# قلح — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AD/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%84%D8%AD/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AD.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قلح

القلح، محركة: صفرة تعلو الأسنان في الناس وغيرهم. وقيل هو أن تكثر الصفرة على الأسنان وتغلظ ثم تسود أو تخضر. وقال أبو عبيد: هو صفرة في الأسنان ووسخ يركبها من طول ترك السواك. وقال شمر: الحبر صفرة في الأسنان، فإذا كثرت وغلظت واسودت واخضرت فهو القلح. ومن الغريب ما نقله شيخنا عن بعضهم: القلح صفرة أسنان الإنسان، وخضرة أسنان الإبل، كالقلاح، بالضم، وإطلاقه يوهم الفتح، وهو غير سديد. قال الأزهري: وهو اللطاخ الذي يلزق بالثغر. وقد قلح، كفرح، قلحا والمرأة قلحاء، وجمعها قلح.قال الأعشي:
  قد بنى اللؤم عليهم بيتـه                      وفشا فيهم مع اللؤم القلح

  وقلح الرجل والبعير: عالج قلحهما. ومن ذلك قولهم: عود، بفتح العين المهملة وسكون الواو يقلح، أي تنقى أسنانه وتعالج من القلح، وهو من باب قردت البعير: نزعت عنه قراده، ومرضت الرجل، إذا قمت عليه في مرضه، وطنيت البعير، إذا عالجته من طناه. فالتفعيل للإزالة. والقلح بالكسر: الثوب الوسخ، وللمتلبس به قلح كفرح، قاله شمر. والقلح بالفتح: الحمار المسن. وقال ابن سيده: الأقلح الجعل، لقذر في فيه، صفة غالبة. والأقلح بن بسام البخاري، محدث يروي عن محمد بن سلام البيكندي. وعاصم بن ثابت بن أبي الأقلح، هكذا في النسخ المصححة، ووقع في بعضها بغير الكنية وهو خطأ؛ صحابي، كان يضرب الأعناق بين يديه صلى الله عليه وسلم. وفي النوادر: تقلح فلان البلاد تقلحا: تكسب فيها في الجدب وترقعها في الخصب. والقلحم، بالكسر المسن، وموضعه حرف الميم، وسيأتي البيان هناك إن شاء الله تعالى. ومما يستدرك عليه: ما ورد في الحديث عن كعب: أن المرأة إذا غاب زوجها تقلحت أي توسخت ثيابها ولم تتعهد نفسها وثيابها بالتنظيف. ويروى بالفاء، وقد ذكر في موضعه. ومن المجاز: رجل مقلح، أي مذلل مجرب، كذا في الأساس.

### Türkçe

**القلح**، harekeli: insanlarda ve başkalarında dişlerin üzerine çıkan sarılık. Ve denildi ki: dişler üzerindeki sarılığın çoğalması ve kalınlaşması, sonra siyahlaşması yahut yeşillenmesidir. Ebû Ubeyd dedi: o, dişlerde bir sarılıktır ve misvakı uzun süre terk etmekten dolayı onların üzerine binen bir kir( tabakası)dır. Şemr dedi: **الحبر** dişlerde bir sarılıktır; artık çoğalıp kalınlaştığında ve siyahlaşıp yeşillendiğinde o **القلح**tır. Garip olanlardandır ki şeyhimiz bazılarından nakletti: **القلح** insanın dişlerinin sarılığıdır; develerin dişlerinin yeşilliğidir; **القلاح** gibi, zamme ile; ve onun kullanımı fethayı vehmettirir; o ise sağlam değildir. Ezherî dedi: o, ağıza yapışan **اللطاخ**tır. Ve **قلح** etti, **فرح** gibi, **قلحا**; ve kadın **قلحاء**dır; onun çoğulu **قلح**tır. A‘şâ dedi:
  Alçaklık onların üzerine evini kurmuştur                      ve onlarda alçaklıkla birlikte **القلح** yayılmıştır

Ve **قلح** etti adam ve deve: ikisinin **قلح**ını tedavi etti. Bundan (olmak üzere) onların sözü: **عود**; ihmal edilmiş **العين**’in fethası ve **الواو**’un sükûnu ile; **يقلح**: yani dişleri temizlenir ve **القلح**tan tedavi edilir; ve o, “**قردت** deveyi: ondan **قراده**sını çıkardım” babındandır; ve “**مرضت** adamı: onun hastalığında onun başında durduğumda”; ve “**طنيت** deveyi: onu **طناه**sından tedavi ettiğimde.” Öyleyse **التفعيل** giderme içindir. Ve **القلح** kesre ile: kirli elbise; ve onunla giyinmiş olana **قلح** (denir), **فرح** gibi; bunu Şemr söyledi. Ve **القلح** fetha ile: yaşlı eşek. İbn Sîde dedi: **الأقلح** **الجعل**dir; ağzındaki pislikten dolayı; baskın bir sıfat. Ve **الأقلح** b. Bessâm el-Buhârî, Muhammed b. Selâm el-Beykendî’den rivayet eden bir muhaddistir. Ve Âsım b. Sâbit b. Ebî **الأقلح**; tashih edilmiş nüshalarda böyledir; bazılarında künye olmaksızın vaki olmuştur ve o hatadır; sahâbîdir; onun önünde -sallallahu aleyhi ve sellem- boyunlar vurulurdu. Ve **النوادر**’de: **تقلح** etti falan kimse beldeleri **تقلحا**: kıtlıkta orada kazanç elde etti ve bollukta onu yamadı. Ve **القلحم** kesre ile yaşlıdır; ve yeri **الميم** harfidir; ve orada açıklama, Allah Teâlâ dilerse, gelecektir. Ve ona ek olarak (şunlar) istidrâk edilir: Ka‘b’dan hadiste gelen: kadının, kocası kaybolduğunda **تقلحت**; yani elbiseleri kirlendi ve kendisini ve elbiselerini temizlemekle gözetmedi. Ve **الفاء** ile rivayet edilir; ve yerinde zikredilmiştir. Ve mecazdandır: **رجل مقلح**; yani zelil kılınmış, tecrübe edilmiş; **الأساس**’ta böyle (geçer).
