَّةً كانت أَو غير مَطْويَّةٍ. ابن شميل: القَلِـيبُ اسم من أَسماءِ الرَّكِـيّ، مَطْويَّةٌ أَو غير مَطْوية، ذاتُ ماءٍ أَو غيرُ ذاتِ ماءٍ، جَفْرٌ أَو غيرُ جَفْرٍ. وقال شمر: القَلِـيبُ اسمٌ من أَسماءِ البئر البَديءِ والعادِيَّة، ولا يُخَصُّ بها العاديَّةُ. قال: وسميت قَليباً لأَنه قُلِبَ تُرابُها. وقال ابن الأَعرابي: القَلِـيبُ ما كان فيه عَيْنٌ وإِلا فلا، والجمع أَقْلِـبةٌ؛ قال عنترة يصف جُعَلاً:
كأَنَّ مُؤَشَّرَ العضُدَيْنِ حَجْلاً، *  هَدُوجاً بينَ أَقْلِـبةٍ مِلاحِ وفي الحديث: أَنه وقَفَ على قَلِـيبِ بَدْرٍ. القَلِـيبُ: البئر لم تُطْوَ، وجمع الكثير: قُلُبٌ؛ قال كثير: وما دامَ غَيْثٌ، من تِهامةَ، طَيِّبٌ، *  بها قُلُبٌ عادِيَّةٌ وكِرارُ والكِرارُ: جمعُ كَرٍّ للـحِسْيِ. والعاديَّة: القديمةُ، وقد شَبَّه العجاجُ بها الجِراحاتِ فقال: عن قُلُبٍ ضُجْمٍ تُوَرِّي مَنْ سَبَرْ
وقيل: الجمع قُلُبٌ، في لغة مَنْ أَنـَّثَ، وأَقْلِـبةٌ وقُلُبٌ جميعاً، في لغة مَن ذَكَّر؛ وقد قُلِـبَتْ تُقْلَبُ.
(يتبع...)
(تابع... 1): قلب: القَلْبُ: تَحْويلُ الشيءِ عن وجهه.... ... وقَلَبَتِ البُسْرَةُ إِذا احْمَرَّتْ. قال ابن الأَعرابي: القُلْبةُ الـحُمْرَةُ. الأُمَوِيُّ في لغة بَلْحرث بن كعب: القالِبُ، بالكسر، البُسْرُ الأَحمر؛ يقال منه: قَلَبَتِ البُسْرةُ تَقْلِبُ إِذا احْمَرَّتْ. وقال أَبو حنيفة: إِذا تَغَيَّرَتِ البُسْرة كلُّها، فهي القالِبُ. وشاة قالِبُ لونٍ إِذا كانت على غير لونِ أُمِّها. وفي الحديث: أَن موسى لما آجَرَ نَفْسَه من شعيب، قال لموسى، على نبينا وعليه الصلاة والسلام: لَكَ من غَنَمِـي ما جاءَت به قالِبَ لونٍ؛ فجاءَتْ به كُلِّه قالِبَ لونٍ، غيرَ واحدةٍ أَو اثنتين. تفسيره في الحديث: أَنها جاءَت بها على غير أَلوانِ أُمَّهاتها، كأَنَّ لونَها قد انْقَلَب. وفي حديث عليٍّ، كرّم اللّه وجهَه، في صفة الطيور: فمنها مغموس في قالِـَبِ لونٍ، لا يَشُوبُه غيرُ لونِ ما غُمِسَ فيه. أَبو زيد: يقال للبليغ من الرجال: قد رَدَّ قالِبَ الكلامِ، وقد طَبَّقَ الـمَفْصِلَ، ووَضَع الهِناءَ مواضِعَ النَّقْبِ. وفي الحديث: كان نساءُ بني إِسرائيل يَلْبَسْنَ القَوالِبَ؛ جمع قالَبٍ، وهو نَعْل من خَشَب كالقَبْقابِ، وتُكسَر لامه وتفتح. وقيل: انه مُعَرَّب. وفي حديث ابن مسعود: كانت المرأَةُ تَلْبَسُ القالِبَيْنِ، تطاولُ بهما. والقالِبُ والقالَبُ: الشيءُ الذي تُفْرَغُ فيه الجواهِرُ، ليكون مِثالاً لما يُصاغُ منها، وكذلك قالِبُ الخُفِّ ونحوه، دَخِـيل. وبنو القلَيْب: بطن من تميم، وهو القُلَيْبُ بنُ عمرو ابن تميم. وأَبو قِلابةَ: رجلٌ من المحدّثين.

### Türkçe

**القَلْبُ**: şeyin, yüzünden (yönünden) çevrilmesidir.

Onu **قَلَبه يَقْلِـبُه قَلْباً**; ve **أَقْلَبه**; sonuncusu Lihyânî’den, ve o zayıftır. Ve muhakkak **انْقَلَب**; ve **قَلَبَ** şeyi, ve **قَلَّبه**: onu sırtını karnına (üstünü altına) çevirdi.

Ve şey, sırtını karnına (üstünü altına) **تَقَلَّبَ**; kızgın taş üzerinde dönüp duran yılan gibi. Ve ben şeyi **قَلَبْتُ** de o **انْقَلَبَ**; yani devrildi. Ve onu elimle **قَلَّبْتُ** bir **تَقْلِـيباً** (çevirme) ile; ve **كلام مَقْلوبٌ** (ters çevrilmiş söz). Ve muhakkak ben onu **قَلَبْتُ** de o **انْقَلَب**; ve onu **قَلَّبْتُ** de o **تَقَلَّب**. Ve **القَلْبُ** ayrıca: senin bir insanı çevirmen; onu, istediği yüzünden (yönünden) **تَقْلِـبُه**.

Ve **قَلَّبَ الأُمورَ**: onları araştırdı ve akıbetlerine baktı.

Aziz tenzilde: “Ve senin için işleri **قَلَّبُوا**”; ve hepsi, geçenle ilgili bir misaldir.

Ve işlerde ve beldelerde **تَقَلَّبَ**: onlarda dilediği gibi tasarruf etti. Aziz tenzilde: “Öyleyse onların beldelerdeki **تَقَلُّب**’u seni aldatmasın.” Manası: onların orada tasarruflarındaki selametleri seni aldatmasın; çünkü işlerinin akıbeti helaktır.

Ve **رجل قُلَّبٌ**: dilediği gibi **يَتَقَلَّبُ**.

Ve sırtını karnına, ve yanını yana **تَقَلَّبَ**: dönüştü.

Ve onların sözü: o **حُوَّلٌ قُلَّبٌ**; yani hilekâr, işleri çevirmede basiretli.

Ve **القُلَّبُ الـحُوَّلُ**: işleri çeviren ve onlar için hile yapan kimsedir. Muâviye’den rivayet olundu: hazır bulunduğu vakit, öldüğü hastalığında döşeği üzerinde **يُقَلَّبُ** idi; dedi ki: “Siz gerçekten bir **حُوَّلاً قُلَّباً** çeviriyorsunuz; eğer **هَوْلَ الـمُطَّلَعِ**’dan korunmuş olsaydı.” Ve **النهاية**’de: “Eğer ateşin **كُبَّة**’sinden korunmuşsa”; yani işlere ârif bir adam; zoru ve kolayı binmiş, ikisini sırtını karnına çevirmiş; ve işlerinde hilekâr idi, güzel **التَّقَلُّب** sahibi.

Ve O’nun sözü (yüce): “Orada kalpler ve gözler **تَتَقَلَّبُ**”; Zecâc dedi: manası, korku ve dehşetten titrer ve hafifler. Dedi: ve manası, kalbi dirilişe ve kıyamete iman eden kimse, basireti artar, vaad olunduğunu görür; ve kalbi bunun dışında olan kimse, onunla birlikte kıyamet ve diriliş işini yakîn edeceği şeyi görür; böylece onu kalbiyle bilir ve gözüyle müşahede eder; işte bu, kalplerin ve gözlerin **تَقَلُّب**’udur.

Ve denir: tehdid ve öfke anında, gözünü ve **حِمْلاق**’ını **قَلَبَ**; ve şu beyit okundu:
قالبُ حِمْلاقَيْهِ قد كادَ يُجَنّ

Ve ekmeği ve benzerini **قَلَبَ**; dışı piştiğinde onu **قَلْباً** çevirir; böylece içi pişsin diye onu çevirdi; ve **أَقْلَبها**: Lihyânî’den bir dil, ve o zayıftır.

Ve **أَقْلَبَتِ الخُبْزَةُ**: onun çevrilme vakti geldi. Ve **أَقْلَبَ العِنَبُ**: dışı kurudu, böylece çevrildi. Ve **القَلَبُ** (harekeli): üst dudakta bir dönme ve gevşekliktir; ve **الصحاح**’ta: dudak dönmesidir; üst ile kayıtlamadı. Ve **شَفَة قَلْباءُ**: **القَلَب**’i açık olan; ve **رجل أَقْلَبُ**.

Meselde: “**اقْلِبـي قَلابِ**”; dili çeviren, onu dilediği yere koyan adam için darb olunur. Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: bir insanla konuşurken, Cerîr atılıp onu över ve uzatırdı; ona yöneldi, dedi: “Ne diyorsun ey Cerîr?” Ve yüzünde öfkeyi tanıdı; dedi: “Ebû Bekir’i ve faziletini andım.” Ömer dedi: “**اقْلِبْ قَلاَّبُ**”; ve sustu. İbnü’l-Esîr dedi: bu, kendisinden sürçme olan kimse için darb olunan bir meseldir; onu, yönünden çevirip başka manaya sevk ederek telafi eder; muradı: “**اقْلِبْ يا قَلاَّبُ**!”; nida harfini düşürdü, ve bu gariptir; çünkü o ancak özel isimlerle hazfedilir.

Ve ben kavmi **قَلَبْتُ**, senin “çocukları çevirdim/dağıttım” demen gibi; Sa‘leb’den.

Ve muallim çocukları **قَلَبَ يَقْلِـبُهم**: onları gönderdi ve onları evlerine döndürdü; ve **أَقْلَبَهم**: zayıf bir dildir, Lihyânî’den; şu ki o demiştir: Arapların sözü bütün bunlarda ancak “**قَلَبْتُه**”, elifsizdir. Ebû Hureyre hadîsinde: çocukların muallimine “**اقْلِبْهم**” denirdi; yani onları evlerine sevk et.

Ve Allah’a, عز وجل, **الانْقِلابُ**: O’na dönüş ve değişmedir; ve Allah onu O’na **قَلَبه**; bu Arapların sözüdür. Lihyânî nakletti: **أَقْلَبه**. Dedi: ve Ebû Servân dedi: “Allah sizi velilerinin **مَقْلَب**’ine ve velilerinin **مُقْلَب**’ine **أَقْلَبَ**”; onu elif ile söyledi.

Ve **الـمُنْقَلَبُ** yer olur, ve masdar olur; **الـمُنْصَرَف** gibi.

Ve **الـمُنْقَلَبُ**: kulların âhirete varışıdır. Sefer duası hadîsinde: “**كآبة الـمُنْقَلَب**’dan Sana sığınırım”; yani seferden **الانْقِلاب**’dan ve vatana dönüşten; yani evine döner de onda onu hüzünlendiren şeyi görür.

Ve **الانْقِلابُ**: mutlak dönüş. Ondandır: Münzir b. Ebî Useyd hadîsi, doğduğu vakit: “Onu **فاقْلِـبُوه**”; dediler: “Ey Allah’ın Resulü, onu **أَقْلَبْناه**.” İbnü’l-Esîr dedi: böylece Sahîh-i Müslim’de geldi; doğrusu **قَلَبْناه**; yani onu geri çevirdik. Ve onu yüzünden (yönünden) **قَلَبه**: onu çevirdi. Ve Lihyânî nakletti: **أَقْلَبه**; dedi: ve o, terk edilmesi istenendir.

Ve elbiseyi, hadîsi ve her şeyi **قَلَبَ**: çevirdi. Lihyânî ikisinde de **أَقْلَبه**’yi nakletti. Ve geçti ki onun katında seçilen, bunların hepsinde **قَلَبْتُ**’dur.

Ve hastada **قَلَبةٌ** yoktur; yani onda bir şey yoktur; ancak nefiyde kullanılır. Ferrâ dedi: o, **القُلابِ**’dan alınmıştır: develerin başlarında tutan bir hastalık; onları yukarıya çevirir. Nemer dedi:
أَوْدَى الشَّبابُ وحُبُّ الخالةِ الخَلِـبه، *  وقد بَرِئْتُ، فما بالقلبِ من قَلَبَهْ
Yani aşk hastalığından iyileştim. İbnü’l-A‘râbî dedi: manası, onda bir illet yoktur; onun için çevrilip ona bakılır. Dersin: devede **قَلَبة** yok; yani onda, onun için çevrilip ona bakılacak bir hastalık yoktur. Tâî dedi: manası, onu rahatsız eden bir şey yoktur; bu yüzden döşeğinde onun için dönüp durmaz. Leys: onda **قَلَبة** yok; yani ne hastalık ne de âfet. Hadîste: “Derken yürüyerek gitti; onda **قَلَبة** yok”; yani ağrı ve illet. Ferrâ dedi: manası, ondan korkulacak bir illet yoktur; “adam **قُلِبَ**” sözünden alınmıştır; kalbinde bir ağrı isabet eder, ondan neredeyse kurtulamaz. İbnü’l-A‘râbî dedi: bunun aslı binek hayvanlarındadır; yani onda, tırnağı onun yüzünden çevrilecek bir hastalık yoktur. Humeyd el-Erkat bir atı vasfederken dedi:
ولم يُقَلِّبْ أَرْضَها البَيْطارُ، *  ولا لِـحَبْلَيْه بها حَبارُ
Yani onda bir illet sebebiyle ayaklarını çevirmedi.

Ve hastada **قَلَبَة** yok; yani ondan dolayı çevrilecek bir illet.

Ve **القَلْبُ**: **الفُؤَاد**’dan bir et parçası, **النِّياط**’a asılı. İbn Sîde: **القَلْبُ** **الفُؤَاد**’dır; müzekkerdir; Lihyânî bunu açıkça söyledi. Çoğulu: **أَقْلُبٌ** ve **قُلوبٌ**; birincisi Lihyânî’dendir. Ve O’nun sözü (yüce): “Onunla **الرُّوحُ الأَمِـينُ** senin **قَلْب**’ine indi”; Zecâc dedi: manası, Cebrâil, عليه السلام, onunla sana indi; böylece senin kalbin onu kavradı ve sabit oldu; onu asla unutmazsın. Ve bazen **القَلْب** ile akıldan kinaye edilir. Ferrâ, O’nun sözü (yüce) hakkında: “Şüphesiz bunda, kendisi için **قَلْبٌ** olan kimseye bir öğüt vardır”; yani akıl. Ferrâ dedi: Arapçada caizdir ki dersin: “Senin **قَلْبٌ**’in yok” ve “Senin **قَلْب**’in seninle değil”; “aklın seninle değil” dersin; ve “Senin **قَلْب**’in nereye gitti?”; yani aklın nereye gitti? Başkası dedi: “kendisi için **قَلْبٌ** olan”; yani anlama ve tedebbür.

Ve Peygamber’den, صلى اللّه عليه وسلم, rivayet olundu: “Size Yemen ehli geldi; onlar kalplerce daha ince, ve gönüllerce daha yumuşaktır.” Böylece kalpleri incelikle, **الأَفْئِدَة**’yi yumuşaklıkla vasfetti. Ve sanki **القَلْب** kullanımda **الفؤَاد**’dan daha özeldir; bu yüzden dediler: “Onun kalbinin tanesine isabet ettim” ve “onun kalbinin **سُوَيْداء**’sına.” Bazıları şu beyiti okudu:
لَيْتَ الغُرابَ رَمى حَماطَةَ قَلْبهِ *  عَمْرٌو بأَسْهُمِه التي لم تُلْغَبِ
Ve denildi: **القُلُوب** ve **الأَفْئِدَة** birbirine yakın, neredeyse eşittir; iki lafzın farklılığından dolayı te’kiden ikisini tekrar etti. Bazıları dedi: **القَلْب** onun **تَقَلُّب**’undan dolayı **قَلْب** diye adlandırıldı; ve şu beyit okundu:
ما سُمِّيَ القَلْبُ إِلاَّ مِنْ تَقَلُّبه، *  والرَّأْيُ يَصْرِفُ بالإِنْسان أَطْوارا
Ve Peygamber’den, صلى اللّه عليه وسلم, rivayet olundu: “**سُبْحانَ مُقَلِّب القُلُوب**!” Ve Allah تعالى dedi: “Ve onların **أَفْئِدَة**’lerini ve gözlerini **نُقَلِّبُ**.”

Ezherî dedi: Bazı Arapların, kalbin etinin tamamına, yağına ve perdesine: **قَلْباً** ve **فُؤَاداً** dediğini gördüm; dedi: aralarında ayırım yaptıklarını görmedim; dedi: ve inkâr etmem ki **القَلْب** onun içindeki siyah asılı parça olsun.

Onu **قَلَبه يَقْلِـبُه ويَقْلُبه**; damme yalnız Lihyânî’dendir: onun kalbine isabet etti; o halde o **مَقْلُوب**’dur. Ve **قُلِبَ قَلْباً**: kalbinden şikâyet etti.

Ve **القُلابُ**: kalpte tutan bir hastalıktır; Lihyânî’den. Ve **القُلابُ**: deveye tutan bir hastalıktır; ondan kalbinden şikâyet eder de o gününden ölür; denir: **بعير مَقْلُوبٌ** ve **ناقة مَقْلوبة**. Kurâ‘ dedi: sözde, uzuv isminden türetilmiş hastalık ismi yoktur; ancak **القُلاب** **القَلْب**’den, ve **الكُباد** **الكَبِد**’den, ve **النُّكاف** **النَّكَفَتَيْن**’den; ikisi, çenenin kökünden gırtlağı kuşatan iki bezdir. Ve muhakkak **قُلِبَ قِلاباً**. Ve denildi: deve **قُلِبَ قِلاباً**; bez ona acele etti de öldü. Ve **أَقْلَبَ القومُ**: develerine **القُلاب** isabet etti. Asma‘î: bez deveye acele ederse, o **مَقْلُوب**’dur; ve muhakkak **قُلِبَ قِلاباً**.

Ve hurmanın **قَلْبُ**’u, ve **قُلْبُ**’u, ve **قِلْبُ**’u: onun özü ve iç yağıdır; o, beyaz yumuşak bir parçadır; ezilerek yenir; onda üç dil vardır: **قَلْبٌ** ve **قُلْبٌ** ve **قِلْبٌ**. Ebû Hanîfe bir defa dedi: **القُلْبُ** hurmanın en iyi yaprağıdır, en beyazıdır; o, en üstüne bitişik olan yapraktır; tekili **قُلْبة** (kaf dammeli, lam sakin); çoğulu **أَقْلابٌ** ve **قُلُوبٌ** ve **قِلَبةٌ**.

Ve hurmayı **قَلَبَ**: onun **قُلْب**’unu söktü. Ve ağaçların **قُلُوب**’u: içlerinden ve onları sevk eden köklerinden yumuşak olan şeydir. Hadîste: Yahyâ b. Zekeriyyâ, nebimize ve ona Allah’ın salâtı olsun, çekirge ve ağaçların **قُلُوب**’unu yerdi; yani ortasında taze, yumuşak olarak biten şeyi; böylece o, güçlenip sertleşmeden önce, taze sebzelerden yumuşak idi; tekili, fark için, damme ile **قُلْبٌ**’dur. Ve hurmanın **قَلْبُ**’u: onun **جُمَّار**’ıdır; o, üst tarafında ortasında beyaz bir şerit, yumuşaktır; sanki yumuşak, hoş bir gümüş **قُلْب**’udur; beyazlığından dolayı **قَلْب** diye adlandırıldı.

Şemmer: hurmanın **قَلْب**’i için **قَلْبٌ** ve **قُلْبٌ** denir; ve **قِلَبةً** olarak cem‘ olunur. **التهذيب**: **القُلْبُ** (damme ile), **القَلْب**’ten çıkan yapraktır. Ve **القَلْبُ**: o **الجُمَّار**’dır. Ve her şeyin **قَلْبُ**’u: onun özü, halisi, safıdır; dersin: “Bu işte sana **قَلْباً** geldim”; yani saf olarak, ona hiçbir şey karışmadan. Hadîste: “Her şeyin bir **قَلْب**’i vardır; Kur’an’ın **قَلْب**’i **يس**’dir.”

Ve akrebin **قَلْبُ**’u: ay menzillerinden bir menzildir; o parlak bir yıldızdır; yanında iki yıldız vardır.

Ve onların sözü: o, Arapça **قَلْبٌ**’dur; ve Arapça **قَلْبة** ve **قَلْبٌ**; yani halis. Ondan dersin: adam **قَلْبٌ**; ve aynı şekilde o, halis Arap’tır. Ebû Vecze bir kadını vasfederken dedi:
قَلْبٌ عَقيلةُ أَقوامٍ ذَوي حَسَبٍ، *  يُرْمَى الـمَقانبُ عنها والأَراجِـيلُ
Ve adam **قَلْبٌ** ve **قُلْبٌ**: nesebin halisidir; onda müennes, müzekker ve cem‘ eşittir; istersen tesniye eder ve cem‘ yaparsın; istersen tesniye ve cem‘ halinde onu tek lafızla bırakırsın. Dişisi **قَلْبٌ** ve **قَلْبةٌ**. Sîbeveyh dedi: “Bu Arap **قَلْبٌ** ve **قَلْباً**” dediler; sıfat ve masdar üzere; sıfat daha çoktur. Hadîste: Ali, Kureyş’ten **قَلْباً** idi; yani Kureyş’in özünden halis. Ve denildi: muradı anlayışlı, zeki idi; O’nun sözü (yüce)nden: “Kendisi için **قَلْبٌ** olan kimseye bir öğüt.”

Ve bileziklerden **القُلْبُ**: tek bir gerdanlık (halka) olan şeydir; ve derler: **سِوارٌ قُلْبٌ**. Ve denildi: kadının bileziği. Ve **القُلْبُ**: beyaz yılandır; bileziklerden **القُلْب**’e benzetme üzere. Sevbân hadîsinde: Fâtıma, Hasan ve Hüseyin’i, عليهم السلام, gümüşten iki **قُلْب** ile süsledi; **القُلْبُ**: bileziktir. Ondandır hadîs: Aişe’nin elinde iki **قُلْب** gördü. Aişe hadîsinde, Allah ondan razı olsun, O’nun sözü (yüce) hakkında: “Ziynetlerini açmasınlar, ancak ondan görünen müstesna”; dedi: **القُلْبُ** ve **الفَتَخَةُ**.

Ve **الـمِقْلَبُ**: ziraat için yerin çevrildiği demirdir. Ve satın alırken köleyi **قَلَبْتُ**; onu **قَلْباً** çeviririm; ayıplarına bakmak için onu açtığımda.

Ve **القُلَيْبُ**, **فَعْل**’in küçültmesi lafzı üzere: onunla alınan bir boncuktur; bu Lihyânî’dendir.

Ve **القِلِّيبُ** ve **القَلُّوبُ** ve **القِلَّوْبُ** ve **القَلُوبُ** ve **القِلابُ**: kurt; Yemenî. Şairleri dedi:
أَيا جَحْمَتا بَكّي على أُم واهبٍ، *  أَكِـيلَةِ قِلَّوْبٍ ببعض الـمَذانبِ

Ve **القَلِـيبُ**: her ne olursa olsun kuyu. Ve **القليبُ**: örülmeden önce kuyu; örülürse o **الطَّوِيُّ**’dir; çoğulu **القُلُبُ**. Ve denildi: o, sahibi ve kazanı bilinmeyen, çöllerde bulunan eski kuyu, müzekker ve müennes gelir. Ve denildi: o, eski kuyu; örülmüş de olsa örülmemiş de olsa.

İbn Şümeyl: **القَلِـيبُ**, **الرَّكِـيّ** isimlerindendir; örülmüş veya örülmemiş; sulu veya susuz; geniş çukur veya değil. Şemmer dedi: **القَلِـيبُ**, yeni ve eski kuyunun isimlerindendir; eskiye mahsus kılınmaz. Dedi: toprağı çevrildiği için **قَليباً** adlandırıldı. İbnü’l-A‘râbî dedi: **القَلِـيبُ**, içinde kaynak olan şeydir; yoksa değildir; çoğulu **أَقْلِـبةٌ**. Antere bir bokböceğini vasfederken dedi:
كأَنَّ مُؤَشَّرَ العضُدَيْنِ حَجْلاً، *  هَدُوجاً بينَ أَقْلِـبةٍ مِلاحِ
Hadîste: Bedir’in **قَلِـيب**’i üzerinde durdu. **القَلِـيبُ**: örülmemiş kuyu; çokluğun cem‘i: **قُلُبٌ**. Kesîr dedi:
وما دامَ غَيْثٌ، من تِهامةَ، طَيِّبٌ، *  بها قُلُبٌ عادِيَّةٌ وكِرارُ
Ve **الكِرارُ**: **كَرّ**’ın, **الـحِسْي** için cem‘idir. Ve **العاديَّة**: eski olandır. ‘Accâc, yaraları ona benzetti, dedi:
عن قُلُبٍ ضُجْمٍ تُوَرِّي مَنْ سَبَرْ
Ve denildi: cem‘ **قُلُبٌ**’dur; müennes yapanın dilinde. Ve **أَقْلِـبةٌ** ve **قُلُبٌ** birlikte; müzekker yapanın dilinde. Ve muhakkak o **قُلِـبَتْ تُقْلَبُ**.

(Devam eder...)
(Devam... 1): **قلب**: **القَلْبُ**: şeyin, yüzünden çevrilmesidir.... ...

Ve **قَلَبَتِ البُسْرَةُ**: kızardığında. İbnü’l-A‘râbî dedi: **القُلْبةُ** kızıllıktır. Ümevî, Belhâris b. Ka‘b dilinde: **القالِبُ** (kesre ile), kırmızı **البُسْر**’dur; ondan denir: **قَلَبَتِ البُسْرةُ تَقْلِبُ**: kızardığında.

Ebû Hanîfe dedi: **البُسْرة**’nin tamamı değiştiğinde, o **القالِبُ**’dir. Ve **شاة قالِبُ لونٍ**: anasının renginden başka bir renkte olduğunda. Hadîste: Mûsâ, Şuayb’a kendini kiraya verdiğinde, nebimize ve ona salât olsun, Şuayb Mûsâ’ya dedi: “Koyunlarımdan, renkçe **قالِبَ لونٍ** olarak gelen senindir.” Böylece hepsi, bir veya iki hariç, renkçe **قالِبَ لونٍ** olarak geldi. Hadîste tefsiri: onları, analarının renklerinden başka renklerde getirdi; sanki rengi **انْقَلَب** etmiş. Ali hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın, kuşların sıfatında: “Onlardan, bir rengin **قالِـَبِ**’ine batırılmış olan vardır; içine batırıldığı rengin dışında bir renk ona karışmaz.”

Ebû Zeyd: erkeklerden beliğ olana denir: “**قالِبَ الكلامِ**’ı geri çevirdi”; ve “**الـمَفْصِلَ**’i kapladı”; ve “**الهِناءَ**’ı **النَّقْب** yerlerine koydu.” Hadîste: Benî İsrail kadınları **القَوالِبَ** giyerlerdi; **قالَبٍ**’ın cem‘idir; o, **القَبْقاب** gibi ağaçtan bir nalındır; lâmı kesrelenir ve fethalanır. Ve denildi: o, mu‘arrebdir. İbn Mes‘ûd hadîsinde: kadın **القالِبَيْنِ** giyerdi; onlarla boyunu uzatırdı.

Ve **القالِبُ** ve **القالَبُ**: mücevherlerin içine döküldüğü şeydir; onlardan dökülenin misali olsun diye; ve aynı şekilde **قالِبُ الخُفِّ** ve benzeri; dâhildir (yabancıdır).

Ve **بنو القلَيْب**: Temîm’den bir koldur; o, Temîm b. ‘Amr b. Temîm’in oğlu **القُلَيْبُ**’dir.

Ve **أَبو قِلابةَ**: muhaddislerden bir adamdır.
