# قلد (ق-ل-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%84%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Anahtardır

- Harfler: ق - ل - د
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مَقَالِيدُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%90%D9%8A%D8%AF%D9%8F.md) | مَفَاعِيلُ | Kilitleme aletleri | 2 | 2 | [39:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AF/ayet/39:63.md) |
| [الْقَلَائِدَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%82%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%A7%D8%A6%D9%90%D8%AF%D9%8E.md) | الْفَعَائِلَ | Gerdanlıklar | 1 | 1 | [5:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AF/ayet/5:2.md) |
| [وَالْقَلَائِدَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%82%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%A7%D8%A6%D9%90%D8%AF%D9%8E.md) | وَالْفَعَائِلَ | Ve gerdanlıklar | 1 | 1 | [5:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AF/ayet/5:97.md) |

## Mücavir kökler — 39 mücavir (54 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [شهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
2. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 14 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
3. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Beyt ev demektir
4. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Hiram keçe demektir
5. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
6. [شنأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%86%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “Şeneka” koparılmış et parçası, “şenea” yırtılmış elbise…
7. [كعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Topuk demektir
8. [صيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Av
9. [عون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Yardım istenilen
10. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
11. [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bisat kilim demektir
12. [برر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Berr kara, burr buğday demektir
13. [شعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Şuurunda olurlar
14. [صدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Alıkoyarlar
15. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İsm hurmadan yapılan içkidir
16. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
17. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Şey
18. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
19. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
20. [جرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Cürame hurma döküntüsü demektir
21. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
22. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
23. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Evye kuş yuvası demektir
24. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Hayvanların ön ayaklarına denir
25. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Buğa boğa demektir
26. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
27. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
28. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sicim bağıdır
29. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Emam ön demektir
30. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Üzüm demektir
31. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
32. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kıdr kazandır
33. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
34. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
35. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
36. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
37. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
38. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
39. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قلد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [طوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%82.md), [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md), [علق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%82.md), [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) |
| Zıt Kök | [خلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi büküp dolayarak bir nesnenin veya canlının boynuna, çevresine bağlamak, sabitlemek ve kilitlemek |
| Çekirdek Özet 2 | Hedy kurbanına nişan olarak gerdanlık takılması ve gökler ile yerin mutlak kilitlerinin, anahtarlarının ve hazinelerinin Allah’ın elinde bulunması |
| Çekirdek Özet 3 | Bağlayıcı bir yükümlülüğü veya tasarruf yetkisini kopmayacak biçimde boynuna alma, kilitleme, yetki ve mülk tasarrufunun merkezî kontrolü |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sonradan türeyen mezhebi taklit veya kuru bir boyunbağı manasına hapsedip kilit, anahtar ve mutlak mülkiyet tasarrufu boyutunu ıskalamak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قل | Hafiflik, yerinden oynama, kalkma, bükülme ve bir şeyi ekseninden çevirme hareketidir; nitekim [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) tersyüz etmeyi, [قلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%B9.md) kökünden sökmeyi, [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) hafifleyip azalmayı, [قلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%85.md) ucunu kesip yontmayı ve [قلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%88.md) fırlatıp atmayı ifade eder. | د | Kapı, giriş, bağlanma ve sabitleme bildiren harfin eklenmesiyle dönüp bükülen nesne serbestçe hareket etmekten çıkarak bir gövdeye dolanmış, boyna kilitlenmiş, sabitlenmiş ve bir düzen altına sokulmuştur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Çevrelenmiş bir hattı, odaklanmayı, bir merkezin etrafında dairesel olarak toplanmayı temsil eder. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Bir nesneyi veya canlıyı sevk etmeyi, boyunduruk veya kavisle kontrol altına alıp yönlendirmeyi imler. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Kapının kanadı gibi açılıp kapanmayı, sınırlayıcı bir girişi, kilitlenmeyi ve sabit bir geçidi gösterir. |
| قلد | Dairesel bir yönlendirme bağıyla kilitleme hareketi | Dairesel biçimde kıvrılan ve bükülen bir bağın, bir kapı veya eşik gibi bir gövdeye dolanarak onu yetki, denetim veya mülkiyet altında kilitleyip sabitlemesini resmeder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İp veya teli birbirine katlayıp kuvvetlice bükmek (فتل), bükülmüş ipten veya deriden boyun bağı (قلادة) yapmak, suyu sırayla havuzda biriktirip nöbetle (قلد) dağıtmak ve bükülmüş madenle kapı kilitlemek veya açmaktır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Bişr b. Ebî Hâzim bir hicviyesinde boyundan hiç çıkmayan gerdanlığı ve lekeyi anlatırken şöyle der: حَبَاكَ بها مولاكَ عَنْ ظَهْرِ بِغْضَةٍ / وقُلِّدَها طوقَ الحمامة جَعْفَرُ |
| Erken Arapça kullanım | Güney Arabistan geleneğinde ve Himyer dilinde anahtar veya kapı kilidi manasında kullanılmış olup kadim Yemen meliki Tübba' hac ibadetini icra ederken Kâbe kapısına kilit/anahtar yaptırdığını şu beytiyle ifade etmiştir: وأقَمْنا به من الدهر سبتاً / وجعلنا لبابـه إقـلـيدا |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça قلد kökü, bükme, dolama, kilit ve anahtar manalarıyla özellikle Güney Sami dilleri ve Yemen Arapçası havzasında zengin bir somutlaşma gösterir. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) doğrudan q-l-d kökü kilit ve anahtar anlamında sınırlı veya geç dönem ödünçleme olarak görülürken, genel Sami dillerinde bükme, halka yapma ve boyunduruk geçirme semantik matrisi canlıdır. Nitekim klasik dilciler kapıyı açıp kapayan alet manasındaki «el-iqlīd» lafzının kadim Yemen Arapçasına ait olduğunu açıkça kaydeder. Kökün İbranice ve Aramice gibi komşu dillerdeki kilit, kapı sürgüsü ve dolama anlam alanlarıyla kesişimi, yerleşik ve kurumsal düzene geçişin simgesi olan kapı donanımları ve mülk emniyeti üzerinden şekillenmiştir. Arapçada kök bir yandan hac kurbanının boynuna takılan tanıtıcı gerdanlığı, diğer yandan göklerin ve yerin tasarruf hazinelerini ve kilitlerini (makālīd) ifade eden merkezî bir teolojik ve hukuki kavrama evrilmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İpi bükmek, boyna gerdanlık dolamak, kılıç kuşanmak, suyu nöbetleşe toplamak | Bükme ve sarma fiziksel eyleminden bağlayıcı vazife üstlenmeye ve kapı açma-kapama aletine intikal etmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Yemen havzasında kilit/anahtar ve halka donanımı | Kuzeybatı Sami dillerindeki kapı kilit ve sürgü kavramlarıyla semantik örtüşme taşır; Yemen lehçesinde kökleşmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Grekçe kleis / kleidos (anahtar, kilit) ile olası kadim temas | Akdeniz havzasındaki anahtar ve kilit sözcükleriyle fonetik ve anlamsal benzerlik kurulmuşsa da kök Arapçada özgün bükme çekirdeğinden türemiştir. | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Arthur Jeffery, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قلد | Anlamlı | Bükmek, boyna takmak, kilitlemek | Gerdanlık, anahtar, kilit ve su nöbeti anlamlarını içerir. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [قدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%84.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş bağımsız kök olarak işlenmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [لقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D8%AF.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Arapçada yemin ve tekit edatlarının birleşimi dışında üçlü fiil kökü olarak müstakil bir anlam taşımaz. | Kur'an'da geçmez; edat terkibidir. |
| لدق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn ve mûtemed sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [دقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%82%D9%84.md) | Anlamlı | Adi hurma, zayıf deve kuşu, gemi direği | Hurmanın kalitesiz türünü veya dikilip bağlanan direği ifade eder. | Kur'an'da geçmez; bükme değil dikilme nüansı taşır. |
| [دلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%82.md) | Anlamlı | Kılıcın kınından fırlaması, ani çıkış | Bir şeyin yuvasından veya kınından hızla ileri atılmasıdır. | Kur'an'da geçmez; kilitlenmenin zıddına fırlayıp çıkmayı imler. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قلد | Merkez | Dolama, bağlama, kilit ve yetki | Bir nesneyi bükerek boyna sabitleme ve kapıyı kilitleyip açma yetkisidir. | Kuşanılan veya takılan şey boyundan ayrılmaz bir alamet ve mülk tasarrufu oluşturur. |
| [طوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%82.md) | Komşu | Çevreleme, halka geçirme | [طوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%82.md) boynu dairesel olarak tamamen kuşatmayı ve taşınması güç bir ağırlığı yüklemeyi vurgular. | Kuşatıcı halka yönü öne çıkar, kilit veya anahtar anlamı içermez. |
| [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) | Komşu | Yüklenme, taşıma | [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) nesnenin veya sorumluluğun ağırlığını kaldırmayı anlatır. | Boyna bükülüp asılma veya kilitlenme şartı aranmaksızın genel taşıma fiilidir. |
| [علق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%82.md) | Komşu | Asılma, iliştirilme | [علق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%82.md) bir yere takılıp sallanmayı veya yapışmayı ifade eder. | Bükülerek boyna dolanma ve kilitlenme mecburiyeti taşımaz. |
| [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) | Komşu | Açma, hükmetme, genişletme | [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) kapalı olanı açma ve hüküm verme işlevidir; anahtara miftâh denmesi bundandır. | قلد hem açma hem kilitleme ve muhafaza etme vasfını havidir. |
| [خلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B9.md) | Zıt | Çıkarıp atma, çözme, soyunma | Kuşanılan kılıcı, boyundaki gerdanlığı veya verilen yetkiyi üzerinden çıkarıp bağı tamamen koparmaktır. | قلد kökünün tesis ettiği bağlayıcı dolamayı ve mülk tasarrufunu hükümsüz kılar. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قلد | Bükmek, boyna takmak, kilitlemek | Bir bağı dolayarak boyna geçirmek, yetki yüklemek ve kilit/anahtarla tasarruf etmek. | Kesin |
| Latince | torquere, monile, clavis | Bükmek, gerdanlık, kilit/anahtar | Torquere bükme fiilini, monile boyun takısını, clavis ise kilit açma aletini karşılar; tek kelimede birleşmez. | Güçlü |
| İngilizce | collar, wreathe, lock/key, investiture | Gerdanlık takmak, bükmek, kilit/anahtar, yetki devri | Gerdanlık bağlama ve yetkiyle donatma yönünü karşılar; kökün su nöbeti ve hazine kilitleri nüansını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | umhängen, flechten, Schlüssel/Schloss | Gerdanlık geçirmek, örmek, kilit/anahtar | Örme ve dolama ile kilit aleti anlamlarını ayrı sözcüklerle karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | tresser, collier, clef/verrou, investiture | Örmek, tasma/gerdanlık, kilit/anahtar, yetkilendirme | Boyna nişan takma ve kilit/anahtar tasarrufu mefhumlarını parçalı olarak verir. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْقَلَائِدَ | Hac kurbanlarına takılan nişanlar, gerdanlıklar | Hac menasiki ve ihram yasakları bağlamında, kurbanlık hayvanların boynuna dolanan ve onların Allah’a adandığını belgeleyen bağlar (Mâide [5:2](https://lisan.digital/tr/ayet/5:2.md), [5:97](https://lisan.digital/tr/ayet/5:97.md)). |
| مَقَالِيدُ | Mutlak tasarruf kilitleri, anahtarları ve hazineleri | Tevhid, uluhiyet ve mutlak kudret bağlamında, göklerin ve yerin bütün kapılarını, mülkiyet kilitlerini ve rızık hazinelerini elinde tutma yetkisi (Zümer [39:63](https://lisan.digital/tr/ayet/39:63.md), Şûrâ [42:12](https://lisan.digital/tr/ayet/42:12.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi irade, kudret ve mülk tasarrufu | Zümer [39:63](https://lisan.digital/tr/ayet/39:63.md) ve Şûrâ [42:12](https://lisan.digital/tr/ayet/42:12.md) ayetlerindeki «makālīd» lafzı üzerinden evrenin var ediliş, idare ve tasarruf kilitlerinin yalnızca Allah’a ait oluşu, hiçbir varlığın bu kilitleri açıp kapamada bağımsız olamayacağı. | Mutlak egemenlik, yaratma ve rızık kapılarının kilit ve anahtarlarının tevhid ekseninde yoğunlaşması. |
| Fıkıh | Menasik (hac) hukuku ve taklit meselesi | Hedy kurbanına nişan takılması (teklîd) sünneti ile bir müctehidin ictihadına delilsiz bağlanma (taklîd) kavramının meşruiyeti ve sınırları. | Kurbanın boynuna dokunulmazlık bağı asılması; terim olarak ise ameli bir yükümlülüğü boynuna borç kılması. |
| Tefsir | Dilsel hakikat-mecaz dengesi | «Makālīd» kelimesinin anahtarlar mı (mefâtîh), hazineler mi (hazâin) yoksa bizzat kilitler mi olduğu yönündeki lügavî tercihler. | Bükülmüş kilit ve anahtar aletinin, Allah’ın gayb ve rızık üzerindeki tasarruf yetkisini temsil eden istiareye dönüşmesi. |
| Hadis | Kılıç kuşanma, kurban nişanı ve emanet yükümlülüğü | Gazvede kılıç bağını boyna takma (tekallüdü’s-seyf) ve kamu vazifesini bir kimsenin boynuna borç kılma rivayetleri. | Kişinin ayrılmaz bir parçası haline gelen sorumluluk ve teçhizat bağı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kurbanın tescili ve adanmışlık | Alamet ve kutsiyet bağı | Bir canlının Allah yoluna ayrıldığını tescil ederek ona dokunulmazlık kazandırır. | Gerdanlık takılan hayvan artık sıradan bir meta değil, haram ay ve kutsal mekan nizamına dahil edilmiş kurbandır. | Kesin |
| İlmi | Tasnif ve yetki sınırları | Kilit ve anahtar mekanizması | Bilgi ve varlık mertebelerinin kapılarını yöntemle açma ve kontrol altında tutma yetkisi. | Doğru metodoloji, eşyanın hakikat kapılarını açan ve kontrolsüz girişleri engelleyen bir kilit düzeneğidir. | Güçlü |
| Siyasi | Hilafet, emanet ve yetki devri | Hükümranlık kilitleri ve mazbata | Kamusal görevin idarecinin boynuna bir yükümlülük zinciri olarak asılması. | Klasik kamu hukukunda velayet ve vezaret yetkisinin verilmesine «teklîd» denmesi, kilitleri açıp kapama yetkisinin devridir. | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak kontrolü ve hazine yönetimi | Nöbetleşe su hakkı ve hazine anahtarları | Ortak kaynakların adil bir sıra ve nöbetle dağıtılması, mülkiyetin kilit altına alınması. | Çöl hayatındaki kuyu ve havuz paylaşımındaki sıra (kıld), makro iktisatta hazine kilitlerinin emanetiyle eşleşir. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kriptografik anahtar ve yetkilendirme algoritması (Public-Key Cryptography) | Bilgisayar biliminde ve matematikte bir sistemin kapalı tutulması veya erişime açılması tekil bir anahtar matrisine bağlıdır; anahtara sahip olmayan sistem durumunu değiştiremez. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal akreditasyon ve bağlayıcı rol yükümlülüğü | Sosyoloji ve hukukta bir aktöre unvan, rozet veya yetki belgesi verilerek belirli bir eylem alanını yönetme salahiyetinin kurumsal olarak devredilmesidir. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | قلد kökünü yalnızca düşünmeksizin körü körüne başkasını izlemek (taklitçilik) veya kurbanın boynuna asılan basit bir süs düzeyine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, göklerin ve yerin varoluşsal yönetim kilitlerini, kâinatın hazinelerini açıp kapama tasarrufunu ve ilahi nizamda bir şeyi dokunulmaz kılan adanmışlık mühürlerini kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyetlerde geçen «makālīd» kelimesinin getirdiği mutlak ontolojik ve iktisadi egemenlik boyutu gözden kaçırılarak, mülkiyet ve rızık meselesi sahipsiz mekanik süreçler gibi algılanır; kurbanın nişanı ise folklorik bir süs zannedilir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık nizamındaki mutlak mülkiyet ve tasarrufun kime ait olduğunu (anahtar ve kilit metaforu üzerinden) billurlaştırır; ayrıca ibadet nesnelerinin sembolik tescil ile nasıl koruma altına alındığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kurban ibadeti ve hac şiarlarının dokunulmazlığını belirleyen hüküm ayetlerinde (el-Mâide) ve evrenin yegâne yaratıcı ve yöneticisinin Allah olduğunu bildiren tevhid ayetlerinde (ez-Zümer, eş-Şûrâ). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Rızkın, gücün ve tabiat kanunlarının bağımsız tesadüfler veya aracı güçler elinde olduğu zannını yıkar; kilitlerin ve anahtarların bizzat Allah’ın tasarrufunda olduğunu tescil eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İp, lif veya madeni birbirine katlayıp kuvvetle bükmek, bu bükülmüş bağı bir varlığın boynuna ayrılmaz biçimde geçirmek, suyu nöbetle dağıtmak ve bükülmüş sürgü/anahtar ile bir kapıyı kilitleyip emniyete almaktır.
- Soyut anlam: Bir nesneye dokunulmazlık kazandıran adanmışlık bağını kurmak, bir makama bağlayıcı sorumluluk yüklemek ve bir mülk alanının açılıp kapanmasını sağlayan nihai tasarruf yetkisini elinde bulundurmaktır.
- Sistematik karşılık: Hem ilahi hükümranlığın kâinatın kapılarını açıp kapayan mutlak kilit yetkisi (makālīd) hem de hukuki ve ritüel planda korunan varlığın tescil edilerek dokunulmazlık zırhına büründürülmesidir (kalâid).
- LaTeX modeli: $$K = \sum_{i=1}^{n} (L_i \circ A_i) \implies S \cap \ker(T) = \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $K$ yetki ve tasarruf kilidini temsil eder. Bu kilit, sisteme ait kapıların kilitlenme durumları ($L_i$) ile bu kilitleri açmaya yetkili anahtarların ve kaynak paylarının ($A_i$) bileşkesiyle ($\circ$) belirlenir. Bu kilit mekanizmasının kurulması, sistemin ($S$) kontrolsüz ve yetkisiz müdahalelerden ($\ker(T)$ yani yetki çekirdeği dışındaki eylemlerden) mutlak surette yalıtıldığını ve kapalı tutulduğunu sembolize eder. Bu yapı hem göklerin ve yerin tasarruf anahtarlarının yalnızca Allah’a ait oluşunu hem de boynuna nişan takılan kurbanlığın dokunulmazlık sahasına alınarak ihlalden korunmasını matematiksel bir sınır kapalılığı olarak yansıtır.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%84%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Maide 5:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AF/ayet/5:2.md) — الْقَلَائِدَ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): Ey iman edenler; Allah’ın nişanelerine, haram olan aya, hediye olan kurbanlığa, gerdanlıklı hayvanlara ve Rabblarından nimet, rıza taleb ederek Beyt’ül Haram’a gelenlere hürmetsizlik etmeyin. İhramdan çıkınca avlanın. Sizi Mescid-i Haram’dan alıkoydukları için bir kavme olan kininiz, siz haddi aşmaya sürüklemesin. İyilik ve takva üzerinde yardımlaşın. Günah işlemek ve aşırı gitmek üzerinde yardımlaşmayın. Allah’tan sakının, muhakkak ki Allah’ın cezası şiddetlidir.

### [Maide 5:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AF/ayet/5:97.md) — وَالْقَلَائِدَ

جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Allah Ka’be’yi, o haram evi insanlar için hayat ve güven kaynağı kıldı. Keza o haram olan ayı da, kurbanı da, boynu bağlı olan kurbanlıkları da. Bu, Allah’ın göklerde ve yerde olanları bildiğini ve Allah’ın gerçeten her şeyi bilici olduğunu bilmeniz içindir.

### [Zümer 39:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AF/ayet/39:63.md) — مَقَالِيدُ

لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ

Meal (IK): Göklerin ve yerin anahtarları O’nundur. Allah’ın ayetlerine küfredenler; işte onlar hüsrana uğrayanlardır.

### [Şura 42:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AF/ayet/42:12.md) — مَقَالِيدُ

لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Göklerin ve yerin anahtarları O’nundur. Dilediğinin rızkını genişletir, ve kısar. Muhakkak ki O; her şeyi bilendir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Anahtardır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والدال واللام معهما
د ل ق، د ق ل، ق ل د مستعملات دلق: دَلَقَ السيف من غمده، وكل شيء خرج من مخرجه، دَلقاً سريعاً من غير أن يسل.
قال:
أبيض خـراج مـن الـمـآزق		كالسيف من جفن السلاح الدّالِقِ
وبيناهم آمنون إذ دَلَقَ عليهم السيل، قال:
وغرداً يستن سيلاً دُلقا
واندَلَقَ الرجل كأنه أقبل من بين أصحابه فمضى.
وادْلَقْتُ المخة فانْدَلَقَتْ.
دقل: الدَّقَلُ من أردأ التمر، وما لم يكن ألواناً.
والدًّقَلُ: خشبة طويلة تشد في وسط السفينة يمد عليها الشراع.
والدَّوْقَلُ: من أسماء رأس الذكر، وكمرة دَوْقَلةٌ: ضخمة.
والدَّوقَلةُ: الأكل وأخذ الشيء اختصاصاً تُدَوْقِلُه لنفسك.
قلد: القَلدُ: إدراتك قلباً على قلب من الحلي.
ولو دَقَقْتَ حدية ثم لويتها على شيء فقد قَلَدْتَها.
والبرة التي فيها الزمام إقليد، يثنى طرفها على الطرف الآخر ويلوى لياً شديداً حتى يستمسك. يفعل ذلك ببعض الأسورة إذا كان برة، أو كان قلداً واحداً.
وسوار مَقلُودٌ: ذو قلبين ملويين.
والاقليدُ: المفتاح، يمانية، قال تبع حيث حج:
وأقَمْنا به من الدهر سبتاً		وجعلنا لبابـه إقـلـيدا
ويروى: ستاً.
والمِقلادُ: الخزانة، ويجمع مَقاليدَ.
وأقْلَدَ البحر على خلق كثير أي ضم عليهم، قال:
تسبحه الحيتان والبحر زاخـراً		وما ضم من شيء وما هو مُقلِدُ
وتقول: هي قِلادةُ الإنسان والبدنة والكلب ونحوه.
وتقليد البدنة أن يعلق في عنقها عروة مزادة ونعل خلق فيعلم أنها هدي، وإذا قلدها وجب عليه الإحرام عند بعض العلماء.
وتقلدت السيف والأمر ونحوه: ألزمته نفسي، وقلدنيه فلان أي ألزمنيه وجعله في عنقي.

##### Türkçe

**القاف** ve **الدال** ve **اللام** onlarla birlikte

**د ل ق**، **د ق ل**، **ق ل د** kullanımdadır. **دلق**: Kılıç kınından **دَلَقَ** etti; ve her şey kendi çıkış yerinden çıktı, çekilmeden, hızlı bir **دَلقاً** ile.
Dedi ki:
أبيض خـراج مـن الـمـآزق		كالسيف من جفن السلاح **الدّالِقِ**
Ve onlar emniyette iken, üzerlerine sel **دَلَقَ** etti, dedi ki:
وغرداً يستن سيلاً **دُلقا**
Ve adam **اندَلَقَ** etti; sanki arkadaşlarının arasından gelmiş de geçti.
Ve iliği **ادْلَقْتُ** ettim de **انْدَلَقَتْ** etti.

**دقل**: **الدَّقَلُ** hurmanın en kötüsündendir; ve renkli olmayan şeydir.
Ve **الدًّقَلُ**: geminin ortasında bağlanan uzun bir tahta; yelken onun üzerine gerilir.
Ve **الدَّوْقَلُ**: erkeklik başının adlarındandır; ve **كمرة دَوْقَلةٌ**: iri.
Ve **الدَّوقَلةُ**: yeme ve şeyi hususen alma; onu kendin için **تُدَوْقِلُه**.

**قلد**: **القَلدُ**: süsten kalbi kalp üzerine çevirerek (üst üste) idare etmendir.
Ve eğer bir demir halkayı inceltip sonra onu bir şey üzerine büksen, onu **قَلَدْتَها** etmiş olursun.
Ve içinde yular bulunan halka **إقليد**dir; ucu öteki uca katlanır ve iyice bükülerek bükülür, ta ki sağlam tutsun. Bunu bazı bileziklerde yaparlar; eğer halka ise, yahut tek bir **قلداً** ise.
Ve **سوار مَقلُودٌ**: bükülmüş iki kalbi olan.

Ve **الاقليدُ**: anahtar; Yemenîdir. **تبع** haccedince şöyle dedi:
وأقَمْنا به من الدهر سبتاً		وجعلنا لبابـه **إقـلـيدا**
Ve şöyle rivayet edilir: **ستاً**.

Ve **المِقلادُ**: hazine (kasa); **مَقاليدَ** diye çoğul yapılır.
Ve deniz, çok yaratık üzerine **أقْلَدَ** etti; yani onları üzerine topladı/sıkıştırdı. Dedi ki:
تسبحه الحيتان والبحر زاخـراً		وما ضم من شيء وما هو **مُقلِدُ**

Ve dersin ki: o, insanın ve deve gövdesinin ve köpeğin ve benzerinin **قِلادةُ**sıdır.
Ve deve gövdesini **تقليد** etmek: onun boynuna bir su kırbası halkası ve eski bir nal asmasıdır; böylece onun hedy olduğu bilinir. Ve onu **قلد** edince, bazı âlimlere göre ona ihram vacip olur.
Ve kılıcı ve işi ve benzerini **تقلدت**: onu nefsime ilzam ettim; ve falan onu bana **قلدنيه** etti; yani onu bana ilzam etti ve onu boynuma koydu.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

القلادَةُ: التي في العنق. وقَلَّدْتُ المرأة فَتَقَلَّدَتْ هي. ومنه التَقليد في الدينِ، وتَقليدُ الوُلاةِ الأعمالَ. وتَقْليدُ البَدَنةِ: أن يُعلَّقَ في عنقها شيءٌ ليُعلمَ أنَّها هَدْيٌ. ويقال: تَقَلَّدْتُ السيفَ. ومُقَلَّدُ الرجُلِ: موضعُ نِجاد السيف على مُنكِبه. والمُقَلَّدُ من الخيل: السابقُ يُقَلَّدُ شيئاً ليُعرَف أنَّه قد سبق. وقَلَدْتُ الحبلَ أقْلِدُهُ قَلْداً، أي فَتَلْتُهُ؛ والحبلُ قَليدٌ ومَقْلودٌ. والقَلْدُ أيضاً: السِوارُ المفتول من فضة. والقِلْدُ بالكسر: يومٌ تأتي فيه الرِبْعُ ومنه سمِّيت قوافل جدَّةَ إلى مكة قِلْداً. وسَقتْنا السماء قِلْداً في كلِّ أسبوع، أي مطرتْنا لوقتٍ. والقِلْدَةُ: القشدةُ. والإقْليدُ: المفتاح. والمِقْلَدُ: مِفتاحٌ كالمنجل ربَّما يُقْلَدُ به الكلأ كما يُقْلَدُ القَتُّ إذا جُعل حبالاً، أي يُفتل؛ والجمع المقاليد. وأقْلَدَ البحر على خلقٍ كثيرٍ، أي غرَّقهم، كأنَّه أُغْلِقَ عليهم.

##### Türkçe

**القلادَةُ**: boyundaki (şey). Ve “Ben kadını **قَلَّدْتُ**” (boynuna taktım), o da kendisi **فَتَقَلَّدَتْ** (boynuna takındı). Bundan (da) dindeki **التَقليد** ve valilerin işlere **تَقليدُ الوُلاةِ الأعمالَ** (tayin etmeleri) (vardır). Ve **تَقْليدُ البَدَنةِ**: onun boynuna bir şey asılmasıdır; onun bir **هَدْيٌ** olduğu bilinsin diye. Ve denilir: “Ben kılıcı **تَقَلَّدْتُ**.” Ve **مُقَلَّدُ الرجُلِ**: kılıç kınının yerinin, omzu üzerindeki yeri. Ve atlardan **المُقَلَّدُ**: öne geçen (attır); öne geçtiği bilinsin diye ona bir şey **يُقَلَّدُ** (takılır). Ve “Ben ipi **قَلَدْتُ**; onu **أقْلِدُهُ** **قَلْداً**”, yani onu büktüm; ip **قَليدٌ** ve **مَقْلودٌ**dur. Ve **القَلْدُ** da: gümüşten bükülmüş bileziktir. Ve kesre ile **القِلْدُ**: içinde **الرِبْعُ**’ın geldiği bir gündür; bundan dolayı Cidde’den Mekke’ye kervanlara **قِلْداً** adı verilmiştir. Ve “Gök bize her hafta bir **قِلْداً** içirdi”, yani bize bir vakit için yağmur yağdırdı. Ve **القِلْدَةُ**: kaymaktır. Ve **الإقْليدُ**: anahtardır. Ve **المِقْلَدُ**: orak gibi bir anahtardır; onunla ot bazen **يُقْلَدُ**; **القَتُّ** ipler yapıldığında **يُقْلَدُ** (bükülür) gibi; yani bükülür; çoğulu **المقاليد**’dir. Ve “Deniz birçok yaratık üzerine **أقْلَدَ**”, yani onları boğdu; sanki onların üzerine kapatılmıştır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق د ل
دلق ، دقل ، قلد ، لقد : ( مستعملة ) .
دلق : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( يؤتى بالرجل يومَ القيامة فيُلقى في النار فتندلق أقتاب بطنه ) .
قال أبو عبيد : الاندلاق : خروج الشيء مِن مكانه ، وكلُّ شيءٍ نَدَر خارجاً فقد اندلق .
ومنه قيل للسيف : قد اندَلَق مِن جَفْنِه ، إذا شقَّه حتى يخرج منه .
ويقال للخيل : قد اندلقَتْ ، إذا خرجتْ فأسرعَتِ السَّيْرَ .
وقال طرفة يصف خيلاً :
دُلُقٌ في غارةِ مسنوحة
كرِعال الطيرِ أسراباً تَمُرّ
وقال الليث : الدَّلْق مجزوم : خروج الشيء عن مَخرجه سريعاً .
ويقال : دَلَق السيفُ من غِمْدِه ، إذا سَقَط وخَرَج من غير أن يُسَلّ ، وأنشد :
كالسَّيف من جَفْن السِّلاح الدالِقِ
ابن السكيت : سيفٌ دَلُوق ودالق ، إذا كان يخرج من غمدِه مِن غير سَلَ ؛ قال : وهو أجود السيوف وأخلَصُها . وكلُّ سابقٍ متقدِّم فهو دالِق .
قال : ودَلَقّ الغارة : إذا قَدّمها وبَثَّها . قال : ويقال : بينا هم آمنون إذْ دَلق عليهم السَّيْل .
أبو عبيد عن الأصمعي : غارةٌ دُلُقٌ : سريعة الدَّفْعة . والغارة : الخيل المغيرة .
ويقال : أدلقت المُخّة من قَصب العَظْم فاندَلَقَتْ .
وقال غيره : دلقَتِ الخيلُ دُلوقاً : إذا خرجتْ متتابعة فهي خيل دُلُق ، واحدها دالق ودَلُوق .
ويقال : دَلق البعير شقْشِقَته يَدْلِقها دَلْقاً ، إذا أخرجَها فاندلقت .
وقال الراجز يصف جَمَلاً :
يَدْلِق مِثلَ الحَرَميّ الوافرِ
مِن شَدْقَمِيّ سبِطِ المَشافِرِ
أي : يخرج شِقْشِقةً مثل الحَرَميّ ، وهو دَلوقٌ فُرِيَ من أَدمَ الْحَرَمُ .
وقد دَلَقُوا عليهم الغارة ، أي : شَنُّوها .
والدَّلُوق والدِلْقِم : الناقة التي تكسَّر أسنانُها هَرَماً فهي تمجّ الماء .
دقل : ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الدّقْل : ضَعْفُ جِسم الرجل .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الدّقَل من النخل يقال لها الألوان ، واحدها لَوْن .
قلت : وتَمر الدّقَل مِن أردأ التَّمْر ، إلاَّ أنَّ الدَقَلة تكون من مَواقير النخل ، ومن الدّقَل ما يكون تمره أحمر ، ومنه ما يكون أسودَ وجِرم تَمرِه صغيرٌ ونواه كبيرٌ .
وقال الليث : الدّقَل : خشبة طويلةٌ تُشَدّ في وسط السّفينة يُمدُّ عليها الشراع . قال : والدّوْقَلة : الكَمَرة ، يقال : كَمَرة دَوْقَلة : ضخمة . والدّوْقَلة : الأكل . وأخْذُ الشيء اختصاصاً يُدوقِلهُ لنفسه .
وقال غيره : دَوقلَ فلانٌ جاريتَه دوقلةً : إذا أولَجَ فيها كَمَرَتَه فأَوْعَبها .
وفي ( النوادر ) يقال : دَوْقَلَتْ خُصْيا الرجل : إذا خرجتا مِن خَلفه فضَرَبَتا أدبارَ فخذيه واسترخَتا . ودَوْقَلْتُ الْجرَّة : نَوَّطْتُها بيدي .
وقال أبو تراب : سمعتُ مبتكراً السُّلَميَّ يقول : دَقل فلانٌ لَحْيَ الرجل ودَقَمَه : إذا ضَرب فَمه وَأنفه . والدقْل : لا يكون إلا في اللَّحْي والقَفا . والدَقْم في الأنف والفمّ .
قلد : قال الله جلّ وعزّ : ( وَلاَ الْهَدْىَ وَلاَ الْقَلَائِدَ ) ( المائدة : 2 ) .
قال الزّجّاج : كانوا يقلدون الإبِل بلِحاء شجر الحَرَم ، ويعتصمون بذلك من أَعْدائهم ، وكان المشركون يَفعلون ذلك ، فأُمر المسلمون بأَن لا يُحِلُّوا هذه الأشياءَ التي يتقرَّب بها المشركون إلى الله ، ثم نُسِخَ ذلك وما ذُكِر في الآية بقوله جلّ وعزَّ : ( فَاقْتُلُواْ الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدتُّمُوهُمْ ) ( التوبة : 5 ) .
وقال في قوله جلّ وعزّ : ( وَكِيلٌ لَّهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالاَرْضِ وَالَّذِينَ كَفَرُواْ بِئَايَاتِ اللَّهِ أُوْلَائِكَ ) ( الزمر : 63 ) .
معناه : له مفاتيحُ السمواتِ والأرض . وتفسيرُه : أَنَّ كلّ شيءٍ من السموات والأرض فاللَّهُ خالقُه وفاتحُ بابه .
وقال الليث : المِقْلاَدُ : الخِزانة . والمقَاليد : الخَزائن .
قال : والْقِلادة ما جُعل في العُنُق ، جامعٌ للإنسان والبَدَنة والكلْب .
وتقليدُ البَدَنة : أَنْ يُعَلَّق في عنقها عُروَةُ مَزادةٍ أو خَلَقُ نعْلٍ فيُعْلَمَ أنها هَدْيٌ .
وتقَلَّدْتُ السَّيْفَ ، وتَقلَّدْتُ الأمْر ، وقلّدَ فلانٌ فلاناً عَملاً تقليداً .
قال : والإقليدُ : المفتاح بلغة أَهل اليمن .
وقال تُبَّع حين قَصَد البيت :
وأَقمْنا به من الدّهْر سَبْتاً
وجَعَلْنا لبابه إقليدا
وقال غيره : الإقليد معرب ، وأصله كَلِيذ .
وأخبرني المنذريّ ، عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : قيل لأعرابيَ ما تقول في نساءِ بني فلان ؟ فقال : قلائد الْخيل ، أي : هنَّ كِرامٌ ، لا يُقلَّد من الخيل إلاّ سابقٌ كريم .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للشيخ إذا أَفْنَدَ : قد قُلِّدَ حَبْله ، فلا يُلتَفَتُ إِلى رأْيه .
وقال الليث : القلدُ : إدارتُكَ قُلباً على قُلب من الحُليّ ، وكذلك ليُّ الحديدة الدقيقة على مثلها قَلْد .
قال : والبُرَةُ التي يُشَدّ فيها زمامُ الناقة لها إقليد ، وهو طرفها يُثنَى على الطرف الآخر ويُلوَى ليّاً حتى يستمسك . وسِوار مَقْلُود ، وهو ذو قُلْبَيْن مَلوِيَّيْنِ .
قال : وأقْلَدَ البحر على خَلْقٍ كثير ، أي : ضَمَّ عليه وأحْضَنه في جَوْفه .
وقال أميّة :
يُسَبِّحه الحِيتانُ والبحر زاخِراً
وما ضَمَّ من شيءٍ وما هو مُقْلِدُ
سَلمة عن الفرَّاء يقال : سَقَى إبلَه قَلْداً ، وهو السّقْي كلَّ يوم ، بمنزلة الظاهرة .
قال : ويقال : قلدتْه الحمّى : إذا أخذَته كلّ يوم ، تقلِده قَلْداً .
أبو عبيد عن الأصمعي : القِلد : يومَ يأْتي المحمومَ الرِّبْعُ .
والمِقْلَد : المِنجَل يُقطع به القَتّ .
وقال الأعشى :
يَقُتُّ لها طوراً وطوراً بمِقلِدِ
وقال ابن دريد : المِقلد عصاً في رأسها اعوجاج يُقْلَد بها الكَلأ كما يُقلَد القُتّ .
المنذريّ عن الحسن عن أبي الهيثم : الإقليد : المفتاح ، وهو الْمِقليد . والإقليد : شريط يُشَدُّ به رأسَ الجُلّة . والإقليد : شيءٌ يُطَوّل مثل الخيط من الصُّفر يقلد على البُرَة وخَرق القُرْط . وبعضهم يقول : القِلادُ ، يُقْلَد ، أي : يُعْوَى .
والقلْدُ : ليُّ الشيء على الشيء . والقلد : جمع الماء في الشيء يقال : قلدت أَقلِد قلْداً ، أي : جمعتُ ماءً إلى ماءٍ .
عمرو عن أبيه : هُم يتقالدون الماء ، ويَتَفارَطون ، ويترافصون ، ويتهاجرون ، ويتفارصون ، أي : يتناوَبون .
وفي حديث عبد الله بنِ عمرٍ و أنه قال لقَيِّمِه على الوهْط : ( إذا أَقمتَ قِلْدك من الماء فاسقِ الأقربَ فالأقرب ) . أراد بقِلْدِه يومَ سَقيِه مالَه .
ويقال : كيف قِلْد نَخْل بني فلان ؟ فيقال : تَشرب في كلِّ عشرٍ مرّةً . والقِلد : يومُ السّقي ، وما بين القِلْدَين ظِمْءٌ . وكذلك يوم وِرْد الحمّى .
وفي حديث عمر أنّه استسقى ، قال : ( فقَلَّدَتْنا السماءُ قَلْداً كلّ خمس عشرة ليلة ) .
قلت : القَلْد : المَصْدر . والقِلْد : الاسم .
اقلوَّده النعاسُ : إذا غشيه وغَلبَه .
وقال الراجز :
والقوم صَرعَى من كَرى مُقْلوِّدِ
أبو عبيد عن الكسائي : يقال لثُفْل السّمن : القلْدة والقِشْدة والكُدَادَة .
شمر عن ابن الأعرابيّ : قلَدت اللبنَ في السِّقاءَ وقريتُه : جمعته فيه .
وقال أبو زيد : قلدت الماءَ في الحوض ، وقلدت اللبن في السقاء ، أقلِدُه قَلْداً ، إذا قَدَحْتَ بقَدَحِك من الماء ثم صببْتَه في الحوض أو في السقاء . وقَلَد من الشراب في جوفه إذا شرب .
لقد : وأما ( لَقَد ) فأصلُه ( قَدْ ) ثم أدخلتْ عليها اللام توكيداً .
قال الفَرَّاء : وظن بعضُ العرب أنَّ اللام أصليّة فأدخل عليها لاماً أخرى فقال :
للَقَدْ كانوا لَدَى أزماننا
لصَنِيعَيْن لِبأْسٍ وتقَاءِ

##### Türkçe

ق د ل
**دلق** ، **دقل** ، **قلد** ، **لقد** : (kullanılan).

**دلق** : Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki şöyle dedi: (Kıyamet günü adam getirilir de ateşe atılır; sonra karnının bağırsakları dışarı sarkar).

Ebû Ubeyd dedi: **الاندلاق**: şeyin yerinden çıkmasıdır; dışarıya düşüp çıkan her şey muhakkak **اندلق** olmuştur.

Bundan dolayı kılıca: **قد اندلق من جفنه** denildi; onu yarıp da ondan çıktığı zaman.

Ve atlara: **قد اندلقت** denilir; çıktıkları zaman da yürüyüşü hızlandırdıkları vakit.

Tarfah, atları vasfederek dedi:
**دُلُقٌ في غارةِ مسنوحة**
**كرِعال الطيرِ أسراباً تَمُرّ**

Leys dedi: **الدَّلْق** (cezmli): şeyin çıkış yerinden süratle çıkmasıdır.

Ve denilir: **دَلَق السيفُ من غِمْدِه**; çekilmeksizin düşüp çıktığı zaman. Ve şu beyit okunmuştur:
**كالسَّيف من جَفْن السِّلاح الدالِقِ**

İbnü’s-Sikkît: **سيفٌ دَلُوق ودالق**; kınından çekme olmaksızın çıktığı zaman. Dedi: o, kılıçların en iyisi ve en hâlisidir. Ve her öne geçen, ilerlemiş olan şey **دالِق**tır.

Dedi: **ودَلَقّ الغارة**: onu öne aldı ve yaydı. Dedi: ve denilir: onlar emniyette iken birden üzerlerine sel bastı.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **غارةٌ دُلُقٌ**: itişi süratli (baskını çabuk) olan. Ve **الغارة**: baskın yapan atlardır.

Ve denilir: **أدلقت المُخّة** kemiğin kamışından; sonra o çıktı.

Başkası dedi: **دلقَتِ الخيلُ دُلوقاً**: ardı ardına çıktıkları zaman; o hâlde onlar **خيل دُلُق**tur; tekili **دالق** ve **دَلُوق**tur.

Ve denilir: deve, **شقْشِقَته**’sini **يَدْلِقها دَلْقاً**; onu çıkardığı zaman, sonra o çıkıp sarktığı vakit.

Râciz, bir deveyi vasfederek dedi:
**يَدْلِق مِثلَ الحَرَميّ الوافرِ**
**مِن شَدْقَمِيّ سبِطِ المَشافِرِ**

Yani: **الحَرَميّ** gibi bir **شِقْشِقة** çıkarır; o, **دَلوقٌ**tur; **أَدمَ الْحَرَمُ**’dan yarılmıştır.

Ve: **وقد دَلَقُوا عليهم الغارة**; yani: onu üzerlerine saldılar.

**الدَّلُوق** ve **الدِلْقِم**: yaşlılıktan dişleri kırılan, bu yüzden suyu ağzından akıtan dişi devedir.

**دقل** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الدّقْل**: adamın bedeninin zayıflığıdır.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: hurmadan **الدّقَل**; ona **الألوان** denilir; tekili **لَوْن**dur.

Dedim: **تَمر الدّقَل** hurmanın en kötüsündendir; ancak **الدَقَلة** hurmanın salkımı ağır olanlarından olur; **الدّقَل**dan kimi vardır ki hurması kırmızıdır, kimi vardır ki siyahtır; hurmasının cismi küçük, çekirdeği büyüktür.

Leys dedi: **الدّقَل**: geminin ortasında bağlanan uzun bir ağaçtır; yelken onun üzerine gerilir. Dedi: **الدّوْقَلة**: **الكَمَرة**’dir; denilir: **كَمَرة دَوْقَلة**: iri. Ve **الدّوْقَلة**: yeme. Ve bir şeyi tahsis yoluyla almak: onu kendisi için **يُدوقِلهُ**.

Başkası dedi: falan, cariyesini **دوقلةً** yaptı; **كَمَرَتَه**’sini ona sokup onu tamamen doldurduğu zaman.

( **النوادر** )’de: denilir: adamın **خُصْيا**’sı **دَوْقَلَتْ**; arkadan çıktıkları, uyluklarının arka taraflarına vurdukları ve gevşedikleri zaman. Ve: **دَوْقَلْتُ الْجرَّة**: onu elimle astım.

Ebû Turâb dedi: Mübtakir es-Sülemî’yi şöyle derken işittim: falan, adamın **لَحْيَ**’sini **دَقل** etti ve onu **دَقَمَه**; ağzına ve burnuna vurduğu zaman. Ve **الدقْل** ancak çene ve ensede olur. **الدَقْم** ise burun ve ağızdadır.

**قلد** : Allah جلّ وعزّ dedi: ( **وَلاَ الْهَدْىَ وَلاَ الْقَلَائِدَ** ) (Mâide: 2).

Zeccâc dedi: develeri, Harem ağacının kabuğuyla boyunlarına bağlarlardı; bununla düşmanlarından korunurlardı. Müşrikler bunu yapardı; sonra Müslümanlara, müşriklerin Allah’a yaklaşmak için yaptıkları bu şeyleri helâl saymamaları emredildi; sonra bu ve âyette zikredilen şey, O’nun جلّ وعزّ şu sözüyle neshedildi: ( **فَاقْتُلُواْ الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدتُّمُوهُمْ** ) (Tevbe: 5).

Ve O’nun جلّ وعزّ şu sözü hakkında: ( **وَكِيلٌ لَّهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالاَرْضِ وَالَّذِينَ كَفَرُواْ بِئَايَاتِ اللَّهِ أُوْلَائِكَ** ) (Zümer: 63).

Mânâsı: göklerin ve yerin anahtarları O’nundur. Tefsiri: göklerden ve yerden her şeyin Allah onun yaratıcısı ve kapısının açanı olmasıdır.

Leys dedi: **المِقْلاَدُ**: hazine odasıdır. **المقَاليد**: hazinelerdir.

Dedi: **الْقِلادة** boyna konulan şeydir; insan, **البَدَنة** ve köpek için müşterektir.

**البَدَنة**’yi **تقليد** etmek: boynuna bir su kırbası halkası yahut eski bir nal parçası asılmasıdır; onun **هَدْيٌ** olduğu bilinsin diye.

Ve: **تقلَّدْتُ السَّيْفَ**; ve: **تَقلَّدْتُ الأمْر**; ve: falan, falana bir işi **تقليداً** **قلّد** etti.

Dedi: **الإقليد**: Yemen ehlinin dilinde anahtardır.

Tübba‘, Beyt’i kastettiği zaman dedi:
**وأَقمْنا به من الدّهْر سَبْتاً**
**وجَعَلْنا لبابه إقليدا**

Başkası dedi: **الإقليد** mu‘arrebdir; aslı **كَلِيذ**’dir.

Bana Münzirî haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: bir bedevîye “Benî falanın kadınları hakkında ne dersin?” denildi; dedi ki: **قلائد الْخيل**; yani: onlar kerîmdir; zira atlardan ancak önde giden kerîm olana **يُقلَّد** edilir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: ihtiyarlayıp bunayan şeyh için denilir: **قد قُلِّدَ حَبْله**; artık görüşüne iltifat edilmez.

Leys dedi: **القلد**: süsten bir **قُلب**’ü bir **قُلب** üzerine döndürmendir; ince demiri benzeri üzerine bükmek de böyledir: **قَلْد**.

Dedi: dişi devenin yularının bağlandığı **البُرَة**’nin bir **إقليد**’i vardır; o, onun ucudur; öteki uca katlanır ve bükülerek sarılır, ta ki sağlam tutsun. Ve **سِوار مَقْلُود**: iki **قُلْب**’lü, bükülmüş iki parçalı olandır.

Dedi: **وأقْلَدَ البحر على خَلْقٍ كثير**; yani: onları üzerine topladı ve onları karnında barındırdı.

Ümeyye dedi:
**يُسَبِّحه الحِيتانُ والبحر زاخِراً**
**وما ضَمَّ من شيءٍ وما هو مُقْلِدُ**

Seleme, Ferrâ’dan: denilir: develerini **قَلْداً** suladı; o, her gün sulamadır; **الظاهرة** mesabesindedir.

Dedi: ve denilir: **قلدتْه الحمّى**; onu her gün tuttuğu zaman; onu **قَلْداً** **تقلِده** eder.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **القِلد**: sıtmalıya **الرِّبْع**’ın geldiği gündür.

Ve **المِقْلَد**: **القَتّ** kesilen oraktır.

A‘şâ dedi:
**يَقُتُّ لها طوراً وطوراً بمِقلِدِ**

İbn Düreyd dedi: **المِقلد** başında eğrilik bulunan bir asadır; onunla ot, **القُتّ**’un **يُقلَد** edilmesi gibi **يُقْلَد** edilir.

Münzirî, Hasan’dan, Ebû’l-Heysem’den: **الإقليد**: anahtardır; o, **الْمِقليد**’dir. Ve **الإقليد**: **الجُلّة**’nin başını bağlamakla bağlanan şerittir. Ve **الإقليد**: **الصُّفر**dan ip gibi uzatılan bir şeydir; **البُرَة** üzerine ve küpe deliğine **يقلد** edilir. Bazıları **القِلادُ** der; **يُقْلَد**; yani: ulur.

Ve **القلْدُ**: şeyin şey üzerine bükülmesidir. Ve **القلد**: suyu bir şeyde toplamak; denilir: **قلدت أَقلِد قلْداً**; yani: suyu suya topladım.

Amr, babasından: onlar suyu **يتقالدون** ederler; ve **يتَفارَطون** ederler, ve **يترافصون** ederler, ve **يتهاجرون** ederler, ve **يتفارصون** ederler; yani: nöbetleşirler.

Abdullah b. Ömer hadîsinde: **الوهْط** üzerindeki kayyımına dedi ki: (Suyundan **قِلْدك**’ini ikame ettiğin zaman, en yakına, sonra en yakına su ver). **قِلْدِه** ile, malını suladığı günü kastetti.

Ve denilir: Benî falanın hurmalarının **قِلْد**’i nasıldır? denilir: her on günde bir içer. Ve **القِلد**: sulama günüdür; iki **القِلْد** arasındaki şey **ظِمْءٌ**dür. Sıtmanın **وِرْد** günü de böyledir.

Ömer hadîsinde: yağmur duası yaptı; dedi ki: (Gök bize her on beş gecede bir **قَلْداً** **فقَلَّدَتْنا**).

Dedim: **القَلْد**: mastardır. **القِلْد**: isimdir.

**اقلوَّده النعاسُ**: onu bürüdüğü ve ona galip geldiği zaman.

Râciz dedi:
**والقوم صَرعَى من كَرى مُقْلوِّدِ**

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: iç yağının tortusuna denilir: **القلْدة** ve **القِشْدة** ve **الكُدَادَة**.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **قلَدت اللبنَ في السِّقاءَ** ve **قريتُه**: onu onda topladım.

Ebû Zeyd dedi: **قلدت الماءَ في الحوض** ve **قلدت اللبن في السقاء**; onu **قَلْداً** **أقلِدُه**; sen kabınla sudan çekip sonra onu havuza yahut kırbaya döktüğün zaman. Ve içtiği zaman içeceğin bir kısmı onun içinde **قَلَد** olur.

**لقد** : ( **لَقَد** )’e gelince; aslı ( **قَدْ** )’dir; sonra ona, te’kîd olarak lâm sokuldu.

Ferrâ dedi: Arapların bazısı lâmın aslî olduğunu zannetti; bunun üzerine ona başka bir lâm daha soktu da şöyle dedi:
**للَقَدْ كانوا لَدَى أزماننا**
**لصَنِيعَيْن لِبأْسٍ وتقَاءِ**

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف واللام وما يثلثهما)
(قلم)  القاف واللام والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على تسويةِ شيء عند بَرْيه وإصلاحه. من ذلك: قَلَمْتُ الظُّفُر وقلَّمْته. ويقال للضَّعيف: هو مَقلُوم الأظفار. والقُلاَمَة: ما يسقُط من الظُّفُر إذا قُلِم. ومن هذا الباب سمِّي القلمُ قَلماً، قالوا: سمِّي به لأنَّه يُقْلَم منه كما يُقْلمُ من الظُّفر، ثمَّ شُبِّه القِدْح به فقيل: قلم. ويمكن أن يكون القِدحُ سُمِّي قلماً لما ذكرناه من تسويته وبَرْيه. قال الله تعالى: ﴿ومَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلاَمَهُمْ﴾ [آل عمران 44]. ومن الباب المِقْلَم: طَرَف قُنْب البعير، كأنَّه قد قُلِم، ويقال إنّ مَقَالم الرُّمح: كُعوبه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل القُلاَّم، وهو نبتٌ. قال:
أتَوْني بِقُلاَّمٍ فقالوا تَعَشّهُ *** وهل يأكلُ القُلاَّمَ إلا الأباعرُ([1])
(قله)  القاف واللام والهاء لا أحفَظُ فيه شيئاً، غير أنّ غَديرَ قَلَهَى: موضع.
(قلو)  القاف واللام والحرف المعتلّ أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على خِفّةٍ وسرعة. من ذلك القِلْو: الحِمار الخفيف. [و] يقال: قَلَت النَّاقةُ براكبها قَلْواً، إذا تقدَّمَت به. واقلوْلَت الحُمْر في سرعتها. والمُقلَوْلي: المتجافي عن فِراشه. وكلُّ نابٍ عن شيء متجافٍ عنه: مُقْلَوْلٍ. قال:
أقولُ إذا اقْلَوْلَى عليها وأقْرَدَتْ *** ألاَ هَلْ أخو عيشٍ لذيذٍ بدائمِ([2])والمُنْكمش مُقْلَوْلٍ، وفي الحديث: "لو رأيتَ ابنَ عُمَرَ لرأيتَه مُقلولياً"، أي متجافِياً عن الأرض، كأنّه يريد كَثْرةَ الصَّلاة. ومن الباب قَلاَ العَيْرُ آتُنَه قَلْواً. ومن الباب القِلَى، وهو البُغض. يقال منه: قَلَيْتُه أقلِيه قِلىً. وقد قالوا: قَلَيتُهُ أَقلاه([3]). والقِلَى تجافٍ عن الشّيء وذَهابٌ عنه والقَلْي: قَلْيُ الشَيء علَى المِقْلَى. يقال: قَلَيْت وقَلْوت. [و] القَلاَّء: الذي يَقْلي. وهو القياس، لأن الحَبَّة تُستَخَفُّ بالقلْي وتَخِفُّ أيضاً.
(قلب)  القاف واللام والباء أصلانِ صحيحان: أحدهما يدلّ على خالِص شَيءٍ وشَريفِه، والآخَرُ على رَدِّ شيءٍ من جهةٍ إلى جهة.
فالأوَّل القَلْبُ: قلب الإنسان وغيره، *سمِّي لأنَّه أخْلصُ شيء فيه وأرفَعُه. وخالِصُ كلِّ شيءٍ وأشرفُه قَلْبُه. ويقولون: عربيٌّ قَُلْبٌ([4]). قال:
[فلا] تُكثِروا فيها الضَّجَاجَ فإنَّني *** تخيَّرتُها منهم زُبيرِيّةً قَُلْبَا
والقُلاَب: داء يصيب البعير فيَشْتَكِي قَلْبَه. والقُلْبُ من الأَسورة: ما كان قُلْباً واحداً لا يُلوَى عليه غيرُه. وهو تشبيهٌ بقُلْب النَّخْلة. ثم شبِّه الحَيَّة بالقُلْب من الحَلْي فسمِّي قُلْباً. والقَلْب: نجمٌ يقولون إنه قَلْبُ العَقرب. [و] قَلَبْتُ النَّخلةَ: نَزَعت قَلْبها.
والأصل الآخر قَلَبْتُ الثَّوبَ قَلْباً. والقَلَب: انقلابُ الشَّفَة، وهي قَلْباءُ وصاحبُها أَقْلَب. وقَلَبْتُ الشَّيء: كبَبتُه، وقلَّبته بيديَّ تقليباً. ويقال: أقْلَبَتِ الخُبْزةُ، إذا حان لها أن تُقْلَب. وقولهم: ما به قَلبَةٌ، قالوا: معناه ليست به عِلّة يُقْلب لها فيُنْظَر إليه. وأنشدوا:
ولم يقلِّب أرضَها بيطارُ *** ولا لحبلَيْهِ بها حُبَارُ([5])
أي لم يقلِّب قوائمها من عِلَّةٍ بها. والقَلِيب: البئرُ قبل أنْ تُطوَى؛ وإنّما سمِّيت قليباً لأنَّها كالشَّيء يقلَب من جهةٍ إلى جهة، وكانت أرضاً فلما حُفِرت صار ترابُها كأنَّه قُلِب. فإذا طُوِيت فهي الطَّوِيّ. ولفظ القليب مذكَّر([6]). والحُوَّلُ القُلَّب: الذي يقلِّب الأمور ويحتال لها. والقياس في جميع ما ذكرناه واحد. فأمَّا القِلِّيب والقِلّوْب([7]) فيقال إنَّه الذئب. ويمكن أن يُحمَل على هذا القياس فيقال سمِّي بذلك لتقلُّبه في طلب مأكله. قال:
أَيَا جَحْمَتَا بَكِّي على أمِّ عامرٍ  *** أكيلةِ قِلَّوْبٍ بإحدى المَذَانبِ([8])
(قلت)  القاف واللام والتاء أصلانِ صحيحان، أحدُهما يدلُّ على هَزْمَةٍ في شَيء، والآخَر على ذَهابِ شيء وهَلاكِه.
فالأوّل القَلْت، وهو النُّقرة في الصَّخرة، والجمع قِلاتٌ. وقال:
وعينان كالماويَّتَينِ استَكَنَّتا *** بكهفَيْ حِجَاجَيْ صَخرةٍ قَلْتِ مَوْرِدِ([9])وقَلْتُ العَين: نُقْرتها. وقَلْتُ الإبهام: النُّقرة تحتَها. وقَلْتُ الثّريدة: الهَزْمة وسْطَها.
والأصل الآخر القَلَت، وهو الهلاك. يقال: قَلِت قَلَتاً. وفي الحديث: "إن المسافِرَ ومتاعَهُ على قَلَتٍ إلاَّ ما وَقَى اللهُ تعالى". والمِقْلاَتُ من النوق: التي لا يعيش لها ولد، وكذلك من النِّساء، والجمع مقاليت. قال:
يَظَلُّ مَقاليتُ النِّساء يطأْنَهُ *** يقُلْنَ ألا يُلقَى على المرءِ مئزرُ([10])
وقال:
لا تَلُمْها إنّها من نِسوةٍ *** رُقُدِ الصَّيفِ مَقَاليتٍ نُزُرْ
(قلح)  القاف واللام والحاء كلمةٌ واحدة، وهي القَلَح: صُفْرَةٌ في الأسنان. رجلٌ أقْلَحُ. قال:
قد بَنَى اللُّوم عليهم بيتَه *** وفشَا فيهم مع اللُّومِ القَلَحْ([11])ويقال إنَّ الأقْلَح: الجُعَل.
(قلخ)  القاف واللام والخاء كلمة واحدةٌ، يقولون: إنَّ القَلْخ: هَدير الجمل.
(قلد)  القاف واللام والدال أصلانِ صحيحانِ، يدلُّ أحدهما على تعليق شيءٍ على شيء وليِّه به، والآخَر على حظٍ ونصيب. فالأوَّل التقليد: تَقليد البَدَنة، وذلك أن يعلَّق في عُنُقها شيءٌ ليُعْلَم أنَّها هَدْيٌ. وأصل القَلْد: الفتل، يقال قَلَدْتُ الحبلَ أقلِدُه قَلْداً، إذا فتَلْتَه. وحبلٌ قليدٌ ومقلود. وتَقَلَّدْتُ السَّيف. ومُقَلَّدُ الرَّجُل: موضِعُ نِجاد السَّيف على مَنْكِبه. ويقال: قلَّدَ فلانٌ فلاناً قِلادةَ سَوءٍ، إذا هجاه بما يَبْقَى عليه وَسْمُه. فإذا أكَّدوه قالوا: قلَّدَهُ طَوْقَ الحمامة، أي لا يفارقُه كما لا يُفارِق الحمامةَ طوقُها. قال بِشْر:
حَبَاكَ بها مولاكَ عَنْ ظَهْرِ بِغْضَةٍ *** وقُلِّدَها طوقَ الحمامة جَعْفَرُ([12])والمِقْلَد: عصاً في رأسها عَوَج يُقْلَدُ بها الكَلأ، كما يُقْلَدُ القَتُّ إذا جُعِل حِبالاً. ومن الباب القِلد: السِّوار([13]). وهو قياس صحيح لأنَّ اليدَ كأنَّها تتقلَّدُه. ويقولون: إنَّ الإقليد: [البُرَة([14])] التي يشدُّ بها زِمام الناقة.
والأصل الآخر: القِلْد: الحَظُّ من الماء. يقال: سقَينا أرضَنا قِلْدَها، أي حظّها. وسقَتْنا السَّماءُ قِلْداً كذلك، أراد حظَّاً. وفي الحديث "فَقلَدَتْنَا السَّماءُ قِلْداً في كلِّ أسبوع".
فأمّا *المقاليد، فيقال: هي الخزائن. قال الله تعالى: ﴿لَهُ مَقَالِيدُ السَّمواتِ والأرْضِ﴾ [الزمر 63، الشورى 12]. ولعلَّها سمِّيت بذلك لأنَّها تُحْصِنُ الأشياء، أي تَحفظُها وتَحوزُها. والعرب تقول: أقْلَدَ البحر على خَلْقٍ كثير، إذا أحْصَنَهُم في جَوفه.
ومما شذَّ عن الباب القِلْدة والقِشْدة: تمر وسَويقٌ يخلط بهما سَمْن.
(قلز)  القاف واللام والزاء. يقولون: إنَّ التقَلُّز([15]): النَّشاط.
(قلس)  القاف واللام والسين كلمتان: أحدهما رَمْيُ السَّحابة النَّدَى من غير مطر، ومنه قَلَس الإنسانُ، إذا قاءَ، فهو قالس. وأمَّا التَّقليس فيقال: هو الضَّرب ببعض الملاهي([16]). وهي الكلمة الأخرى([17]).
وقال أبو بكر ابنُ دريد: القَلْس من الحِبال([18])، ما أدري ما صحّتُه.
(قلص)  القاف واللام والصاد أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على انضمامِ شيء بعضِه إلى بعض. يقال: تقلَّصَ الشَّيءُ، إذا انضمَّ. وشَفَةٌ قالِصَة. وظلٌّ قالصٌ، إذا نَقَصَ، وكأنَّه تضامَّ. قال تعالى([19]): ﴿ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إلَيْنَا قَبْضاً يَسِيراً﴾ [الفرقان 46]. وأمَّا قَلَصَةُ الماء فهو الذي يَجِمُّ في البئر منه حتى يرتفع، كأنه تقلّص من جوانبه. وهو ماء قليص. وجَمْعُ القَلَصَة قَلَصَات. ويقولون: قَلَصَتْ نَفْسُه: غَثَتْ. وقياسُه قريب. فأمَّا القَلُوصُ، فهي الأُنثى من رِئال النَّعام. وعندي أنَّها سُمِّيت قَلوصاً لتجمُّع خَلْقِها، كأنَّها تقلَّصَتْ من أطرافها حتَّى تجمَّعت. وكذلك أنثى الحُبارَى. وبها سمِّيَت القَلُوصُ من الإبل، وهي الفتيَّة المجتمعة الخَلْق. ويقال: قَلَصَ الغدير([20])، إذا ذهَبَ أكثرُ مائهِ.

(قلط)  القاف واللام والطاء ليس فيه شيء يصح. غير أنَّ ابن دريد قال: رجُلٌ قُلاَطٌ: قَصير([21]). ولعلَّ هذا من قولهم رجلٌ قَلَطِيٌّ.
(قلع)  القاف واللام والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على انتزاعِ شيءٍ من شيء، ثم يفرَّع منه ما يقاربُه. تقول: قلَعْتُ الشّيءَ قَلعاً، فأنا قالعٌ وهو مقلوع. ويقال للرَّجُل الذي يتقلَّع عن سَرْجِهِ لسوءِ فروسَتِه: قُلْعةَ([22]). ويقال هذا منزِلُ قُلْعةٍ، إذا لم يكن موضعَ استيطانٍ. والقَوْم على قُلْعَةٍ، أي رِحلة.
والمقلوع: الأمير المعزول. والقَلَعة: صخرةٌ تتقلَّع عن جبلٍ منفردةً يَصعُب مَرامُها. وبه تشبَّه السحابة العظيمة، فيقال قلَعَةٌ، والجمع قَلَع. قال:
تَفَقَّأَ فوقَه القَلَعُ السَّوَارِي *** وجُنَّ الخازبازِ به جُنونا([23])والقُلاَع: الطِّين يتشقَّقُ إذا نَضَب عنه الماء. وسمِّي قُلاَعاً لأنَّه يتقلَّع. [وأقلَعَ([24])] عن الأمر، إذا كَفَّ. ورماهُ بقُلاَعة، إذا اقتَلَع قطعةً من الأرض فرماه بها. والمِقْلاع معروف. والقَلاّع: الشُّرطِيّ فيما يقال. وروي في حديث: "لا يدخل الجنَّةَ دَيْبُوبٌ ولا قَلاّع". قالوا: الدَّيبوب: الذي يدِبُّ بالنّمائم حتَّى يفرِّق بين الناس. والقَلاّع: الرّجُل يَرَى الرّجُلَ [قد ارتفعَ] مكانهُ عند آخَرَ فلا يزال يَشِي بينهما حتَّى يَقلَعَه. وأقلعَتْ عنه الحُمَّى. ويقال: تركتُ فلاناً في قَلَعٍ من حُمَّى؛ أي في إقلاع. ويقال قَلِعَ قَلَعاً. والقِلْع: شِراع السَّفينة؛ وذلك لأنَّه إذا رُفِعَ قَلَعَ السّفينةَ من مكانها.
ومما شذَّ عن هذا الباب القَلع والقِلْع. فأمَّا القَلْع([25]) فالكِنْف، يقولون في أمثالهم:"شَحْمَتِي في قَلْعِي". وأمَّا القِلْع فيقال: إنّها صُدَيِّرٌ يلبَسُه الرّجلُ على صَدره([26]). قال:
مُسْتَأْبِطَاً في قِلْعِهِ سِكِّينَا([27])
(قلف)  القاف واللام والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على كَشْط شيء عن شيء. يقال: قَلَفْت الشَّجرةَ، إذا نحَّيْتَ عنها لِحاءها. وقَلَفْتَ الدَّنَّ: فَضضتُ عنه طِينَه. وقَلَفَ الخاتنُ غرْلة الصبيِّ، وهي القُلْفة، إذا قَطَعَها.
(قلق)  القاف واللام والقاف كلمةٌ تدلُّ على الانزعاج. يقال: قَلِق يَقْلَق قلَقَاً.
--------------ـــ
([1]) أنشده في المجمل واللسان (قلم).
([2]) للفرزدق في ديوانه 863 برواية "يقول"، وفي اللسان (قرد، قلا): "تقول".
([3]) في اللسان أنها لغة طيئ، وأنشد ثعلب:
      أيام أم الغمر لا نقلاها *** ولو تشاء قبلت عيناها
([4]) يقال بفتح القاف وضمها، ويستوي فيه المذكر والمؤنث والجمع، وإن شئت ثنيت وجمعت.
([5]) لحميد الأرقط، كما في اللسان (قلب، حبر، أرض). وقد سبق في (حبر).
([6]) في الأصل: "والقليب بلفظ القليب مذكر".
([7]) بوزن سفود، وعِجَّول، ورَسُول.
([8]) البيت في اللسان (حجم، قلب). وقد سبق في (حجم).
([9]) البيت لطرفة في معلقته.
([10]) البيت لبشر بن أبي خازم، كما في إصلاح المنطق 87 واللسان (قلت). وأنشده ثعلب في مجالسه 71. وانظر المخصص (6: 128/ 16: 99).
([11]) للأعشى في ديوانه 164 واللسان (قلح).
([12]) في الأصل: "حبال بها".
([13]) في المجمل: "السوار من الفضة".
([14]) التكملة من المجمل واللسان.
([15]) ومثله "القلز"، كما في القاموس.
([16]) في المجمل: "التقليس: الضرب بالدف. ويقال إن التقليس: وضع اليدين على الصدر خضوعاً".
([17]) في الأصل: "وهي كلمة الأخرى".
([18]) في الأصل: "القليس من الجبال"، صوابه في المجمل والجمهرة (3: 41). وفسره في اللسان بأنه: حبل غليظ من حبال السفن.
([19]) في الأصل: "قوله تعالى".
([20]) في الأصل: "قلص البعير الغدير"، صوابه في المجمل واللسان.
([21]) الجمهرة (3: 113).
([22]) كذا ضبط في الأصل واللسان. وفي المجمل بفتح القاف واللام، وليس بشيء. وضبط في القاموس بالضم، وبضم ففتح، وبضمتين.
([23]) البيت لابن أحمر، كما في اللسان (قلع، خوز) وإصلاح المنطق 51 والحيوان (3: 109/ 6: 186). وانظر المخصص (14: 96) وأمثال الميداني (1: 227).
([24]) التكملة من المجمل.
([25]) الحق أنه بفتح القاف وكسرها، كما في اللسان والقاموس.
([26]) هذا المعنى مما ورد في القاموس ولم يرد في اللسان.
([27]) وكذا ورد إنشاده في المجمل. ولم يرد الاستئباط في المعاجم بمعنى التأبط. وفيها استأبط: حفر حفرة ضيق رأسها ووسع أسفلها.

ـ

##### Türkçe

(**باب القاف واللام وما يثلثهما**)

(**قلم**)  **القاف واللام والميم** sahih bir asıldır; bir şeyi yontarken düzeltmeye ve onu ıslah etmeye delâlet eder. Bundan: **قَلَمْتُ الظُّفُر** ve **قلَّمْته**. Ve zayıfa denir: o, **مَقلُوم الأظفار**dır. Ve **القُلاَمَة**: tırnak **قُلِم** edildiğinde tırnaktan düşen şeydir. Ve bu bâbdan **القلم**e **قَلماً** adı verildi; dediler ki: ondan, tırnaktan **يُقْلمُ** edildiği gibi **يُقْلَم** edildiği için onunla adlandırıldı; sonra **القِدْح** ona benzetildi de **قلم** denildi. Ve **القِدح**ın, zikrettiğimiz üzere onun düzeltilmesi ve yontulması sebebiyle **قلماً** diye adlandırılmış olması mümkündür. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿ومَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلاَمَهُمْ﴾ [Âl-i İmrân 44]. Ve bâbdan **المِقْلَم**: devenin hörgücünün ucu; sanki **قُلِم** edilmiştir. Ve denir ki: **مَقَالم الرُّمح**: onun topuklarıdır.

Ve bu asıldan şâz olanlardan: **القُلاَّم**, o bir bitkidir. Dedi ki:
أتَوْني بِقُلاَّمٍ فقالوا تَعَشّهُ *** وهل يأكلُ القُلاَّمَ إلا الأباعرُ([1])

(**قله**)  **القاف واللام والهاء** hakkında bir şey muhafaza etmiyorum; ancak **غَديرَ قَلَهَى**: bir yerdir.

(**قلو**)  **القاف واللام والحرف المعتلّ** sahih bir asıldır; hafifliğe ve sürate delâlet eder. Bundan **القِلْو**: hafif eşek. [Ve] denir: **قَلَت النَّاقةُ براكبها قَلْواً**, onu öne geçirdiği zaman. Ve **اقلوْلَت الحُمْر** süratlerinde. Ve **المُقلَوْلي**: döşeğinden uzak duran. Ve bir şeyden uzak duran her **نابٍ**: ondan **مُقْلَوْلٍ**dür. Dedi ki:
أقولُ إذا اقْلَوْلَى عليها وأقْرَدَتْ *** ألاَ هَلْ أخو عيشٍ لذيذٍ بدائمِ([2])
Ve **المُنْكمش** **مُقْلَوْلٍ**dür. Ve hadiste: "لو رأيتَ ابنَ عُمَرَ لرأيتَه مُقلولياً"، yani yerden uzak durucu; sanki namazın çokluğunu istiyor. Ve bâbdan: **قَلاَ العَيْرُ آتُنَه قَلْواً**. Ve bâbdan **القِلَى**, o buğzdur. Ondan denir: **قَلَيْتُه أقلِيه قِلىً**. Ve demişlerdir: **قَلَيتُهُ أَقلاه**([3]). Ve **القِلَى** bir şeyden uzak durma ve ondan gitmedir. Ve **القَلْي**: şeyi **المِقْلَى** üzerinde kızartmaktır. Denir: **قَلَيْت** ve **قَلْوت**. [Ve] **القَلاَّء**: kızartan kimsedir. Ve o kıyastır; çünkü tane kızartma ile hafifletilir ve ayrıca hafifler.

(**قلب**)  **القاف واللام والباء** iki sahih asıldır: birisi bir şeyin hâlisine ve şerifine delâlet eder; diğeri bir şeyi bir yönden bir yöne çevirmeye.
Birincisi **القَلْب**: insanın ve başkasının kalbi; **سمِّي لأنَّه أخْلصُ شيء فيه وأرفَعُه** diye adlandırıldı. Her şeyin hâlisi ve en şereflisi onun **قَلْب**idir. Ve derler: **عربيٌّ قَُلْبٌ**([4]). Dedi ki:
[فلا] تُكثِروا فيها الضَّجَاجَ فإنَّني *** تخيَّرتُها منهم زُبيرِيّةً قَُلْبَا
Ve **القُلاَب**: deveye isabet eden bir hastalıktır; **قَلْب**inden şikâyet eder. Ve bileziklerden **القُلْب**: üzerine başkası dolanmayan tek bir **قُلْب** olan şeydir. Ve o, hurma ağacının **قُلْب**ine benzetmedir. Sonra yılan, süsten olan **القُلْب**e benzetildi de **قُلْباً** diye adlandırıldı. Ve **القَلْب**: bir yıldızdır; onun akrebin **قَلْب**i olduğunu söylerler. [Ve] **قَلَبْتُ النَّخلةَ**: onun **قَلْب**ini söktüm.
Diğer asıl: **قَلَبْتُ الثَّوبَ قَلْباً**. Ve **القَلَب**: dudağın dönmesidir; o **قَلْباءُ**dır ve sahibi **أَقْلَب**tir. Ve **قَلَبْتُ الشَّيء**: onu devirdim; ve onu iki elimle **تقليباً** çevirdim. Ve denir: **أقْلَبَتِ الخُبْزةُ**, çevrilme vakti geldiğinde. Ve onların sözü: **ما به قَلبَةٌ**; dediler ki: manası, kendisi için çevrilip de ona bakılacak bir illet yoktur. Ve şu beyitleri okudular:
ولم يقلِّب أرضَها بيطارُ *** ولا لحبلَيْهِ بها حُبَارُ([5])
Yani onda bulunan bir illet sebebiyle ayaklarını çevirmedi. Ve **القَلِيب**: kuyu, örülmeden önce; ancak **قليباً** diye adlandırıldı, çünkü bir yönden bir yöne çevrilen şey gibidir; topraktı, kazılınca toprağı sanki çevrilmiş gibi oldu. Örülünce o **الطَّوِيّ**dir. Ve **القليب** lafzı müzekkerdir([6]). Ve **الحُوَّلُ القُلَّب**: işleri çevirip duran ve onlara hile yapan kimsedir. Ve zikrettiğimizin tamamında kıyas birdir. Ama **القِلِّيب** ve **القِلّوْب**([7]) için, onun kurt olduğu söylenir. Ve bu kıyasa hamledilmesi mümkündür; denir ki, yiyeceğini aramada dönüp durması sebebiyle böyle adlandırıldı. Dedi ki:
أَيَا جَحْمَتَا بَكِّي على أمِّ عامرٍ  *** أكيلةِ قِلَّوْبٍ بإحدى المَذَانبِ([8])

(**قلت**)  **القاف واللام والتاء** iki sahih asıldır; birisi bir şeyde çöküntüye delâlet eder, diğeri bir şeyin gitmesine ve helâkine.
Birincisi **القَلْت**: kayadaki oyuktur; çoğulu **قِلاتٌ**. Dedi ki:
وعينان كالماويَّتَينِ استَكَنَّتا *** بكهفَيْ حِجَاجَيْ صَخرةٍ قَلْتِ مَوْرِدِ([9])
Ve **قَلْتُ العَين**: onun oyuntusu. Ve **قَلْتُ الإبهام**: onun altındaki oyuk. Ve **قَلْتُ الثّريدة**: ortasındaki çöküntü.
Diğer asıl **القَلَت**: helâktir. Denir: **قَلِت قَلَتاً**. Ve hadiste: "إن المسافِرَ ومتاعَهُ على قَلَتٍ إلاَّ ما وَقَى اللهُ تعالى". Ve develerden **المِقْلاَتُ**: yavrusu yaşamayan; kadınlardan da böyledir; çoğulu **مقاليت**. Dedi ki:
يَظَلُّ مَقاليتُ النِّساء يطأْنَهُ *** يقُلْنَ ألا يُلقَى على المرءِ مئزرُ([10])
Ve dedi ki:
لا تَلُمْها إنّها من نِسوةٍ *** رُقُدِ الصَّيفِ مَقَاليتٍ نُزُرْ

(**قلح**)  **القاف واللام والحاء** tek bir kelimedir; o **القَلَح**: dişlerde sarılıktır. **رجلٌ أقْلَحُ**. Dedi ki:
قد بَنَى اللُّوم عليهم بيتَه *** وفشَا فيهم مع اللُّومِ القَلَحْ([11])
Ve denir ki: **الأقْلَح**: **الجُعَل**dir.

(**قلخ**)  **القاف واللام والخاء** tek bir kelimedir; derler ki: **القَلْخ**: devenin böğürmesidir.

(**قلد**)  **القاف واللام والدال** iki sahih asıldır; birisi bir şeyi bir şeye, onunla birlikte olacak şekilde asmaya delâlet eder; diğeri bir paya ve nasibe.
Birincisi **التقليد**: **تَقليد البَدَنة**; bu, onun boynuna bir şey asılmasıdır ki onun bir **هَدْيٌ** olduğu bilinsin. Ve **القَلْد**ın aslı: bükmedir; denir: **قَلَدْتُ الحبلَ أقلِدُه قَلْداً**, onu büktüğüm zaman. Ve **حبلٌ قليدٌ** ve **مقلود**. Ve **تَقَلَّدْتُ السَّيف**. Ve erkeğin **مُقَلَّدُ**u: kılıç kınının omzu üzerindeki yeridir. Ve denir: falan, falana **قِلادةَ سَوءٍ** taktı; ona, izi üzerinde kalacak bir şeyle hicvettiği zaman. Pekiştirdiklerinde dediler ki: ona **طَوْقَ الحمامة** taktı; yani güvercinin boyunluğu onu terk etmediği gibi o da onu terk etmez. **بِشْر** dedi ki:
حَبَاكَ بها مولاكَ عَنْ ظَهْرِ بِغْضَةٍ *** وقُلِّدَها طوقَ الحمامة جَعْفَرُ([12])
Ve **المِقْلَد**: başında eğrilik bulunan bir asadır; onunla ot **يُقْلَد** edilir; **القَتُّ** ipler yapıldığında nasıl **يُقْلَد** edilirse. Ve bâbdan **القِلد**: bileziktir([13]). Ve bu sahih bir kıyastır; çünkü el sanki onu **تتقلَّدُ** eder. Ve derler: **الإقليد**: [**البُرَة**([14])] deveyi yedekleyen ipi bağlamakla sıkılan şeydir.
Diğer asıl: **القِلْد**: sudan paydır. Denir: **سقَينا أرضَنا قِلْدَها**, yani payını. Ve gök bize yine **قِلْداً** suladı; payı kastetti. Ve hadiste: "فَقلَدَتْنَا السَّماءُ قِلْداً في كلِّ أسبوع".
Ama **المقاليد**e gelince, denir ki: onlar hazinelerdir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿لَهُ مَقَالِيدُ السَّمواتِ والأرْضِ﴾ [Zümer 63, Şûrâ 12]. Belki de bu ad, eşyayı sağlamca koruduğu için verilmiştir; yani onları muhafaza eder ve zapteder. Ve Arap der ki: **أقْلَدَ البحر على خَلْقٍ كثير**, onları karnında sağlamca hapsettiği zaman.
Ve bâbdan şâz olanlardan: **القِلْدة** ve **القِشْدة**: hurma ve kavrulmuş un; bunlarla içyağı karıştırılır.

(**قلز**)  **القاف واللام والزاء**. Derler ki: **التقَلُّز**([15]): canlılıktır.

(**قلس**)  **القاف واللام والسين** iki kelimedir: birisi bulutun yağmur olmaksızın çiyi atmasıdır; ondan **قَلَس الإنسانُ**, kustuğu zaman; o **قالس**tir. Ama **التَّقليس** için denir ki: o, bazı eğlence aletleriyle vurmaktır([16]). Ve o, diğer kelimedir([17]).
Ve Ebû Bekir İbn Düreyd dedi: **القَلْس** iplerdendir([18]); onun sıhhatini bilmiyorum.

(**قلص**)  **القاف واللام والصاد** sahih bir asıldır; bir şeyin bir kısmının bir kısmına toplanmasına delâlet eder. Denir: **تقلَّصَ الشَّيءُ**, toplandığı zaman. Ve **شَفَةٌ قالِصَة**. Ve **ظلٌّ قالصٌ**, eksildiği zaman; sanki birbirine sokuldu. Allah Teâlâ dedi ki([19]): ﴿ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إلَيْنَا قَبْضاً يَسِيراً﴾ [Furkân 46]. Ama **قَلَصَةُ الماء**: kuyuda ondan biriken, ta yükselene kadar toplanan sudur; sanki yanlarından toplanmıştır. Ve o, **ماء قليص**tur. **القَلَصَة**nin çoğulu **قَلَصَات**tır. Ve derler: **قَلَصَتْ نَفْسُه**: midesi bulandı. Ve kıyası yakındır. Ama **القَلُوص**: devekuşu yavrularının dişisidir. Ve bence o, yaratılışının toplanması sebebiyle **قَلوصاً** diye adlandırılmıştır; sanki uçlarından toplanmış da bir araya gelmiştir. Ve **الحُبارَى**nın dişisi de böyledir. Ve bununla develerden **القَلُوص** adlandırıldı; o, yaratılışı toplanmış genç devedir. Ve denir: **قَلَصَ الغدير**([20]), suyunun çoğu gittiği zaman.

(**قلط**)  **القاف واللام والطاء**ta sahih olan bir şey yoktur. Ancak İbn Düreyd dedi: **رجُلٌ قُلاَطٌ**: kısa([21]). Belki bu, onların **رجلٌ قَلَطِيٌّ** sözündendir.

(**قلع**)  **القاف واللام والعين** sahih bir asıldır; bir şeyi bir şeyden söküp çıkarmaya delâlet eder; sonra ona yakın olan şeyler ondan dallanır. Dersin: **قلَعْتُ الشّيءَ قَلعاً**, ben **قالعٌ**ım ve o **مقلوع**dur. Ve kötü biniciliği sebebiyle eyerinden sökülür gibi olan adama: **قُلْعةَ**([22]) denir. Ve denir: bu, **منزِلُ قُلْعةٍ**dır; yerleşim yeri olmadığı zaman. Ve kavim **على قُلْعَةٍ**dır; yani yolculuk.
Ve **المقلوع**: azledilmiş emirdir. Ve **القَلَعة**: dağdan tek başına kopup ayrılan bir kayadır; ona erişmek zorlaşır. Ve onunla büyük bulut benzetilir; **قلَعَةٌ** denir; çoğulu **قَلَع**. Dedi ki:
تَفَقَّأَ فوقَه القَلَعُ السَّوَارِي *** وجُنَّ الخازبازِ به جُنونا([23])
Ve **القُلاَع**: su çekildiğinde çamurun çatlamasıdır. Ve **قُلاَعاً** diye adlandırıldı; çünkü o, kopup ayrılır gibi olur. [Ve **أقلَعَ**([24])] işten vazgeçtiği zaman. Ve onu **بقُلاَعة** ile attı; yerden bir parça koparıp onunla attığı zaman. Ve **المِقْلاع** mâruftur. Ve **القَلاّع**: denildiğine göre polis memurudur. Ve bir hadiste rivayet edildi: "لا يدخل الجنَّةَ دَيْبُوبٌ ولا قَلاّع". Dediler ki: **الدَّيبوب**: insanlar arasında ayırıncaya kadar laf taşıyarak sürünen kimsedir. Ve **القَلاّع**: adam, bir adamın [yükselmiş] yerini bir başkasının yanında görür de, ikisi arasında durmadan gammazlık eder; ta ki onu yerinden **يَقلَعَه** edinceye kadar. Ve **أقلعَتْ عنه الحُمَّى**. Ve denir: **تركتُ فلاناً في قَلَعٍ من حُمَّى**; yani bir çekilmede. Ve denir: **قَلِعَ قَلَعاً**. Ve **القِلْع**: geminin yelkenidir; çünkü o kaldırıldığında gemiyi yerinden **قَلَعَ** eder.
Ve bu bâbdan şâz olanlardan **القَلع** ve **القِلْع**. Ama **القَلْع**([25]) ise: siperliktir; darb-ı mesellerinde derler: "شَحْمَتِي في قَلْعِي". Ama **القِلْع** için denir ki: o, erkeğin göğsü üzerine giydiği bir göğüslüktür([26]). Dedi ki:
مُسْتَأْبِطَاً في قِلْعِهِ سِكِّينَا([27])

(**قلف**)  **القاف واللام والفاء** sahih bir asıldır; bir şeyi bir şeyden soymaya delâlet eder. Denir: **قَلَفْت الشَّجرةَ**, kabuğunu ondan uzaklaştırdığım zaman. Ve **قَلَفْتَ الدَّنَّ**: ondan çamurunu söktüm. Ve sünnetçi, çocuğun sünnet derisini, o **القُلْفة**yi, kestiği zaman: **قَلَفَ الخاتنُ غرْلة الصبيِّ**.

(**قلق**)  **القاف واللام والقاف** huzursuzluğa delâlet eden bir kelimedir. Denir: **قَلِق** **يَقْلَق** **قلَقَاً**.

--------------ـــ
([1]) Onu **المجمل** ve **اللسان**da (**قلم**) rivayet etti.
([2]) **الفرزدق**’ın divanında 863, "يقول" rivayetiyle; ve **اللسان**da (**قرد، قلا**) "تقول".
([3]) **اللسان**da onun **طيئ** lehçesi olduğu; ve **ثعلب** okudu:
      أيام أم الغمر لا نقلاها *** ولو تشاء قبلت عيناها
([4]) **القاف**ın fethası ve zammıyla söylenir; müzekker, müennes ve cem‘de eşit olur; istersen tesniye ve cem‘ yaparsın.
([5]) **حميد الأرقط**’ındır; **اللسان**da (**قلب، حبر، أرض**). Daha önce (**حبر**)da geçti.
([6]) Asılda: "والقليب بلفظ القليب مذكر".
([7]) **سفود** vezninde; ve **عِجَّول** ve **رَسُول**.
([8]) Beyit **اللسان**da (**حجم، قلب**). Daha önce (**حجم**)da geçti.
([9]) Beyit **طرفة**’ın muallakasındandır.
([10]) Beyit **بشر بن أبي خازم**’indir; **إصلاح المنطق** 87 ve **اللسان**da (**قلت**). **ثعلب** onu **مجالسه** 71’de okudu. Ve bk. **المخصص** (6: 128/ 16: 99).
([11]) **الأعشى**’nın divanında 164 ve **اللسان**da (**قلح**).
([12]) Asılda: "حبال بها".
([13]) **المجمل**de: "السوار من الفضة".
([14]) Tamamlama **المجمل** ve **اللسان**dandır.
([15]) Benzeri "القلز"dir; **القاموس**ta olduğu gibi.
([16]) **المجمل**de: "التقليس: الضرب بالدف. ويقال إن التقليس: وضع اليدين على الصدر خضوعاً".
([17]) Asılda: "وهي كلمة الأخرى".
([18]) Asılda: "القليس من الجبال"; doğrusu **المجمل** ve **الجمهرة** (3: 41)’dedir. Ve **اللسان**da onu, gemi iplerinden kalın bir ip diye açıkladı.
([19]) Asılda: "قوله تعالى".
([20]) Asılda: "قلص البعير الغدير"; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**dadır.
([21]) **الجمهرة** (3: 113).
([22]) Asılda ve **اللسان**da böyle ضبط edilmiştir. **المجمل**de **القاف** ve **اللام**ın fethasıyla; ve o bir şey değildir. **القاموس**ta zamm ile; ve zamm-fetha ile; ve iki zamm ile ضبط edilmiştir.
([23]) Beyit **ابن أحمر**’ındır; **اللسان**da (**قلع، خوز**) ve **إصلاح المنطق** 51 ve **الحيوان** (3: 109/ 6: 186). Ve bk. **المخصص** (14: 96) ve **أمثال الميداني** (1: 227).
([24]) Tamamlama **المجمل**dendir.
([25]) Hakikat, **القاف**ın fethası ve kesrasıyla olduğudur; **اللسان** ve **القاموس**ta olduğu gibi.
([26]) Bu anlam **القاموس**ta gelmiştir, **اللسان**da gelmemiştir.
([27]) Ve **المجمل**de onun inşadı böyle gelmiştir. Ve **الاستئباط** sözlüklerde **التأبط** manasında gelmemiştir. Onlarda **استأبط**: başı dar, altı geniş bir çukur kazdı.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- القلد: الفتل. يقال قلدت الحبل فهو قليد ومقلود، والقلادة: المفتولة التي تجعل في العنق من خيط وفضة وغيرهما، وبها شبه كل ما يتطوق، وكل ما يحيط بشيء. يقال: تقلد سيفه تشبيها بالقلادة، كقوله: توشح به تشبيها بالوشاح، وقلدته سيفا يقال تارة إذا وشحته به، وتارة إذا ضربت عنقه. وقلدته عملا: ألزمته. وقلدته هجاء: ألزمته، وقوله: ﴿له مقاليد السموات والأرض﴾ [الزمر/63] أي: ما يحيط بها، وقيل: خزائنها، وقيل: مفاتحها والإشارة بكلها إلى معنى واحد، وهو قدرته تعالى عليها وحفظه لها.

##### Türkçe

- **القلد**: bükme/fitil etme. Denilir: ipi büktüm; o, **قليد** ve **مقلود**dur. **القلادة**: iplikten, gümüşten ve başkalarından boyunda yapılan bükülmüş (şey)dir; onunla, boyunlanan her şey ve bir şeyi kuşatan her şey benzetilmiştir. Denilir: kılıcını kuşandı; **القلادة** ile benzetme olarak; onun sözü gibi: onunla kuşandı; **الوشاح** ile benzetme olarak. Ve onu bir kılıçla kuşandırdım; bazen denilir, onu onunla kuşandırdığın zaman; bazen de boynunu vurduğun zaman. Ve onu bir işle kuşandırdım: onu (ona) yükümlü kıldım. Ve onu bir hicivle kuşandırdım: onu (ona) yükümlü kıldım. Ve onun sözü: **﴿له مقاليد السموات والأرض﴾** [**الزمر**/63], yani: onu kuşatan şey; ve denildi: onun hazineleri; ve denildi: onun anahtarları; ve bunların hepsiyle işaret, tek bir manayadır; o da, yüce Allah’ın onlar üzerindeki kudreti ve onları korumasıdır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ل د
قلدته السيف‏:‏ ألقيت حمالته في عنقه فتقلّده ونجاد السيف على مقلّده‏.‏
وقلّد البدن‏.‏
وفتح الباب بالإقليد وهو المفتاح‏.‏
قال تبّعٌ حين حجّ‏:‏ وأقمنا به من الدهر سنباً وجعلنا لبابه إقليدا واستوفي قلده من الماء‏:‏ شربه‏.‏
واستوفوا أقلادهم‏.‏
وأقمت إقلدي إذا سقى أرضه بقلده‏.‏
وهم يتقالدون الماء‏:‏ يتناوبونه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ قلد العمل فتقلّده‏.‏
وألقيت إليه مقاليد الأمور‏.‏
وضاقت عليه المقاليد إذا ضاقت عليه أموره‏.‏
وأقلد البحر على خلقٍ كثير‏:‏ أرتج عليهم وأطبق لما غرقوا فيه‏.‏
قال أمية‏:‏ تسبّحه اعلحيتان والبحر زاخراً وما ضمّ من شيء وما هو مقلد وأعطيته قلد أمري‏:‏ فوّشته إليه من قلد الماء‏.‏
قال‏:‏ وأعطته بالأقلاد كل قبيلة ومدّت إليه بالركاب الجحاجح وقلد فلان قلادة سوء‏:‏ هجيَ بما يقي عليه وسمه‏.‏
وقلّده نعمة وتقلّدها طوق الحمامة‏.‏
ولي في أعناقهم قلائد‏:‏ نعم راهنة ونعمتك قلادة في عنقي لا يفكها الملوان‏.‏

##### Türkçe

ق ل د
**قلدته السيف**: Kılıcın askısını onun boynuna attım; böylece onu kuşandı; kılıcın kını da onun kuşandığı yer üzerinedir.
Ve **قلّد البدن**.
Ve kapıyı **بالإقليد** ile açtı; o, anahtardır.
**تبّعٌ** haccedince dedi: Ve onda dehrden bir **سنباً** ikamet ettik ve onun kapısına bir **إقليدا** yaptık. Ve **استوفي قلده من الماء**: onu içti.
Ve **استوفوا أقلادهم**.
Ve **أقمت إقلدي**: eğer toprağını onun **قلده**siyle suladı.
Ve onlar **يتقالدون الماء**: onu nöbetleşe alırlar.
Mecazdandır: **قلد العمل**; böylece onu yüklendi.
Ve ona işlerin **مقاليد**ini attım.
Ve **المقاليد** ona daraldı: işleri ona daraldığı zaman.
Ve **أقلد البحر على خلقٍ كثير**: onlara karşı kapandı ve içine battıkları şey sebebiyle üzerlerine örtüldü.
**أمية** dedi:
Onu iki **اعلحيتان** tesbih eder, deniz kabarmışken; ve içine aldığı herhangi bir şey ve o **مقلد** değildir.
Ve ona işimin **قلد**ini verdim: onu, suyun **قلد**inden ona **فوّشته** ettim.
Dedi:
Ve her kabile ona **بالأقلاد** ile verdi; ve **الجحاجح** bineklerle ona uzattı.
Ve falan kimseye kötülük **قلادة**sı taktı: kendisiyle onun üzerine bir damga konacak şeyle hicvedildi.
Ve ona bir nimet **قلّده** ve onu **تقلّدها**: güvercinin gerdanlığı.
Benim onların boyunlarında **قلائد**im vardır: rehin (durmakta olan) nimetler; ve senin nimetin boynumda bir **قلادة**dır; onu iki **الملوان** çözmez.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

قَلَد الماءَ في الحَوْضِ واللبن في السقاء والسمْنَ في النِّحْي يَقْلِدهُ قَلْداً: جمعه فيه؛ وكذلك قَلَد الشرابَ في بَطْنِه. والقَلْدُ: جمع الماء في الشيء. يقال: قَلَدْتُ أَقْلِدُ قَلْداً أَي جمعت ماء إِلى ماء. أَبو عمرو: هم يَتَقالَدون الماء ويتَفَارطُون ويَتَرَقَّطون ويَتَهاجَرون ويتفارَصُونَ وكذلك يَترافَصُون أَي يتناوبون. وفي حديث عبد الله بن عمرو: أَنه قال لِقَيِّمِه على الوهط: إِذا أَقَمْتَ قَِلْدَكَ من الماء فاسقِ الأَقْرَبَ فالأَقرب؛ أَراد بِقِلْدِه يوم سَقْيِه ماله أَي إِذا سقيت أَرْضَك فأَعْطِ من يليك. ابن الأَعرابي: قَلَدْتُ اللبن في السقاء وقَرَيْتُه: جمعته فيه. أَبو زيد: قَلَدْتُ الماء في الحوض وقَلَدْت اللبن في السقاء أَقْلِدُه قَلْداً إِذا قَدَحًْتَ بقدَحِكَ من الماء ثم صَبَبْتَه في الحوض أَو في السقاء. وقَلَدَ من الشراب في جوفه إِذا شرب. وأَقْلَدَ البحرُ على خلق كثير: ضمّ عليهم أَي غَرَّقهم، كأَنه أُغْلِقَ عليهم وجعلهم في جوفه؛ قال أُمية بن أَبي الصلت:
تُسَبِّحُه النِّينانُ والبَحْرُ زاخِراً،
وما ضَمَّ مِنْ شيَءٍ، وما هُوَ مُقْلِدُ
ورجل مِقْلَدٌ: مَجْمَعٌ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
جاني جَرادٍ في وعاء مِقْلَدَا
والمِقْلَدُ: عَصاً في رأْسها اعْوِجاجٌ يُقْلَدُ بها الكلأُ كما يُقْتَلَدُ القَتُّ إِذا جُعِلَ حبالاً أَي يُفْتَلُ، والجمع المَقالِيدُ. والمِقْلَدُ: المنْجَلُ يقطع به القتُّ؛ قال الأَعشى:
لَدَى ابنِ يزيدٍ أَو لَدَى ابن مُعَرِّفٍ،
يَقُتُّ لها طَوْراً، وطَوْراً بمِقْلَدِ
والمِقْلَدُ: مِفتاح كالمِنْجَلِ، وقيل: الإِقْليدُ مُعَرَّبٌ وأَصله كِلِيذ. أَبو الهيثم: الإِقْلِيدُ المِفْتاحُ وهو المِقْلِيدُ. وفي حديث قَتْلِ ابن أَبي الحُقَيْق: فقمت إِلى الأَقالِيدِ فأَخذْتُها؛ هي جمع إِقْلِيد وهي المفاتِيحُ. ابن الأَعرابي: يقال للشيخ إِذا أَفْنَدَ: قد قُلِّدَ حَبلَه فلا يُلْتَفَتِ إِلى رأْيه.
والقَلْدُ: دارَتُك قُلْباً على قُلْبٍ من الحُليِّ وكذلك لَيُّ الحَديدةِ الدقيقة على مثلها. وقَلَدَ القُلْبَ على القُلْبِ يَقْلِدُه قَلْداً: لواه وذلك الجَرِيدة إِذا رَقَّقَها ولواها على شيء. وكل ما لُوِيَ على شيءٍ، فقد قُلِدَ. وسِوارٌ مَقْلودٌ، وهو ذو قُلْبَينِ مَلْوِيَّيْنِ. والقَلْدُ: لَيُّ الشيءِ على الشيء؛ وسوارٌ مَقْلُودٌ وقَلْدٌ: مَلْوِيٌّ. والقَلْدُ: السِّوارُ المَفْتُولُ من فضة. والإِقْلِيدُ: بُرَة الناقة يُلْوَى طرفاها. والبرَةُ التي يُشَدُّ فيها زمام الناقة لها إِقليد، وهو طَرَفها يُثْنى على طرفها الآخر ويُلْوَى لَياً حتى يَسْتَمْسِك. والإِقْلِيدُ: المِفتاحُ، يمانية؛ وقال اللحياني: هو المفتاح ولم يعزها إِلى اليمن؛ وقال تبَّعٌ حين حج البيت:
وأَقَمْنا به من الدَّهْر سَبْتاً،
وجَعَلْنا لِبابِهِ إِقْلِيدَا
سَبْتاً: دَهْراً ويروى ستاً أَي ست سنين. والمِقْلدُ والإِقْلادُ: كالإِقْلِيدِ. والمِقْلادُ: الخِزانةُ. والمَقالِيدُ: الخَزائِنُ؛ وقَلَّدَ فلانٌ فلاناً عَمَلاَ تَقْلِيداً. وقوله تعالى: له مقاليد السموات والأَرض؛ يجوز أَن تكون المَفاتيحَ ومعناه له مفاتيح السموات والأَرض، ويجوز أَن تكون الخزائن؛ قال الزجاج: معناه أَن كل شيء من السموات والأَرضِ فالله خالقه وفاتح بابه؛ قال الأَصمعي: المقالِيدُ لا واحدَ لها. وقَلَدَ الحبْلَ يَقْلِدُه قَلْداً: فَتلَه. وكلُّ قُوَّةٍ انْطَوَتْ من الحبْلِ على قوّة، فهو قَلْدٌ، والجمع أَقْلادٌ وقُلُودٌ؛ قال ابن سيده: حكاه أَبو حنيفة. وحَبْلٌ مَقْلُودٌ وقَلِيدٌ. والقَلِيدُ: الشَّريطُ، عَبْدِيَّة. والإِقْلِيدُ: شَرِيطٌ يُشَدُّ به رأْس الجُلَّة. والإِقْلِيدُ: شيء يطول مثل الخيط من الصُّفْر يُقْلَدُ على البُرَة وخَرْقِ القُرْط (* قوله
«وخرق القرط» هو بالراء في الأَصل وفي القاموس وخوق بالواو، قال شارحه أي حلقته وشنفه، وفي بعض النسخ بالراء.) ، وبعضهم يقول له القلاد يُقْلَدُ أَي يُقَوّى.
والقِلادَة: ما جُعِل في العُنُق يكون للإِنسان والفرسِ والكلبِ والبَدَنَةِ التي تُهْدَى ونحوِها؛ وقَلَّدْتُ المرأَةَ فَتَقَلَّدَتْ هي. قال ابن الأَعرابي: قيل لأَعرابي: ما تقول في نساء بني فلان؟ قال: قلائِدُ الخيل أَي هنَّ كِرامٌ ولا يُقَلَّدُ من الخيل بلا سابق كريم. وفي الحديث: قَلِّدُوا الخيلَ ولا تُقَلِّدُوها الأَوتارَ أَي قَلِّدُوها طلبَ أَعداء الدين والدفاعَ عن المسلمين، ولا تُقَلِّدُوها طلب أَوتارِ الجاهلية وذُحُولها التي كانت بينكم، والأَوتار: جمع وِتر، بالكسر، وهو الدم وطلب الثأْر، يريد اجعلوا ذلك لازماً لها في أَعناقها لُزومَ القلائد لِلأَعْناقِ؛ وقيل: أَراد بالأَوتار جمع وَتَرِ القَوْس أَي لا تجعلوا في أَعناقها الأَوتار فتختَنِقَ لأَن الخيل ربما رعت الأَشجار فَنَشِبَتِ الأَوتارُ ببعض شُعَبِها فَخَنَقَتْها؛ وقيل إِنما نهاهم عنها لأَنهم كانوا يعتقدون أَن تقليد الخيل بالأَوتار يدفع عنها العين والأَذى فيكون كالعُوذةِ لها، فنهاهم وأَعلمهم أَنها لا تدفع ضَرَراً ولا تَصْرِفُ حَذراً؛ قال ابن سيده: وأَما قول الشاعر:
لَيْلى قَضِيبٌ تحتَه كَثِيبُ،
وفي القِلادِ رَشَأٌ رَبِيبُ
فإِما أَن يكون جَعَلَ قِلاداً من الجمع الذي لا يفارق واحده إِلا بالهاء كتمرة وتمر، وإِما أَن يكون جمع فِعالَةً على فِعالٍ كَدِجاجَةٍ ودِجاجٍ، فإِذا كان ذلك فالكسرة التي في الجمع غير الكسرة التي في الواحد، والأَلف غير الأَلف. وقد قَلَّدَه قِلاداً وتَقَلَّدَها؛ ومنه التقلِيدُ في الدين وتقليدُ الوُلاةِ الأَعمالَ، وتقليدُ البُدْنِ: أَن يُجْعَلَ في عُنُقِها شِعارٌ يُعْلَمُ به أَنها هَدْي؛ قال الفرزدق:
حَلَفتُ بِرَبِّ مكةَ والمُصَلَّى،
وأَعْناقِ الهَديِّ مُقلَّداتِ
وقَلَّدَه الأَمرَ: أَلزَمه إِياه، وهو مَثَلٌ بذلك. التهذيب: وتقلِيدُ البدَنَةِ أَن يُجْعَلَ في عنقها عُرْوةُ مَزادة أَو خَلَقُ نَعْل فيُعْلم أَنها هدي؛ قال الله تعالى: ولا الهَدْيَ ولا القَلائِدَ؛ قال الزجاج: كانوا يُقَلِّدُون الإِبل بِلِحاءِ شجر الحرم ويعتصمون بذلك من أَعدائهم، وكان المشركون يفعلون ذلك، فأُمِرَ المسلمون بأَن لا يُحِلُّوا هذه الأَشياء التي يتقرب بها المشركون إِلى الله ثم نسخ ذلك ما ذكر في الآية بقوله تعالى: اقتلوا المشركين.
وتَقَلَّدَ الأَمرَ: احتمله، وكذلك تَقَلَّدَ السَّيْفَ؛ وقوله: يا لَيْتَ زَوْجَكِ قَدْ غَدَا
مُتَقَلِّداً سَيْفاً وَرُمْحَا
أَي وحاملاً رُمْحاً؛ قال: وهذا كقول الآخر:
عَلَفْتُها تِبْناً وماءً بارِدَا
أَي وسقيتها ماء بارداً.
ومُقَلَّدُ الرجل: موضع نِجاد السيف على مَنْكِبَيْه. والمُقَلَّدُ من الخيل: السابِقُ يُقَلَّدُ شيئاً ليعرف أَنه قد سبق. والمُقَلَّدُ: موضع. ومُقَلَّداتُ الشِّعْرِ: البَواقِي على الدَّهْرِ.
والإِقْلِيدُ: العُنُقُ، والجمع أَقْلاد، نادِر.
وناقة قَلْداءُ: طويلة العُنُق.
والقِلْدَة: القِشْدة وهي ثُفْلُ السمن وهي الكُدادَةُ. والقِلْدَةُ: التمر والسوِيقُ يُخَلَّصُ به السمن. والقِلْدُ، بالكسر، من الحُمَّى: يومُ إِتْيانِ الرِّبْع، وقيل: هو وقت الحُمَّى المعروفُ الذي لا يكاد يُخْطِئُ، والجمع أَقلاد؛ ومنه سميت قَوافِلُ جُدَّة قِلْداً. ويقال: قَلَدتْه الحُمَّى أَخَذَته كل يوم تَقْلِدُه قَلْداً.
الأَصمعي: القِلْدُ المَحْمومُ يومَ تأْتيه الرِّبْع. والقِلْدُ: الحَظُّ من الماء. والقِلْدُ: سَقْيُ السماء. وقد قَلَدَتْنا وسقتنا السماء قَلْداً في كل أُسْبوع أَي مَطَرَتْنا لوقت. وفي حديث عمر: أَنه استسقى قال: فَقَلَدَتْنا السماء قَلْداً كل خمس عشْرةَ ليلة أَي مَطَرَتْنا لوقت معلوم، مأْخوذ من قِلْدِ الحُمَّى وهو يومُ نَوْبَتِها. والقَِلْدُ: السَّقْيُ. يقال: قَلَدْتُ الزرعَ إِذا سَقَيْتَه. قال الأَزهري: فالقَلْدُ المصدر، والقِلْدُ الاسم، والقِلْدُ يومُ السَّقْيِ، وما بين القِلْدَيْنِ ظِمْءٌ، وكذلك القِلْد يومُ وِرْدِ الحُمَّى. الفراء: يقال سقَى إِبِلَهُ قلْداً وهو السقي كل يوم بمنزلة الظاهرة. ويقال: كيف قَلْد نخل بني فلان؟ فيقال: تَشْرَبُ في كل عشْرٍ مرة. ويقال: اقْلَوَّدَه النعاسُ إِذا غشيه وغَلبه؛ قال الراجز:
والقومُ صَرْعَى مِن كَرًى مُقْلَوِّد
والقِلد: الرُّفْقَة من القوم وهي الجماعة منهم. وصَرَّحَتْ بِقِلندان أَي بِجِدٍّ؛ عن اللحياني.
قال: وقُلُودِيَّةُ
(* وقوله «وقلودية» كذا ضبط بالأصل وفي معجم ياقوت
بفتحتين فسكون وياء مخففة.) من بلاد الجزيرة. الأَزهري: قال ابن الأَعرابي: هي الخُنْعُبَةُ والنُّونَةُ والثُّومَةُ والهَزْمَةُ والوَهْدَةُ والقَلْدَةُ والهَرْتَمَةُ والحَِثْرَمِة والعَرْتَمَةُ؛ قال الليث: الخُنْعُبَةُ مَشَقُّ ما بين الشاربين بِحيال الوَتَرة.

##### Türkçe

**قَلَد** suyu havuzda, sütü kırbada ve yağı tulumda **يَقْلِدهُ قَلْداً**: onu orada topladı; aynı şekilde içeceği de karnında **قَلَد**. Ve **القَلْدُ**: suyu bir şeyin içinde toplamak. Denir ki: **قَلَدْتُ أَقْلِدُ قَلْداً** yani suyu suya topladım. Ebû Amr: onlar suyu **يَتَقالَدون** ederler ve **يَتَفَارطُون** ederler ve **يَتَرَقَّطون** ederler ve **يَتَهاجَرون** ederler ve **يَتفارَصُونَ** ederler; aynı şekilde **يَترافَصُون** (yani nöbetleşirler). Abdullah b. Amr hadîsinde: **الوهط** üzerindeki kayyımına şöyle dediği: “Suyundan **قَِلْدَكَ**’ını ikame ettiğinde, en yakına sonra en yakına su ver”; **قِلْدِه** ile, malını suladığı gününü kastetti; yani “arazını suladığında, sana bitişik olana ver.” İbnü’l-A‘râbî: sütü kırbada **قَلَدْتُ** ve **قَرَيْتُه**: onu orada topladım. Ebû Zeyd: suyu havuzda **قَلَدْتُ** ve sütü kırbada **قَلَدْت**; onu **أَقْلِدُه قَلْداً**: suyu bir tasınla çekip sonra onu havuza yahut kırbaya döktüğünde. Ve içkiden iç boşluğunda **قَلَدَ**: içtiğinde. Ve deniz, çok yaratık üzerine **أَقْلَدَ**: onları üzerine topladı; yani onları boğdu; sanki onlara kapatıldı ve onları iç boşluğunda yaptı; Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi ki:

Onu iki balık ve deniz kabararak tesbih eder,
Ve her neyi toplamışsa; ve o, **مُقْلِدُ** değildir.

Ve **مِقْلَدٌ** adam: toplayıcıdır; İbnü’l-A‘râbî’den; ve okudu:

Bir kapta **مِقْلَدَا** olan çekirge topluluğu bana geldi.

Ve **المِقْلَدُ**: başında eğrilik bulunan bir değnek; onunla ot **يُقْلَدُ** edilir; tıpkı **القَتُّ**’un, ipler yapıldığında **يُقْتَلَدُ** edilmesi gibi; yani bükülür; çoğulu **المَقالِيدُ**. Ve **المِقْلَدُ**: **القَتُّ**’u kesmekle kesilen orak; A‘şâ dedi ki:

İbn Yezîd’in yanında yahut İbn Mu‘arrif’in yanında,
Bazen onun için **يَقُتُّ** eder, bazen de **بمِقْلَدِ** ile.

Ve **المِقْلَدُ**: orak gibi bir anahtar; ve denildi ki: **الإِقْليدُ** mu‘arrebdir ve aslı **كِلِيذ**’dir. Ebû’l-Heysem: **الإِقْلِيدُ** anahtardır ve o **المِقْلِيدُ**’dur. İbn Ebî’l-Huqayq’ın öldürülmesi hadîsinde: “**الأَقالِيدِ**’e kalktım da onları aldım”; o, **إِقْلِيد**’in çoğuludur ve o anahtarlardır. İbnü’l-A‘râbî: şeyhe, bunadığında denir: “Onun ipi **قُلِّدَ** edilmiştir; artık görüşüne dönülmez.”

Ve **القَلْدُ**: süsten **قُلْب**’u **قُلْب** üzerine döndürmendir; aynı şekilde ince demiri benzeri üzerine bükmendir. Ve **قَلَدَ القُلْبَ على القُلْبِ يَقْلِدُه قَلْداً**: onu büktü; ve o, hurma dalı parçası, onu inceltip bir şey üzerine büktüğünde. Bir şey üzerine bükülen her şey, **قُلِدَ** edilmiştir. Ve **سِوارٌ مَقْلودٌ**: iki bükülmüş **قُلْب**’li olandır. Ve **القَلْدُ**: şeyi şey üzerine bükmektir; ve **سوارٌ مَقْلُودٌ** ve **قَلْدٌ**: bükülmüş. Ve **القَلْدُ**: gümüşten bükülmüş bileziktir. Ve **الإِقْلِيدُ**: devenin **بُرَة**’sıdır; iki ucu bükülür. Ve devenin yularının bağlandığı **البرَةُ**’nin bir **إِقليد**’i vardır; o, onun ucudur: öteki ucuna katlanır ve sağlamlaşıncaya dek bükülerek bükülür.

Ve **الإِقْلِيدُ**: anahtar; Yemenîdir; Lihyânî dedi ki: o anahtardır ve onu Yemen’e nisbet etmedi; Tubba‘, evi haccedince dedi ki:

Orada zamandan **سَبْتاً** ikamet ettik,
Ve kapısına **إِقْلِيدَا** yaptık.

**سَبْتاً**: uzun zaman; ve **ستاً** diye rivayet edilir; yani altı yıl. Ve **المِقْلدُ** ve **الإِقْلادُ**: **الإِقْلِيدِ** gibidir. Ve **المِقْلادُ**: hazine odasıdır. Ve **المَقالِيدُ**: hazinelerdir; ve falan, falana bir işi **تَقْلِيداً** olarak **قَلَّدَ** etti. Ve Yüce sözü: “Onun için göklerin ve yerin **مقاليد**’i vardır”; anahtarlar olması caizdir; manası: göklerin ve yerin anahtarları onundur; ve hazineler olması da caizdir; Zeccâc dedi ki: manası, göklerden ve yerden her şeyin yaratıcısı Allah’tır ve onun kapısını açandır; Asma‘î dedi ki: **المقالِيدُ**’in tekili yoktur. Ve ipi **قَلَدَ** eder, onu **يَقْلِدُ قَلْداً**: onu büktü. Ve ipten bir kuvvet, bir kuvvet üzerine katlanırsa, o **قَلْدٌ**’dur; çoğulu **أَقْلادٌ** ve **قُلُودٌ**; İbn Sîde dedi ki: Ebû Hanîfe bunu rivayet etti. Ve **حَبْلٌ مَقْلُودٌ** ve **قَلِيدٌ**. Ve **القَلِيدُ**: şerittir; **عَبْدِيَّة**. Ve **الإِقْلِيدُ**: **الجُلَّة**’nin başını bağlamakla bağlanan bir şerittir. Ve **الإِقْلِيدُ**: sarıdan ip gibi uzayan bir şeydir; **البُرَة** üzerine ve **خَرْقِ القُرْط** üzerine **يُقْلَدُ** edilir
(* “**وخرق القرط**” sözü asılda **الراء** iledir; ve **القاموس**’ta **الواو** ile **وخوق**; şârihi dedi ki: yani onun halkası ve küpesi; bazı nüshalarda **الراء** iledir.)
ve bazısı ona **القلاد** der; **يُقْلَدُ** edilir; yani kuvvetlendirilir.

Ve **القِلادَة**: boyunda yapılan şeydir; insan, at, köpek, hediye edilen **البَدَنَة** ve benzerleri için olur; ve kadını **قَلَّدْتُ** da o **فَتَقَلَّدَتْ**. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: bir bedevîye denildi: “Falan oğullarının kadınları hakkında ne dersin?” Dedi ki: “Atların **قلائِدُ**’idir”; yani onlar kerîmdir; ve soylu bir birinciliği olmayan attan **يُقَلَّدُ** edilmez. Hadîste: “Atları **قَلِّدُوا** edin ve onları **الأَوتارَ** ile **تُقَلِّدُوها** etmeyin”; yani onları din düşmanlarını istemek ve Müslümanları savunmak için **قَلِّدُوا** edin; onları câhiliyenin **أَوتارِ**’ını ve aranızda olan kan davalarını istemek için **تُقَلِّدُوها** etmeyin. Ve **الأَوتار**: **وِتر**’in çoğuludur; kesre ile; o kandır ve öç istemektir; yani bunu onların boyunlarında, gerdanlıklara boyunların bağlanması gibi, lâzım kılın. Ve denildi ki: **الأَوتار** ile, yayın kirişi olan **وَتَرِ القَوْس**’un çoğulunu kastetti; yani boyunlarına **الأَوتار** koymayın da boğulmasınlar; çünkü atlar bazen ağaçları otlar da **الأَوتار** onun bazı çatallarına takılır ve onları boğar. Ve denildi ki: onları ondan ancak, atları **الأَوتار** ile takmanın göz değmesini ve eziyeti defettiğine inanıyor oldukları için nehyetti; böylece ona bir muska gibi olur; onları nehyetti ve onlara bildirdi ki o, bir zararı defetmez ve bir sakınmayı gidermez. İbn Sîde dedi ki: şairin sözüne gelince:

Leylâ bir daldır, altında bir kum tepeciği,
Ve **القِلادِ** içinde yetiştirilmiş bir ceylan yavrusu.

Ya, **قِلاداً**’ı, tekilinden ancak **الهاء** ile ayrılmayan cem‘den yapmıştır; **تمرة** ve **تمر** gibi; yahut **فِعالَة**’yı **فِعال** üzerine cem‘ etmiştir; **دِجاجَة** ve **دِجاج** gibi. Bu olunca, cem‘deki kesre, tekildeki kesre değildir; ve elif, elif değildir. Ve onu **قِلاداً** olarak **قَلَّدَه** etti ve onu **تَقَلَّدَ** etti; bundan din’de **التقلِيدُ** ve valilerin işlere **تقليدُ**’i ve **تقليدُ البُدْنِ**: onun boynuna, onun bir hediye olduğu bilinsin diye bir alâmet yapılmasıdır; Ferazdak dedi ki:

Mekke’nin Rabbine ve namazgâha,
Ve boyunları **مُقلَّداتِ** olan hediye develerine yemin ettim.

Ve ona işi **قَلَّدَه**: onu ona yükledi; bu, bununla bir meseldir. **التهذيب**: ve **تقلِيدُ البدَنَةِ**: onun boynuna bir su kırbası halkası yahut eski bir nal parçası yapılmasıdır; onun hediye olduğu bilinir. Allah’ın sözü: “Ne **الهَدْيَ**’i ne de **القَلائِدَ**’i”; Zeccâc dedi ki: onlar develeri, Harem ağaçlarının kabuğuyla **يُقَلِّدُون** ederlerdi ve bununla düşmanlarından korunurlardı; müşrikler bunu yapardı; Müslümanlara, müşriklerin Allah’a yaklaşmak için yaptıkları bu şeyleri helâl saymamaları emredildi; sonra âyette zikredilen bu, Yüce sözüyle neshedildi: “Müşrikleri öldürün.”

Ve işi **تَقَلَّدَ**: onu yüklendi; aynı şekilde kılıcı **تَقَلَّدَ**; ve sözü:

Keşke kocan sabahlamış olsaydı,
Bir kılıç ve bir mızrak **مُتَقَلِّداً** olarak.

Yani bir mızrak taşıyarak; dedi ki: bu, başkasının sözü gibidir:

Ona saman ve soğuk su yedirdim,

Yani ve ona soğuk su içirdim.

Ve erkeğin **مُقَلَّدُ**’i: kılıç kayışının iki omzu üzerindeki yeridir. Ve atlardan **المُقَلَّدُ**: birinci gelendir; bir şeyle **يُقَلَّدُ** edilir ki birinci geldiği bilinsin. Ve **المُقَلَّدُ**: bir yerdir. Ve **مُقَلَّداتُ الشِّعْرِ**: zaman boyunca kalanlardır.

Ve **الإِقْلِيدُ**: boyundur; çoğulu **أَقْلاد**; nâdirdir.

Ve **قَلْداءُ** deve: uzun boyunlu.

Ve **القِلْدَة**: kaymaktır; o, yağın tortusudur; o **الكُدادَةُ**’dır. Ve **القِلْدَةُ**: hurma ve kavrulmuş un; onunla yağ süzülür. Ve **القِلْدُ** (kesre ile), hummadan: **الرِّبْع**’ın geliş günüdür; ve denildi ki: o, neredeyse şaşmayan, bilinen humma vaktidir; çoğulu **أَقلاد**; bundan dolayı Cidde kervanlarına **قِلْداً** adı verildi. Ve denir ki: humma onu **قَلَدتْه**: onu aldı; her gün onu **تَقْلِدُه قَلْداً**.

Asma‘î: **القِلْدُ**: **الرِّبْع**’ın geldiği gün humma tutan kimsedir. Ve **القِلْدُ**: sudan paydır. Ve **القِلْدُ**: göğün sulamasıdır. Ve gök bizi **قَلْداً** olarak **قَلَدَتْنا** etti ve suladı: her hafta; yani bizi bir vakitte yağmurla suladı. Ömer hadîsinde: yağmur duası yaptı; dedi ki: “Gök bizi her on beş gecede bir **قَلْداً** olarak **فَقَلَدَتْنا**”; yani bizi bilinen bir vakitte yağmurla suladı; bu, hummanın **قِلْد**’inden alınmıştır; o, onun nöbet günüdür. Ve **القَِلْدُ**: sulamadır. Denir ki: ekini **قَلَدْتُ**: onu suladığımda. Ezherî dedi ki: **القَلْدُ** masdardır; **القِلْدُ** isimdir; ve **القِلْدُ** sulama günüdür; iki **القِلْد** arasındaki şey susuzluktur; aynı şekilde **القِلْد** hummanın geliş günüdür. Ferrâ: denir ki: develerini **قلْداً** suladı; o, her gün sulamadır; **الظاهرة** menzilesinde. Ve denir ki: “Falan oğullarının hurmalarının **قَلْد**’i nasıldır?” Denir ki: “Her on günde bir içer.” Ve denir ki: uyku onu **اقْلَوَّدَه** etti: onu kapladığında ve bastırdığında; Recez şairi dedi ki:

Kavim, **مُقْلَوِّد** bir uyuklamadan serilmişlerdir.

Ve **القِلد**: kavimden refakat; yani onlardan bir topluluktur. Ve **بِقِلندان** olarak açıkladı; yani ciddiyetle; Lihyânî’den.

Dedi ki: ve **قُلُودِيَّةُ**
(* “**وقلودية**” sözü asılda böyle ضبط edilmiştir; Yâkūt’un mu‘ceminde iki fetha sonra sükûn ve hafif **ياء** iledir.)
Cezîre beldelerindendir. Ezherî: İbnü’l-A‘râbî dedi ki: o, **الخُنْعُبَةُ** ve **النُّونَةُ** ve **الثُّومَةُ** ve **الهَزْمَةُ** ve **الوَهْدَةُ** ve **القَلْدَةُ** ve **الهَرْتَمَةُ** ve **الحَِثْرَمِة** ve **العَرْتَمَةُ**’dır. Leys dedi ki: **الخُنْعُبَةُ**: **الوَتَرة** hizasında, iki bıyık arasındaki yarıktır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ل د * * القِلاَدَةُ * التي في العنق و * قَلَّدَهُ فَتَقَلَّدَ * ومنه * التَّقْلِيدُ * في الدين وتقليد الولاة الأعمال وتقليد البدنة أن يعلق في عنقها شيء ليعلم أنها هدي و * تَقَلَّدَ * السيف و * الإقْلِيدُ * بكسر الهمزة المفتاح و * المِقْلَدُ * بوزن الفلس القذف وبابه ضرب وقال الخليل القلس ما خرج من الحلق ملء الفم أو دونه وليس بقيء فإن عاد فهو القيء و * القَلَنْسُوَةُ * بفتح القاف و * القُلَنْسِيَةُ * بضمها معروفة وجمعا * قَلاَنِسُ * وإن شئت قلت * قَلاَسٍ * أو * قَلاَنِيسُ * أو * قَلاَسِيّ * وقد * قَلْسًاهُ فَتَقَلْسُى * و * تَقَلْنَسَ * و * تَقَلَّسَ * أي البسه القلنسوة فلبسها

##### Türkçe

* ق ل د * **القِلاَدَةُ** boyundaki (şey)dir; ve **قَلَّدَهُ فَتَقَلَّدَ**; bundan da dinde **التَّقْلِيدُ** ve valilere işleri taklit ettirme ve **تقليد البدنة**: onun boynuna, onun bir kurbanlık olduğunu bilinsin diye bir şey asmasıdır; ve **تَقَلَّدَ** kılıcı; ve **الإقْلِيدُ** (hemzenin kesriyle) anahtardır; ve **المِقْلَدُ** (fils vezninde) atmadır; ve onun bâbı **ضرب**’dır. Halîl dedi ki: **القلس** boğazdan, ağzı dolduracak kadar veya ondan aşağı (miktarda) çıkandır; kusma değildir; eğer geri dönerse o zaman o kusmadır. Ve **القَلَنْسُوَةُ** (kāfın fethasıyla) ve **القُلَنْسِيَةُ** (onun dammasıyla) bilinen (şey)dir; ikisinin cem‘i **قَلاَنِسُ**’tur; istersen **قَلاَسٍ** veya **قَلاَنِيسُ** veya **قَلاَسِيّ** dersin. Ve **قَلْسًاهُ فَتَقَلْسُى**; ve **تَقَلْنَسَ** ve **تَقَلَّسَ** yani ona külahı giydirdi de o da onu giydi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

قلد الماء في الحوض، واللبن في السقاء، والسمن في النحى، والشراب في البطن، يقلده، بالكسر، قلدا جمعه فيه، قال ابن الأعرابي: قلدت اللبن في السقاء وقريته: جمعته فيه، وعن أبي زيد: قلدت الماء في الحوض، وقلدت اللبن في السقاء، أقلده قلدا، إذا قدحت بقدحك من الماء ثم صببته في الحوض أو في السقاء. وقلد من الشراب في جوفه، إذا شرب منه، كذا في الأفعال. وقلد الشيء على الشيء: لواه كإدارة القلب على القلب من الحلي. وكل مالوي على شيء فقد قلد. وقلد الحبل: فتله وعن ابن الأعرابي: يقال للشيخ إذا أفند قد قلد حبله، أي فتل فلا يلتفت إلى رأيه. وكل قوة انطوت من الحبل على قوة فهو قلد. والجمع أقلاد وقلود، قال ابن سيده: حكاه أبو حنيفة فهو أي الحبل قليد ومقلود. ويقال: قلدت الحمى فلانا: أخذته كل يوم، تقلده قلدا. وقلد الزرع: سقاه، يقلده قلدا. قال الأزهري: القلد المصدر، والقلد الاسم، وسيأتي. وقلد الحديدة: رققها ولواها على مثلها أو على شيء، ومن ذلك سوار مقلد، وهو ذو قلبين ملويين. وسوار قلد، بالفتح، أي ملوي. والإقليد بالكسر، واعتمد الشهرة فلم يضبطه كما هو سننه المألوف، إذ لا أفعيل بالفتح، على الأصح، قاله شيخنا، ثم رأيت المناوي قال في أحكام الأساس: وفتح الباب بالأقليد، بفتح الهمزة: المفتاح، فلينظر: برة الناقة يلوى طرفاها. و الإقليد: المفتاح، قاله أبو الهيثم، وقيل: الإقليد معرب وأصله كليد. وفي حديث قتل ابن أبي الحقيق:  فقمت إلى الأقاليد فأخذتها  هي جمع إقيلد، وهي المفاتيح، وقيل: الإقليد يمانية، وقال اللحياني: هو المفتاح. ولم يعزها إلى اليمن. وقال تبع حين حج البيت:
  وأقمنا به من الدهر سبتا                      وجعلنا لبابـه إقـلـيدا سبتا: دهرا، وروي: ستا، أي ست سنين. وفي شرح شيخنا: وقيل لغة رومية معرب إقليدس، وجمعه أقاليد كالمقلاد والمقلد والمقليد عن أبي الهيثم. والإقلاد. وهذه في اللسان، كل ذلك بالكسر. وفي اللسان والمقلد: مفتاح كالمنجل؛ وفي كتاب البصائر: والإقليد: المفتاح، وجمعه المقاليد، كما قالوا ملامح ومحاسن ومشابه ومذاكير. الإقليد: شريط يشد به رأس الجلة، بضم الجيم: وعاء من خوص كما سيأتي. الإقليد: شيء يطول مثل الخيط من الصفر يقلد على البرة التي يشد بها زمام الناقة، وهو طرفها يثنى على طرفها ويلوى ليا حتى يستمسك، يقلد أيضا على خوق القرط أي حلقته وشنفه، وفي بعض النسخ: خرق القرط، كالقلاد بالكسر،وبعضهم يقول له ذلك، يقلد أي يقوى، كما في اللسان. الإقليد: العنق، وجمعه أقلاد، وهو نادر، وبه فسر قول رؤبة:
  بخفق أيدينا خيوط الأقلاد

  أي الأعناق، قال الصاغاني: وهي مستعارة من القلادة. من ذلك قولهم ناقة قلداء: طويلتها، أي العنق. القليد والمقلاد، كسكيت ومصباح: الخزانة، وجمعه مقاليد، وقوله تعالى:  له مقاليد السموات والأرض  يجوز أن تكون المفاتيح، وهو قول مجاهد، واحدها إقليد، ويجوز أن تكون الخزائن، وهو قول السدي، كذا في البصائر؛ وقال الزجاج: معناه أن كل شيء من السموات والأرض فالله خالقه وفاتح لها؛ ونقل شيخنا عن الشهاب في العناية. أو جمع مقليد أو مقلاد أو مقلد. من المجاز: ألقيت إليه مقاليد الأمور، وضاقت مقالده ومقاليده: ضاقت عليه أموره. وقال الشهاب: ضاقت عليه أموره. وقال الشهاب: والمقلد: الحبل المفتول. ومنه ضاقت مقاليده، أي أموره. قلت: وهذا نظرا إلى أن المقاليد بمعنى القلائد، ولم يثبت استعماله، فلينظر. المقلد، كمنبر: الوعاء، والمخلاة، والمكيال، والمقلد: عصا في رأسها أعوجاج يقلد بها الكلأ، كما يقتلد القت إذا جعل حبالا، أي يفتل، والجمع المقاليد. المقلد: مفتاح كالمنجل أو هو المنجل بنفسه يقطع به القت، قال الأعشى:
  لدى ابن يزيد أو لدى ابن معرفيقت لها طورا وطورا بمقلد من المجاز القلد، بالكسر: قوافل مكة المشرفة إلى جدة، سميت قلدا بما بعده، هو أي القلد يوم إتيان الحمى أو حمى الربع، وهو الوقت المعروف الذي لا يكاد يخطىء، والجمع أقلاد. وقال الأصمعي: القلد: المحموم يوم تأتيه الربع: القلد: الحظ من الماء واستوفى قلده من الماء: شربه، واستوفوا أقلادهم، وأقمت إقليدي إذا سقى أرضه بقلده. كذا في الأساس القلد: الرفقة من القوم، وهي الجماعة منهم. القلد: قضيب الدابة، والقلد: سقي الماء كل أسبوع يقال: سقى إبله قلدا. قاله الفراء. ويقال: كيف قلد نخل بنى فلان? فيقال: تشرب في كل عشر مرة. وما بين القلدين ظمء. وفي حديث عبد الله بن عمر، أنه قال لقيمه على الوهط: إذا أقمت قلدك من الماء فاسق الأقرب فالأقرب. أراد بقلده يوم سقيه ماله، أي إذا سقيت أرضك فأعط من يليك. القلد: شبه القعب، عن أبي حنيفة. من المجاز: أعطيته قلد أمري: فوضته إليه، كذا في الأساس. القلدة، بهاء: القشدة، وهي ثفل السمن وهي الكدادة. القلدة: التمر والسويق يخلص به السمن. والقليد كأمير: الشريط، عبدية، أي لغة عبد القيس.
 والقلادة، بالكسر، وإنما لم يضبطه اعتمادا على الشهرة خلافا لمن وهم فيه: ما جعل في العنق، يكون للإنسان والفرس والكلب والبدنة التي تهدى ونحوها. وقال الشهاب في العناية: ذهب بعض علماء اللغة إلى أن هيئة الكلمة قد تدل على معان مخصوصة، وإن لم تكن مشتقة نحو فعال، أي بالكسر إن لم تلحقه الهاء فهي إسم لما يجعل به الشيء كالآلة، كإمام وركاب وحزام، لما يؤتم به، ولما يركب به ولما يحزم ويشد به، فإن لحقته الهاء فهو اسم لما يشتمل على الشيء ويحيط به، كاللفافة والعمامة والقلادة. وهذا في غير المصادر، وأما فيها فقال أبو علي الفارسي في كتابه الحجة في سورة الكهف: فعالة، بالكسر. في المصادر، يجيء لما كان صنعة ومعنى متقلدا، كالكتابة والإمارة والخلافة والولاية، وما أشبه ذلك، وبالفتح في غيره. ومن أشهر الأمثال حسبك من القلادة ما أحاط بالعنق. وهو في مجمع الأمثال والمستقصى وغيرهما.

  وتقلد الرجل: لبسها، وفي الأساس: قلدته السيف ألقيت حمالته في عنقه فتقلده، وفي اللسان: قال ابن الأعرابي: قيل لأعرابي: ما تقول في نساء بني قلان? قال: قلائد الخيل، أي هن كرام، ولا يقلد من الخيل إلا سابق كريم، كذا في البصائر؛ وفي الحديث قلدوا الخيل ولا تقلدوها الأوتار أي قلدوها طلب أعداء الدين والدفاع عن المسلمين، ولا تقلدوها طلب أوتار الجاهلية. وقيل غير ذلك. وذو القلادة: الحارث بن ضبيعة، قال شيخنا هو ابن ربيعة، وزاد في البصائر: هو ابن نزار، والمقلد، كمعظم موضعها أي القلادة. المقلد: السابق من الخيل، كان يقلد شيئا ليعرف أنه قد سبق المقلد: موضع نجاد السيف على المنكبين. ومقلد الذهب: من سادات العرب يعرف بذلك، نقله الصاغاني. وبنو مقلد: بطن من العرب نقله الصاغاني. ومقلدات الشعر، وقلائده: البواقي على الدهر. عن أبي عمرو: هم يتقالدون الماء ويتهاجرون ويتفارصون ويترفصون أي يتناوبونه، وكذلك يتفارطون ويترقطون. من المجاز: أقلد البحر عليهم، أي ضم عليهم وأغرقهم كأنه أغلق عليهم وجعلهم في جوفه، وعبارة الأساس: وأقلد البحر على خلق كثير: أرتج عليهم وأطبق لما غرقوا فيه، قال أمية بن أبي الصلت:
  تسبحه النينان والبحـر زاخـرا                      وما ضم من شيء وما هو مقلد واقلوده النعاس اقليدادا: غشيه وغلبه، قال الراجز:
  والقوم صرعى من كرى مقلود والاقتلاد: الغرف، نقله الصاغاني وقلدتها قلادة، بالكسر، وقلادا، بحذف الهاء: جعلتها في عنقها فتقلدت، ومنه التقليد في الدين، وتقليد الولاة الأعمال وهو مجاز، منه أيضا تقليد البدنة: أن يجعل في عنقها شيئا يعلم به أنها هدي، قال الفرزدق:
  حلفت برب مكة والمصلى                      وأعناق الهدي مقـلـدات وفي التهذيب: وتقليد البدنة أن يجعل في عنقها عروة مزادة أو خلق نعل فيعلم أنها هدي، قال الله تعالى  ولا الهدى ولا القلائد  قال الزجاج: كانوا يقلدون الإبل بلحاء شجر الحرم، ويعتصمون بذلك من أعدائهم، وكان المشركون يفعلون ذلك، فأمر المسلمون بأن لا يحلوا هذه الأشياء التي يتقرب بها المشركون إلى الله تعالى، ثم نسخ ذلك. ومما يستدرك عليه: رجل، مقلد، كمنبر، أي مجمع، عن ابن الأعرابي وأنشد:
  جاني جراد في وعاء مقلدا وقلد فلانا عملا تقليدا فتقلده، وهو مجاز، قال ابن سيده: وأما قول الشاعر:
  ليلى قضيب تحته كثيب                      وفي القلاد رشأ ربيب فإما أن يكون جعل قلادا من الجمع الذي لا يفرق واحده إلا بالهاء، كتمرة وتمر، وإما أن يكون جمع فعالة على فعال، كدجاجة ودجاج، فإذا كان ذلك فالكسرة التي في الجمع غير الكسرة التي في الواحد، والألف غير الألف. وقد قلدها.وتقلدها وقلده الأمر: ألزمه إياه، وهو مجاز. وتقلد الأمر: احتمله، وكذلك تقلد السيف، وقوله:
  يا ليت زوجك قد غدا                      متقلدا سيفا ورمحـا

  أي وحاملا رمحا. والقلود: البئر الكثيرة الماء. والقلد: سقي السماء، وقد قلدتنا وسقتنا السماء قلدا في كل أسبوع، أي مطرتنا لوقت، وفي حديث عمر أنه استسقى، قال: فقلدتنا السماء قلدا كل خمسة عشرة ليلة أي مطرتنا لوقت معلوم، مأخوذ من قلد الحمى، وهو يوم نوبتها. ويقال: صرحت بقلندان، أي بجد، عن اللحياني. قال: وقلودية: من بلاد الجزيرة. وفي التهذيب: قال ابن الأعرابي: هي الخنعبة، والنونة، والثومة، والهزمة، والوهدة، والقلدة، والهرثمة. والحثرمة، والعرتمة. قال الليث: الخنعبة: مشق ما بين الشاربين بحيال الوترة. وفي الأساس: من المجاز: قلد فلان قلادة سوء: هجي بما بقي عليه وسمه. وقلده نعمة، وتقلدها طوق الحمامة. ولي في أعناقهم قلائد: نعم راهنة. ونعمتك قلادة في عنقي لا يفكها الملوان.

##### Türkçe

**قلد** suyu havuzda, sütü kırbada, sadeyağı tulumda, içeceği karında; onu, kesre ile, **قلدا**: onu orada topladı. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **قلدت اللبن في السقاء** ve **قريته**: onu orada topladım. Ebû Zeyd’den: **قلدت الماء في الحوض** ve **قلدت اللبن في السقاء**; onu **قلدا** olarak **أقلده**: suyu kabınla kepçeyle alıp sonra onu havuza yahut kırbaya döktüğün zaman. Ve içecekten karnında **قلد**: ondan içtiği zaman; fiillerde böyledir. Ve **قلد الشيء على الشيء**: onu onun üzerine doladı; süsten iki kalbin birbirinin üzerine döndürülmesi gibi. Ve her ne bir şey üzerine dolanmışsa, artık **قلد** olmuştur. Ve **قلد الحبل**: onu büktü; ve İbnü’l-A‘râbî’den: ihtiyarlayıp bunayan şeyh için “**قد قلد حبله**” denir; yani büktü; artık görüşüne dönüp bakılmaz. Ve ipin her bir kuvveti bir kuvvet üzerine kıvrılmışsa, o **قلد**dur. Çoğulu **أقلاد** ve **قلود**dur. İbn Sîde dedi ki: Ebû Hanîfe bunu rivayet etti; o, yani ip, **قليد** ve **مقلود**dur. Ve denir: **قلدت الحمى فلانا**: onu her gün tuttu; onu **قلدا** olarak **تقلده**. Ve **قلد الزرع**: onu suladı; onu **قلدا** olarak **يقلده**. Ezherî dedi ki: **القلد** mastardır, **القلد** isimdir; ve gelecektir. Ve **قلد الحديدة**: onu inceltti ve onu benzeri üzerine yahut bir şey üzerine doladı; bundan **سوار مقلد**: iki dolanmış kalpli olandır. Ve **سوار قلد** fetha ile: yani dolanmış. Ve **الإقليد** kesre ile; şöhrete dayanıp onu, alışılmış âdeti olduğu üzere, olduğu gibi ضبط etmedi; zira en sahih olana göre fetha ile **أفعيل** yoktur; bunu şeyhimiz söyledi. Sonra Münâvî’nin **أحكام الأساس**’ta şöyle dediğini gördüm: “Kapı **بالأقليد** ile açıldı”, hemzenin fethasıyla; yani anahtar; bakılsın: dişi devenin **برة**’sı, iki ucu dolanır. Ve **الإقليد**: anahtar; bunu Ebû’l-Heysem söyledi. Ve denildi ki: **الإقليد** mu‘arrebdir, aslı **كليد**’dir. İbn Ebî’l-Hakîk’in öldürülmesi hadîsinde: “**فقمت إلى الأقاليد فأخذتها**”; o, **إقيلد**’in çoğuludur; o da anahtarlardır. Ve denildi ki: **الإقليد** Yemenîdir. Lihyânî dedi ki: o anahtardır. Onu Yemen’e nisbet etmedi. Ve Tubba‘, Beyt’i haccedince dedi ki:
  “Orada zamandan **سبتا** ikamet ettik
  ve kapısına **إقـلـيدا** yaptık.”
**سبتا**: bir dehrdir; ve **ستا** diye rivayet edilmiştir; yani altı yıl. Şeyhimizin şerhinde: ve denildi ki: Rûmî bir lügat olup mu‘arreb **إقليدس**’tir; çoğulu **أقاليد**; Ebû’l-Heysem’den **المقلاد** ve **المقلد** ve **المقليد** gibi. Ve **الإقلاد**. Bunlar **اللسان**’dadır; bunların hepsi kesre iledir. Ve **اللسان**’da **المقلد**: orak gibi bir anahtar; ve **كتاب البصائر**’de: **الإقليد**: anahtar; çoğulu **المقاليد**; tıpkı **ملامح** ve **محاسن** ve **مشابه** ve **مذاكير** dedikleri gibi. **الإقليد**: **الجلة**’nin başını bağlamakla bağlanan şerit; **الجيم**’in zammıyla: hurma yaprağından bir kap; geleceği üzere. **الإقليد**: sarıdan ip gibi uzayan bir şey; devenin yularının bağlandığı **برة** üzerine **يقلد** edilir; o, onun ucudur; ucu üzerine iki kat edilir ve sağlam tutunsun diye dolanarak dolanır; ayrıca küpenin **خوق**’u yani halkası ve **شنف**’i üzerine de **يقلد** edilir. Bazı nüshalarda: **خرق القرط**; kesre ile **كالقلاد** gibi; bazısı ona bunu der; **يقلد** yani kuvvetlendirir; **اللسان**’da olduğu gibi. **الإقليد**: boyun; çoğulu **أقلاد**; o nadirdir; bununla Rü’be’nin sözü tefsir edilmiştir:
  “Ellerimizin çırpınışıyla **خيوط الأقلاد**”
yani boyunlar. Sâgânî dedi ki: o, **القلادة**’den ödünç alınmıştır. Bundan onların “**ناقة قلداء**” sözü: uzun boyunlu; yani boyun. **القليد** ve **المقلاد**, **سكيت** ve **مصباح** gibi: hazine dolabı; çoğulu **مقاليد**. Ve Yüce Allah’ın sözü: **له مقاليد السموات والأرض**; anahtarlar olması caizdir; bu Mücâhid’in sözüdür; tekili **إقليد**’dir. Ve hazineler olması da caizdir; bu da Süddî’nin sözüdür; **البصائر**’de böyledir. Zeccâc dedi ki: manası, göklerden ve yerden her şeyin yaratıcısı ve onun için açanının Allah olmasıdır; şeyhimiz Şihâb’dan **العناية**’de nakletti. Yahut **مقليد** yahut **مقلاد** yahut **مقلد**’in çoğuludur. Mecazdan: “Ona işlerin **مقاليد**’ini attım”; ve “Onun **مقالده** ve **مقاليده** daraldı”: işleri ona daraldı. Şihâb dedi ki: işleri ona daraldı. Şihâb dedi ki: ve **المقلد**: bükülmüş iptir. Ondan “**ضاقت مقاليده**”: yani işleri. Dedim ki: bu, **المقاليد**’in **القلائد** manasında olmasına bakılarak; fakat kullanımı sabit olmamıştır; bakılsın. **المقلد**, **منبر** gibi: kap; ve torba; ve ölçek. Ve **المقلد**: başında eğrilik bulunan bir değnek; onunla ot **يقلد** edilir; tıpkı **القت**’in ipler yapıldığı zaman **يقتلد** edilmesi gibi; yani bükülür; çoğulu **المقاليد**. **المقلد**: orak gibi bir anahtar; yahut bizzat oraktır; onunla **القت** kesilir. A‘şâ dedi ki:
  “İbn Yezîd’in yanında yahut İbn Ma‘rifîk’in yanında;
  ona bazen, bazen de **بمقلد** ile keser.”
Mecazdan **القلد**, kesre ile: Mekke-i müşerrefe’nin Cidde’ye giden kervanları; kendisinden sonra gelen şeyle **قلدا** diye adlandırıldı. O, yani **القلد**, hummanın gelişi günü yahut dörtte bir humması günüdür; o, neredeyse şaşmayan bilinen vakittir; çoğulu **أقلاد**. Asma‘î dedi ki: **القلد**: dörtte bir hummasının geldiği gün hummalı olan. **القلد**: sudan paydır. “Sudan **قلده**’sini tamamladı”: onu içti. “**أقلادهم**’ini tamamladılar.” Ve “**أقمت إقليدي**”: toprağını onun **قلد**’i ile suladığı zaman. **الأساس**’ta böyledir. **القلد**: kavimden refakat; onlardan bir topluluktur. **القلد**: binek hayvanının kamışı. Ve **القلد**: her hafta su sulamasıdır; “Develerini **قلدا** suladı” denir. Bunu Ferrâ söyledi. Ve denir: “Falan oğullarının hurmaları nasıl **قلد** oldu?”; “Her on günde bir içer” denir. Ve iki **قلد** arasındaki şey susuzluktur. Abdullah b. Ömer hadîsinde: **الوهط** üzerindeki kayyımına dedi ki: “Sudan **قلد**’ini ikame ettiğin zaman, en yakına sonra en yakına su ver.” Malını suladığı gün ile **قلده**’yi kastetti; yani toprağını suladığın zaman, sana yakın olana ver. **القلد**: **القعب** benzeri; Ebû Hanîfe’den. Mecazdan: “Ona işimin **قلد**’ini verdim”: onu ona havale ettim; **الأساس**’ta böyledir. **القلدة**, **بهاء** ile: kaymak; o, sadeyağın tortusudur; o, **الكدادة**’dır. **القلدة**: sadeyağın onunla arıtıldığı hurma ve kavut. Ve **القليد**, **أمير** gibi: şerit; **عبدية**; yani Abdülkays dili.

Ve **القلادة**, kesre ile; şöhrete dayanarak, onda yanılan kimseye muhalefetle, onu ضبط etmedi: boyna konulan şey; insana, ata, köpeğe, hediye edilen deveye ve benzerlerine olur. Şihâb **العناية**’de dedi ki: dil âlimlerinden bazısı, türemiş olmasa da kelimenin heyetinin belirli manalara delâlet edebileceğine gitti; **فعال** gibi; yani kesre ile, eğer ona **الهاء** eklenmezse, alet gibi, şeyin onunla yapıldığı şeye isimdir; **إمام** ve **ركاب** ve **حزام** gibi: kendisiyle uyulan şeye, kendisiyle binilen şeye, kendisiyle kuşatılıp bağlanılan şeye. Eğer ona **الهاء** eklenirse, şeyin üzerine bürünen ve onu kuşatan şeye isimdir; **اللفافة** ve **العمامة** ve **القلادة** gibi. Bu, masdarların dışındadır. Masdarlarda ise Ebû Alî el-Fârisî, **سورة الكهف**’teki **الحجة** kitabında dedi ki: **فعالة** kesre ile, masdarlarda; bir sanat olan ve takınılmış bir mana olan şey için gelir; **الكتابة** ve **الإمارة** ve **الخلافة** ve **الولاية** ve buna benzerler gibi; fetha ile ise bunun dışındadır. En meşhur mesellerden: “Boynu kuşatan **القلادة** sana yeter.” O, **مجمع الأمثال**’de ve **المستقصى**’da ve başkalarında vardır.

**وتقلد الرجل**: onu giydi; ve **في الأساس**: **قلدته السيف**: kılıcın askısını onun boynuna attım, böylece onu takındı; ve **في اللسان**: İbnü’l-A‘râbî dedi: Bir bedevîye denildi: “**نساء بني قلان** hakkında ne dersin?” Dedi: “**قلائد الخيل**”; yani onlar kerîmdir; çünkü atlardan ancak önde giden kerîm olanı takılır; **كذا في البصائر**. Ve hadiste: “**قلدوا الخيل ولا تقلدوها الأوتار**” yani onu, din düşmanlarını aramak ve Müslümanları savunmak için takın; onu, câhiliye öçlerini istemek için takınmayın. Ve bundan başka da söylenmiştir. Ve **ذو القلادة**: el-Hâris b. Dubay‘a’dır; şeyhimiz dedi ki: o, Rebî‘a’nın oğludur; ve **في البصائر**’de artırdı: o, Nizâr’ın oğludur. Ve **المقلد**: **كمعظم**: onun yeri; yani **القلادة**.

**المقلد**: atlardan önde giden; onu tanımak için bir şey takılırdı; çünkü o öne geçmişti. **المقلد**: kılıç kınının yerinin iki omuz üzerindeki yeri. Ve **مقلد الذهب**: Arapların efendilerinden; bununla bilinir; es-Sâgânî onu nakletti. Ve **بنو مقلد**: Araplardan bir batın; es-Sâgânî onu nakletti. Ve **مقلدات الشعر** ve **قلائده**: zaman üzerinde kalan bakiyeler. Ebû ‘Amr’dan: “Onlar suyu **يتقالدون** ve **يتهاجرون** ve **يتفارصون** ve **يترفصون**”; yani onu nöbetleşe alırlar; aynı şekilde **يتفارطون** ve **يترقطون**.

Mecazdan: **أقلد البحر عليهم**: yani onları bir araya topladı ve boğdu; sanki onları üzerlerine kapattı ve onları karnının içine koydu. Ve **عبارة الأساس**: “**وأقلد البحر على خلق كثير**”: içine battıkları şeyde boğulduklarında, üzerlerine kapandı ve örtüştü. Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi:
  “Onu iki balık ve deniz, kabararak tesbih eder;
  Ve içine aldığı şeyden ve o, **مقلد** olandan.”

Ve **اقلوده النعاس اقليدادا**: ona çöktü ve ona galip geldi. er-Râciz dedi:
  “Kavim, **كرى**dan **مقلود** olarak serilmişlerdir.”

Ve **الاقتلاد**: avuçlayıp alma; es-Sâgânî onu nakletti. Ve **قلدتها قلادة** (kesre ile) ve **قلادا** (ه’yi düşürerek): onu onun boynuna koydum; böylece o takındı. Bundan: dinde **التقليد**; ve valilerin işlere **تقليد** edilmesi; bu mecazdır. Bundan da: **تقليد البدنة**: onun boynuna, onun bir hedy olduğunu bildiren bir şey koymaktır. el-Ferazdak dedi:
  “Mekke’nin Rabbine ve namazgâha yemin ettim;
  Ve hedylerin boyunları **مقلدات**tır.”

Ve **في التهذيب**: **وتقليد البدنة**: onun boynuna bir su kırbası halkası yahut eski bir nal parçası koymaktır; böylece onun hedy olduğu bilinir. Allah Teâlâ dedi: **ولا الهدى ولا القلائد**. ez-Zeccâc dedi: Onlar develeri, Harem ağaçlarının kabuğuyla takarlardı ve bununla düşmanlarından korunurlardı; müşrikler bunu yapardı; sonra Müslümanlara, müşriklerin Allah Teâlâ’ya yaklaşmak için yaptıkları bu şeyleri helâl saymamaları emredildi; sonra bu neshedildi.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **رجل، مقلد، كمنبر**: yani toplayıcı; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyti okudu:
  “Bana, bir kap içinde **مقلدا** olarak çekirge geldi.”

Ve **قلد فلانا عملا تقليدا**: ona bir işi tevdi etti; böylece o onu yüklendi; bu mecazdır. İbn Sîde dedi: Şairin sözüne gelince:
  “Leylâ, altında bir kum yığını bulunan bir daldır;
  Ve **في القلاد** bir **رشأ ربيب** vardır.”

Ya, tekili ancak ه ile ayrılan cem‘den, **تمرة** ve **تمر** gibi, **قلادا** yapmış olur; yahut **فعالة**’nın **فعال** üzerine cem‘i olur; **دجاجة** ve **دجاج** gibi. Bu olunca, cem‘deki kesre, tekildeki kesre değildir; ve elif, elif değildir. Ve onu taktı; ve onu takındı. Ve **قلده الأمر**: onu ona yükledi; bu mecazdır. Ve **تقلد الأمر**: onu yüklendi; aynı şekilde **تقلد السيف**. Ve onun sözü:
  “Keşke kocan sabahlamış olsaydı,
  Bir kılıç ve bir mızrak **متقلدا** olarak.”

Yani: bir mızrak da taşıyarak.

Ve **القلود**: suyu çok olan kuyu. Ve **القلد**: göğün sulaması; ve gök bizi **قلد** ile suladı; her hafta, yani bize bir vakit yağmur yağdırdı. Ömer’in hadîsinde: o yağmur duası yaptı; dedi ki: “Gök bizi her on beş gecede bir **قلدا** ile suladı”; yani bize bilinen bir vakit yağmur yağdırdı; **قلد الحمى**’dan alınmıştır; o, nöbet günüdür. Ve denilir: **صرحت بقلندان**: yani ciddiyetle; el-Lihyânî’den. Dedi ki: **وقلودية**: Cezîre beldelerindendir.

Ve **في التهذيب**: İbnü’l-A‘râbî dedi: O, **الخنعبة** ve **النونة** ve **الثومة** ve **الهزمة** ve **الوهدة** ve **القلدة** ve **الهرثمة** ve **الحثرمة** ve **العرتمة**’dir. el-Leys dedi: **الخنعبة**: bıyıkların arasındaki, **الوترة** hizasındaki yarıktır.

Ve **في الأساس**: mecazdan: **قلد فلان قلادة سوء**: üzerinde kalan damgasıyla yerildi. Ve **قلده نعمة** ve onu takındı: güvercinin gerdanlığı. Ve “Onların boyunlarında benim için **قلائد** vardır”: hazır nimetler. Ve “Senin nimetin boynumda bir gerdanlıktır; onu iki zaman çözmez.”

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَلَدَ
1 قَلَدَ ذ , (aor. قَلِدَ , inf. n. قَلْدٌ, L.) He twisted, wound, or wreathed, a thing (or anything, L,) upon (على) another thing; (L, K;) as a قُلْب (the ornament so called) upon another قُلْب. (L.) ― -b2- [Hence,] aor. and inf. n. as above (S, L) He twisted a rope. (S, L, K.) قُلِدَ حَبْلُهُ (tropical:) His rope was twisted: said of an old man who has become weak in judgment by reason of age, and whose opinion is not regarded. (IAar, L.) ― -b3- [Hence, also,] He made a piece of iron slender, and twisted, wound, or wreathed, it (K) upon a similar piece, (TA,) or upon another thing. (K.) ― -b4- قَلَدَتْهُ الحُمَّى, (aor. قَلِدَ , inf. n. قَلْدٌ, L,) (assumed tropical:) The fever seized him every day. (L, K.) See قِلْدٌ. -A2- قَلَدَ, (aor. قَلِدَ , inf. n. قَلْدٌ, L,) He irrigated growing corn. (L, K.) -A3- قَلَدَ, aor. قَلِدَ , (inf. n. قَلْدٌ, L,) He collected water in a tank or cistern, (L, K,) and milk in a skin, (IAar, L, K,) ladling each out with a bowl, and pouring it into the tank or the skin, (AZ,) and clarified butter in a skin, (L,) and beverage, or wine, in his belly. (L, K.) See also قرد. ― -b2- قَلَدَ مِنَ الشَّرَاب فِى جَوْفِهِ He drank of the beverage, or wine. (IKtt.)

قَلَّدَهَا
2 قَلَّدَهَا ذ , inf. n. تَقْلِيدٌ; (S;) and قلّدها قِلَادَةً; (Msb, K;) He put a قلادة [or necklace] upon her (a woman's, S, Msb) neck; (S, * K;) attired her therewith. (Msb.) [And so,] قَلَدْتُهُ السَّيْفَ, I hung upon him the sword, putting its suspensory belt or cord upon his neck or shoulder. (A.) [And] قلّد البَدَنَةَ, inf. n. تَقْلِيدٌ, He hung upon the neck of the camel or cow or bull brought as an offering to Mekkeh for sacrifice something to show that it was such an offering; (T, S, A, L, K, &c.;) namely, an old worn-out sandal, (JK,) or a piece of a skin, (Msb,) or of a sandal, (T, Mgh,) or of a مِزَادَة, (Mgh,) or the loop of a مزادة. (T.) The pagan Arabs used also to hang upon the necks of their camels pieces of the bark (لِسحَآء) of the trees of the sacred territory of Mekkeh, as a means of protection against their enemies. (Zj, on verse 2 of ch. v. of the Kur.) ― -b2- Hence, تَقْلِيدُ الوُلَاةِ الأَعْمَالَ (tropical:) [The investing of prefects, or the like, with offices of administration]. (S, L, K.) You say, قلّدهُ عَمَلًا (tropical:) [He invested him with an office of administration]. (A, L.) قَلّدهُ نِعَمَهُ (tropical:) [He conferred upon him permanent badges of his favours]. (A.) [See قِلَادَةٌ: and see also طَوْقٌ and طوّق.] ― -b3- Hence, also, التَّقْلِيدُ فِى الدِّينِ (tropical:) [The investing with authority in matters of religion]: (S, L:) التقليد means a man's following another in that which he says or does, firmly believing him to be right therein, without regard or consideration of the proof, or evidence; as though the former made the saying or deed of the other a قِلَادَة upon his neck. (KT.) -A2- قلّدهُ الأَمْرَ (tropical:) He obliged him, or constrained him, to do the thing, or affair; he imposed upon him the thing, or affair. (L.) -A3- قُلِّدَ فُلَانٌ قِلَادَةَ سَوْءٍ (tropical:) Such a one was satirized with that which left upon him a lasting stigma. (A.)

اقلد البَحْرُ عَلَيْهِمْ
4 اقلد البَحْرُ عَلَيْهِمْ ذ (tropical:) The sea drowned them. (K.) اقلد البحر على خَلْقٍ كَثِيرٍ (tropical:) The sea drowned a great number of people; as though it closed upon them: (S, L:) or, closed upon them, and covered them, when they were drowned therein. (A.)

تقلّد
5 تقلّد ذ , (K,) and تقلّدت, (S,) and تقلّد قِلَادَةً, (L,) and تقلّدتها, (Msb,) He put on his neck, or attired himself with, a قلادة [or necklace], and she did the same. (S, L, Msb, K.) ― -b2- تقلّد السَّيْفَ (S, A, L) He hung upon himself the sword, putting its suspensory belt or cord upon his neck [or shoulder]. (A.) A poet says,
يَا لَيْتَ زَوْجَكِ قَدْ غَدَا
مُتَقَلِّدًا سَيْفًا وَرُمْحًا
[Would that thy husband had gone hanging upon him a sword and bearing a spear]: he means, وَحَامِلًا رُمْحًا. (S, L.) [See a similar saying voce جَدَعَ.] ― -b3- تقلّد العَمَلَ (tropical:) [He became invested with an office of administration, or a prefecture]. (A.) ― -b4- تقلّد الأَمْرَ (tropical:) He took, or imposed, upon himself, or undertook, the thing, or affair; (L;) syn. اِلْتَزَمَهُ. (JK.) See Ham. p. 127.

قَلْدٌ
قَلْدٌ ذ : see مَقْلُودٌ.

قِلْدٌ
قِلْدٌ ذ A single strand, or twist, of a rope; (AHn, ISd;) and the like of a bracelet: (see قُلْبٌ:) pl. أَقْلَادٌ and قُلُودٌ. (AHn, ISd.) See مَقْلُودٌ. ― -b2- The day on which a fever comes: (L, K:) or, on which a regular intermittent fever returns, seldom failing to do so at a particular time: (L:) or, on which a quartan fever comes: (S, L, K: *) pl. أَقْلَادٌ. (L.) ― -b3- Hence, (S, L.) The caravans from Mekkeh to Juddeh. (S, L, K.) ― -b4- Accord. to As, A man attacked by a quartan fever on the day of its attack. (L.) -A2- Irrigation of growing corn: (Az, L:) as also ↓ قَلِيدٌ. (L.) ― -b2- [And] قِلْدٌ signifies The day of irrigation. (L.) أَقَامَ قِلْدَهُ مِنَ المَآءِ He performed the work of irrigating his land on the day appointed for his doing so. (L, from a trad.) ― -b3- (assumed tropical:) Irrigation by rain every week. (K.) You say, سَقَتْنَا السَّمَآءُ قِلْدًا فِى كُلِّ أُسْبُوعٍ (assumed tropical:) The heaven rained upon us at a particular time every week: (S, L:) from the قِلْد of a fever. (L.) ― -b4- سَقَى اـِبِلَهُ قِلْدًا (assumed tropical:) He watered his camels every day at noon. (Fr, L.) ― -b5- كَيْفَ قِلْدُ نَخْلِ بَنِى فُلَانٍ [How is the watering of the palm-trees of the sons of such a one?] a question to which one may answer, They are watered (lit. they drink) once in every ten [nights]. (L.) ― -b6- A portion of water: (L, K:) [pl. أَقْلَادٌ, occurring in the A.]: and ↓ قِلْدَةٌ a draught of water. (A.) -A3- أَعْطَيْتُهُ قِلْدَ أَمْرِى (tropical:) I committed to him [the management of] my affair. (A, K.)

قِلْدَةٌ
قِلْدَةٌ ذ i. q. قِشْدَةٌ; (S, L, K;) i. e., The dregs, or sediment, of clarified butter; also called كُدَادَةٌ. (L.) ― -b2- Also, Dates, and meal of parched barley or wheat (سَوِيق), with which butter is clarified. (L, K.) -A2- And see قِلدٌ.

قَلْدَةٌ
قَلْدَةٌ ذ [as also قَلْتَةٌ] i. q. خُنْعُبَةٌ and نُونَةٌ and تُومَةٌ and هَزْمَةٌ and وَهْدَةٌ and هَرْثَمَةٌ and عَرْتَمَةٌ and حبرمة [?]: so says IAar.; and Lth says, that the خنعبة is The part where the mustaches divide, against the partition between the two nostrils. (L.)

قَلِيدٌ
قَلِيدٌ ذ and ↓ مَقْلُودٌ A twisted rope. (S, K.) -A2- and see قِلْدٌ -A3- and أَقْلِيدٌ.

قِلَادَةٌ
قِلَادَةٌ ذ [A necklace; a collar; and the like;] that which is upon the neck; (S;) what is put upon the neck (L, K) of a human being, and a horse, and a dog, and a camel or cow or bull that is brought as an offering to Mekkeh for sacrifice, [see 2,] and the like: (L:) Esh-Shihلb observes, in the 'Inلyeh, that the measure فِعَالَةٌ, in the case of a word not an inf. n., denotes a thing that envelops, or that surrounds, another thing; as in the instances of لِفَافَةٌ and عِمَامَةٌ and قِلَادَةٌ: (TA:) pl. قَلَائِدُ: (Msb:) قِلَادٌ also occurs, either as a pl. of قِلَادَةٌ, in which case the kesreh and ا in the pl. are different from the kesreh and ا in the sing., [being the proper characteristics of the pl.,] or as a coll. gen. n., of which قِلَادَةٌ is the n. un. (ISd, L.) ― -b2- حَسْبُكَ مِنَ القِلَادَةِ مَا أَحَاطَ بِالعُنُقِ (assumed tropical:) [Sufficient for thee is the necklace that surrounds the neck]. A proverb. (TA.) Said by 'Okeyl Ibn-'Ullufeh, on his being asked why he did not censure his enemies in a longer satire. (Z.) ― -b3- نِعْمَتُكَ قِلَادَةٌ فِى عُنُقِى لَا يَفُكُّهَا المَلَوَانِ (tropical:) [Thy beneficence is a permanent badge upon my neck which day and night will not loose]. (A.) ― -b4- لِى فِى أَعْنَاقِهِمْ قَلَائِدُ نِعَمٍ رَاهِنَةٌ (tropical:) [To me are owing acknowledgments required by permanent badges of favours firmly fastened upon their necks: see 2]. (A.) [This use of قلادة in a good sense is more common than the meaning (tropical:) A disgrace attaching constantly or a permanent badge of infamy: see Ham. p. 127.] -A2- قَلَائِدُ الشِّعْرِ, (K,) and ↓ مُقَلَّدَاتُهُ, (L, K,) (assumed tropical:) Verses, or poems, that last throughout time. (L, K.) See 2. -A3- القِلَادَةُ A certain asterism. (See البَلْدَةُ.)

قِلِّيدٌ
قِلِّيدٌ ذ : see مِقْلَادٌ.

اـِقْلَادٌ
اـِقْلَادٌ ذ : see اـِقْلِيدٌ.

أَقْلِيدٌ
أَقْلِيدٌ ذ : see اـِقْلِيدٌ -A2- أَقَمْتُ أَقْلِيدِى, or اقليدَتِى, [as in different copies of the A: perhaps mistakes for ↓ قَلِيدِى:] I irrigated my land with my قِلْد [or portion of water]. (A, TA.)

اـِقْلِيدٌ
اـِقْلِيدٌ ذ , (S, L, K,) or ↓ أَقْلِيدٌ, with fet-h to the ء, (A,) said to be of the dial. of El-Yemen, and said to be arabicized, (Msb, TA,) originally كليد [i. e., كَلِيدْ or كِلِيدْ, which is Persian,] (TA) or originally اقليدس, (Msb, MF,) which is Greek, [i. e., κλειδὸς, gen. of κλεὶς,] (MF,) A key; (S, A, L, Msb, K;) as also ↓ مِقْلَدٌ (L, K) and ↓ مِقْلَادٌ (K) and ↓ مِقْلِيدٌ (A Heyth, L) and ↓ اـِقْلَادٌ: (L:) pl. أَقَالِيدُ (L, Msb, El-Basلïr) and مَقَالِيدُ, (Msb, El-Basلïr,) the latter a pl. similar to مَلَامِحُ and مَحَاسِنُ and مَشَابِهُ and مَذَاكِيرُ, (El-Basلïr,) or [rather] a [reg.] pl. of مِقْلَادٌ or مِقْلِيدٌ or مِقْلَدٌ, (Esh-Shihلb, in the 'Inلyeh,) or it has no [proper] sing.; (As;) [and pl. of مِقْلَدٌ, مَقَالِدُ of which see an ex. below]. [You say] ↓ فَتَحَ البَابَ بِالأَقْلِيدِ, [or بالاـِقْلِيدِ,] He opened the door with the key. (A.) ― -b2- لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ [Kur xxxix. 63, and xlii. 10,] may signify (assumed tropical:) To Him belong the keys of the heavens and of the earth: (L, Msb:) Zj says, that the meaning is, God is the Creator, and the Opener of the door, of everything in the heavens and in the earth: (L:) some say that it may signify to Him belong the treasuries of the heavens and of the earth. (Es-Suddee, L, Msb.) ― -b3- أَلْقَيْتُ اـِلَيْهِ مَقَالِيدَ الأُمُورِ (tropical:) [lit., I threw to him the keys of the affairs; meaning, I committed to him the disposal, or management, of the affairs]. (A.) ― -b4- ضَاقَتْ مَقَالِيدُهُ, and مَقَالِدُهُ, (K,) and ضَاقَتْ عَلَيْهِ المَقَالِيدُ, (A,) (tropical:) [His means, likened to keys, became straitened: or] his affairs became straitened, or difficult, to him: (A, K:) accord. to Esh-Shihلb, from مِقْلَدٌ, signifying a twisted rope: this he says considering مَقَالِيدُ as syn. with قَلَائِدُ; but its use in this sense is not established. (TA.)

مِقْلَدٌ
مِقْلَدٌ ذ A kind of key, like a reaping-hook, (S, L, K,) with which, sometimes, herbage is twisted, (يُقْلَدُ, i. e., يُفْتَلُ,) like as [the kind of trefoil, or clover, called] قَتّ is twisted when it is made into ropes; pl. مَقَالِيدُ: (S:) a stick with a crooked head, (L, K,) which is used for that purpose: (L:) also, a reaping-hook with which قَتّ is cut. (L.) See also اـِقْلِيدٌ.

مِقْلَادٌ
مِقْلَادٌ ذ A repository, magazine, store-room, or treasury; (L, K;) as also ↓ قِلِّيدٌ: (K:) pl. مَقَالِيدُ. (L.) -A2- And see اـِقْلِيدٌ.

مَقْلُودٌ
مَقْلُودٌ ذ : see قَلِيدٌ. ― -b2- A bracelet formed of two bracelets of the kind called قُلْب twisted together: (L:) a twisted bracelet; as also ↓ قَلْدٌ: (L, K [the latter said in the K to be with fet-h, but in the L written قِلْدٌ:]) and the latter, [in the S written قَلْدٌ,] a bracelet made of twisted silver. (S, L.)

مُقَلَّدٌ
مُقَلَّدٌ ذ The place of the قِلَادَة [or necklace, or collar, upon the neck]; (K;) [the neck of a woman, and of a horse, &c.]. ― -b2- The place of the suspensory belt or cord of the sword, upon the shoulders. (S, K.) ― -b3- [Having a قِلَادَة or the like put upon his neck]. ― -b4- A horse which outstrips others, (S, L, K,) which has something put upon his neck in order that it may be known that he has outstripped. (S, L.) ― -b5- A chief upon whom are imposed the affairs of his people. (Ham p. 127.)

##### Türkçe

**قَلَدَ**
1 **قَلَدَ** ذ , (muzâri‘: **قَلِدَ** , mastar ismi: **قَلْدٌ**, L.) Bir şeyi (yahut herhangi bir şeyi, L,) başka bir şeyin üzerine (**على**) büktü, doladı yahut çelenk gibi sardı; (L, K;) tıpkı bir **قُلْب**’ü (bu adla anılan süs) başka bir **قُلْب** üzerine (sarmak) gibi. (L.) ― -b2- [Bundan dolayı,] muzâri‘ ve mastar ismi yukarıdaki gibi (S, L) Bir ipi büktü. (S, L, K.) **قُلِدَ حَبْلُهُ** (mecaz:) Onun ipi büküldü: yaşlılık sebebiyle hüküm vermede zayıflamış, görüşü dikkate alınmayan ihtiyar hakkında söylenir. (IAar, L.) ― -b3- [Bundan dolayı, ayrıca,] Bir demir parçasını ince yaptı ve onu (K) benzeri bir parça üzerine, (TA,) yahut başka bir şey üzerine büktü, doladı yahut çelenk gibi sardı. (K.) ― -b4- **قَلَدَتْهُ الحُمَّى**, (muzâri‘: **قَلِدَ** , mastar ismi: **قَلْدٌ**, L,) (farz edilen mecaz:) Humma onu her gün yakaladı. (L, K.) **قِلْدٌ**’e bak. -A2- **قَلَدَ**, (muzâri‘: **قَلِدَ** , mastar ismi: **قَلْدٌ**, L,) Büyüyen ekini suladı. (L, K.) -A3- **قَلَدَ**, muzâri‘: **قَلِدَ** , (mastar ismi: **قَلْدٌ**, L,) Bir havuzda yahut sarnıçta suyu topladı, (L, K,) ve bir tulumda sütü, (IAar, L, K,) her birini bir tasla kepçeleyip alarak ve onu havuza yahut tuluma dökerek, (AZ,) ve bir tulumda sade yağı, (L,) ve karnında içeceği yahut şarabı (topladı). (L, K.) **قرد**’e de bak. ― -b2- **قَلَدَ مِنَ الشَّرَاب فِى جَوْفِهِ** İçecekten yahut şaraptan içti. (IKtt.)

**قَلَّدَهَا**
2 **قَلَّدَهَا** ذ , mastar ismi: **تَقْلِيدٌ**; (S;) ve **قلّدها قِلَادَةً**; (Msb, K;) Onun (bir kadının, S, Msb) boynuna bir **قلادة** [yahut gerdanlık] taktı; (S, * K;) onu bununla süsledi. (Msb.) [Ve böylece,] **قَلَدْتُهُ السَّيْفَ**, Ona kılıcı astım; askı kayışını yahut ipini onun boynuna yahut omzuna koyarak. (A.) [Ve] **قلّد البَدَنَةَ**, mastar ismi: **تَقْلِيدٌ**, Mekke’ye kurban edilmek üzere götürülen deve yahut inek yahut boğanın boynuna, bunun böyle bir adak olduğunu göstermek için bir şey astı; (T, S, A, L, K, &c.;) yani eski, yıpranmış bir nalın, (JK,) yahut bir deri parçası, (Msb,) yahut bir nalından parça, (T, Mgh,) yahut bir **مِزَادَة**’den, (Mgh,) yahut bir مزادة’nin halkası. (T.) Putperest Araplar, düşmanlarına karşı korunma vasıtası olarak, Mekke’nin harem bölgesindeki ağaçların kabuğundan (**لِسحَآء**) parçaları da develerinin boyunlarına asarlardı. (Zj, Kur’ân’ın beşinci sûresinin 2. âyeti üzerine.) ― -b2- Bundan dolayı, **تَقْلِيدُ الوُلَاةِ الأَعْمَالَ** (mecaz:) [Valileri yahut benzerlerini idare görevleriyle donatma]. (S, L, K.) Şöyle dersin: **قلّدهُ عَمَلًا** (mecaz:) [Ona bir idare görevi verdi]. (A, L.) **قَلّدهُ نِعَمَهُ** (mecaz:) [Ona nimetlerinin kalıcı nişanlarını verdi]. (A.) [**قِلَادَةٌ**’ye bak: ayrıca **طَوْقٌ** ve **طوّق**’a da bak.] ― -b3- Bundan dolayı, ayrıca, **التَّقْلِيدُ فِى الدِّينِ** (mecaz:) [Dinde yetkiyle donatma]: (S, L:) **التقليد** bir kimsenin, delile yahut kanıta bakmaksızın, onu bu hususta doğru bilerek, bir başkasının söylediği yahut yaptığı şeye uyması demektir; sanki birincisi, ötekinin sözünü yahut fiilini kendi boynuna bir **قِلَادَة** yapmıştır. (KT.) -A2- **قلّدهُ الأَمْرَ** (mecaz:) Onu işi yahut meseleyi yapmaya mecbur etti yahut zorladı; işi yahut meseleyi ona yükledi. (L.) -A3- **قُلِّدَ فُلَانٌ قِلَادَةَ سَوْءٍ** (mecaz:) Falanca, üzerinde kalıcı bir leke bırakan şeyle hicvedildi. (A.)

**اقلد البَحْرُ عَلَيْهِمْ**
4 **اقلد البَحْرُ عَلَيْهِمْ** ذ (mecaz:) Deniz onları boğdu. (K.) **اقلد البحر على خَلْقٍ كَثِيرٍ** (mecaz:) Deniz çok sayıda insanı boğdu; sanki onların üzerine kapandı: (S, L:) yahut, onda boğulduklarında, onların üzerine kapandı ve onları örttü. (A.)

**تقلّد**
5 **تقلّد** ذ , (K,) ve **تقلّدت**, (S,) ve **تقلّد قِلَادَةً**, (L,) ve **تقلّدتها**, (Msb,) Boynuna bir **قلادة** [yahut gerdanlık] taktı yahut onunla süslendi; ve o (kadın) da aynı şeyi yaptı. (S, L, Msb, K.) ― -b2- **تقلّد السَّيْفَ** (S, A, L) Kılıcı kendine astı; askı kayışını yahut ipini boynuna [yahut omzuna] koyarak. (A.) Bir şair der ki,
يَا لَيْتَ زَوْجَكِ قَدْ غَدَا
مُتَقَلِّدًا سَيْفًا وَرُمْحًا
[Keşke kocan, üzerinde bir kılıç asılı ve bir mızrak taşıyarak gitmiş olsaydı]: o, **وَحَامِلًا رُمْحًا** demek ister. (S, L.) [**جَدَعَ** maddesinde benzeri bir söze bak.] ― -b3- **تقلّد العَمَلَ** (mecaz:) [Bir idare görevi yahut bir valilik üstlendi]. (A.) ― -b4- **تقلّد الأَمْرَ** (mecaz:) İşi yahut meseleyi üzerine aldı yahut kendine yükledi yahut üstlendi; (L;) eş anlamlısı **اِلْتَزَمَهُ**. (JK.) Ham. s. 127’ye bak.

**قَلْدٌ**
**قَلْدٌ** ذ : **مَقْلُودٌ**’a bak.

**قِلْدٌ**
**قِلْدٌ** ذ Bir ipin tek bir lifi yahut bükümü; (AHn, ISd;) ve bileziğin benzeri: (**قُلْبٌ**’e bak:) çoğulu **أَقْلَادٌ** ve **قُلُودٌ**. (AHn, ISd.) **مَقْلُودٌ**’a bak. ― -b2- Hummanın geldiği gün: (L, K:) yahut, belirli bir vakitte nadiren aksayarak dönen muntazam aralıklı hummanın döndüğü gün: (L:) yahut, dört günde bir gelen hummanın geldiği gün: (S, L, K: *) çoğulu **أَقْلَادٌ**. (L.) ― -b3- Bundan dolayı, (S, L.) Mekke’den Cidde’ye giden kervanlar. (S, L, K.) ― -b4- As’a göre, dört günde bir gelen hummanın geldiği günde onun tarafından tutulan adam. (L.) -A2- Büyüyen ekinin sulanması: (Az, L:) bunun gibi ↓ **قَلِيدٌ**. (L.) ― -b2- [Ve] **قِلْدٌ** sulama günü demektir. (L.) **أَقَامَ قِلْدَهُ مِنَ المَآءِ** Kendi sulama gününde arazisini sulama işini yaptı. (L, bir rivayetten.) ― -b3- (farz edilen mecaz:) Her hafta yağmurla sulama. (K.) Şöyle dersin: **سَقَتْنَا السَّمَآءُ قِلْدًا فِى كُلِّ أُسْبُوعٍ** (farz edilen mecaz:) Gök bize her hafta belirli bir vakitte yağmur yağdırdı: (S, L:) hummanın **قِلْد**’inden. (L.) ― -b4- **سَقَى اـِبِلَهُ قِلْدًا** (farz edilen mecaz:) Develerini her gün öğle vaktinde suladı. (Fr, L.) ― -b5- **كَيْفَ قِلْدُ نَخْلِ بَنِى فُلَانٍ** [Falancanın oğullarının hurmalıklarının sulaması nasıldır?] bir sorudur; buna şöyle cevap verilebilir: Onlar her on [gece]de bir sulanırlar (lafzen: içerler). (L.) ― -b6- Bir miktar su: (L, K:) [çoğulu **أَقْلَادٌ**, A’da geçer]: ve ↓ **قِلْدَةٌ** bir yudum su. (A.) -A3- **أَعْطَيْتُهُ قِلْدَ أَمْرِى** (mecaz:) İşimin [idaresini] ona teslim ettim. (A, K.)

**قِلْدَةٌ**
**قِلْدَةٌ** ذ **قِشْدَةٌ** ile aynı; (S, L, K;) yani, sade yağın tortusu yahut çökeltisi; buna **كُدَادَةٌ** da denir. (L.) ― -b2- Ayrıca, hurmalar ve kavrulmuş arpa yahut buğday unudur (**سَوِيق**); bunlarla yağ sadeleştirilir. (L, K.) -A2- Ve **قِلدٌ**’e bak.

**قَلْدَةٌ**
**قَلْدَةٌ** ذ [↓ **قَلْتَةٌ** de böyledir] **خُنْعُبَةٌ** ve **نُونَةٌ** ve **تُومَةٌ** ve **هَزْمَةٌ** ve **وَهْدَةٌ** ve **هَرْثَمَةٌ** ve **عَرْتَمَةٌ** ve حبرمة [?] ile aynı: IAar böyle söyler; Lth ise, **خنعبة**’nin, iki burun deliği arasındaki bölmeye karşılık, bıyıkların ayrıldığı yer olduğunu söyler. (L.)

**قَلِيدٌ**
**قَلِيدٌ** ذ ve ↓ **مَقْلُودٌ** Bükülmüş bir ip. (S, K.) -A2- ve **قِلْدٌ**’e bak -A3- ve **أَقْلِيدٌ**.

**قِلَادَةٌ**
**قِلَادَةٌ** ذ [Bir gerdanlık; bir tasma; ve benzeri;] boyunda olan şey; (S;) insanın, atın, köpeğin boynuna ve Mekke’ye kurban edilmek üzere götürülen deve yahut inek yahut boğanın boynuna [2’ye bak] ve benzerlerine takılan şey: (L:) Esh-Shihâb, el-‘Inâye’de, mastar ismi olmayan bir kelimede **فِعَالَةٌ** vezninin, başka bir şeyi saran yahut kuşatan şeyi ifade ettiğini; **لِفَافَةٌ** ve **عِمَامَةٌ** ve **قِلَادَةٌ** örneklerinde olduğu gibi, kaydeder: (TA:) çoğulu **قَلَائِدُ**: (Msb:) **قِلَادٌ** da geçer; ya **قِلَادَةٌ**’nin çoğulu olarak—bu durumda çoğuldaki kesre ve ا, tekildeki kesre ve ا’dan farklıdır [çoğulun kendine mahsus özellikleri olarak]—yahut bir cins isim olarak; bunun tekili **قِلَادَةٌ**’dir. (ISd, L.) ― -b2- **حَسْبُكَ مِنَ القِلَادَةِ مَا أَحَاطَ بِالعُنُقِ** (farz edilen mecaz:) [Sana, boynu kuşatan gerdanlık yeter]. Bir darb-ı meseldir. (TA.) ‘Okeyl İbn-‘Ullufeh tarafından, kendisine düşmanlarını niçin daha uzun bir hicivle yermediği sorulduğunda söylenmiştir. (Z.) ― -b3- **نِعْمَتُكَ قِلَادَةٌ فِى عُنُقِى لَا يَفُكُّهَا المَلَوَانِ** (mecaz:) [Senin iyiliğin, gece ve gündüzün çözemeyeceği, boynumda kalıcı bir nişandır]. (A.) ― -b4- **لِى فِى أَعْنَاقِهِمْ قَلَائِدُ نِعَمٍ رَاهِنَةٌ** (mecaz:) [Onların boyunlarında, kalıcı nimet nişanlarıyla sıkıca bağlanmış borç ikrarları bana aittir: 2’ye bak]. (A.) [**قلادة**’nın iyi mânada kullanımı, (mecaz:) sürekli yapışan bir rezillik yahut kalıcı bir yüz karası nişanı mânasından daha yaygındır: Ham. s. 127’ye bak.] -A2- **قَلَائِدُ الشِّعْرِ**, (K,) ve ↓ **مُقَلَّدَاتُهُ**, (L, K,) (farz edilen mecaz:) zaman boyunca kalan beyitler yahut şiirler. (L, K.) 2’ye bak. -A3- **القِلَادَةُ** Belli bir yıldız kümesi. (**البَلْدَةُ**’ye bak.)

**قِلِّيدٌ**
**قِلِّيدٌ** ذ : **مِقْلَادٌ**’a bak.

**اـِقْلَادٌ**
**اـِقْلَادٌ** ذ : **اـِقْلِيدٌ**’e bak.

**أَقْلِيدٌ**
**أَقْلِيدٌ** ذ : **اـِقْلِيدٌ**’e bak -A2- **أَقَمْتُ أَقْلِيدِى**, yahut **اقليدَتِى**, [A’nın farklı nüshalarında olduğu üzere: belki ↓ **قَلِيدِى** için hatalardır:] Arazimi kendi **قِلْد**’im [yahut su payım] ile suladım. (A, TA.)

**اـِقْلِيدٌ**
**اـِقْلِيدٌ** ذ , (S, L, K,) yahut ↓ **أَقْلِيدٌ**, ء’ye fetha ile, (A,) Yemen lehçesinden olduğu söylenir ve Arapçalaştırılmış olduğu söylenir, (Msb, TA,) aslı **كليد** [yani, **كَلِيدْ** yahut **كِلِيدْ**, ki Farsçadır,] (TA) yahut aslı **اقليدس**, (Msb, MF,) ki Yunancadır, [yani, κλειδὸς, κλεὶς’in genitifi,] (MF,) Bir anahtar; (S, A, L, Msb, K;) bunun gibi ↓ **مِقْلَدٌ** (L, K) ve ↓ **مِقْلَادٌ** (K) ve ↓ **مِقْلِيدٌ** (A Heyth, L) ve ↓ **اـِقْلَادٌ**: (L:) çoğulu **أَقَالِيدُ** (L, Msb, El-Basâïr) ve **مَقَالِيدُ**, (Msb, El-Basâïr,) ikincisi **مَلَامِحُ** ve **مَحَاسِنُ** ve **مَشَابِهُ** ve **مَذَاكِيرُ** gibi bir çoğuldur, (El-Basâïr,) yahut [daha doğrusu] **مِقْلَادٌ** yahut **مِقْلِيدٌ** yahut **مِقْلَدٌ**’ün [düzenli] çoğuludur, (Esh-Shihâb, el-‘Inâye’de,) yahut onun [asıl] tekili yoktur; (As;) [ve **مِقْلَدٌ**’ün çoğulu **مَقَالِدُ**; bunun bir örneği aşağıdadır]. [Şöyle dersin] ↓ **فَتَحَ البَابَ بِالأَقْلِيدِ**, [yahut **بالاـِقْلِيدِ**,] Kapıyı anahtarla açtı. (A.) ― -b2- **لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ** [Kur xxxix. 63, ve xlii. 10,] (farz edilen mecaz:) Göklerin ve yerin anahtarları O’nundur mânasına gelebilir: (L, Msb:) Zj der ki mânası şudur: Allah, göklerde ve yerde olan her şeyin Yaratıcısıdır ve kapısını Açandır: (L:) bazıları der ki, göklerin ve yerin hazineleri O’nundur mânasına gelebilir. (Es-Suddee, L, Msb.) ― -b3- **أَلْقَيْتُ اـِلَيْهِ مَقَالِيدَ الأُمُورِ** (mecaz:) [lafzen, işlerin anahtarlarını ona attım; mânası, işleri tasarruf etmeyi yahut idare etmeyi ona havale ettim]. (A.) ― -b4- **ضَاقَتْ مَقَالِيدُهُ**, ve **مَقَالِدُهُ**, (K,) ve **ضَاقَتْ عَلَيْهِ المَقَالِيدُ**, (A,) (mecaz:) [Anahtarlara benzetilen imkânları daraldı: yahut] işleri ona daraldı yahut zorlaştı: (A, K:) Esh-Shihâb’a göre, **مِقْلَدٌ**’den; bu, bükülmüş ip demektir: bunu, **مَقَالِيدُ**’ü **قَلَائِدُ** ile eş anlamlı sayarak söyler; fakat bu mânada kullanımı sabit değildir. (TA.)

**مِقْلَدٌ**
**مِقْلَدٌ** ذ Orak gibi bir anahtar türü, (S, L, K,) bununla bazen ot bükülür, (**يُقْلَدُ**, yani **يُفْتَلُ**, ) tıpkı [**قَتّ** denilen yonca/üçgül türünün] ipler yapıldığında bükülmesi gibi; çoğulu **مَقَالِيدُ**: (S:) başı eğri bir değnek, (L, K,) bu iş için kullanılır: (L:) ayrıca, **قَتّ**’in kesildiği bir orak. (L.) **اـِقْلِيدٌ**’e de bak.

**مِقْلَادٌ**
**مِقْلَادٌ** ذ Bir depo, ambar, mağaza odası yahut hazine; (L, K;) bunun gibi ↓ **قِلِّيدٌ**: (K:) çoğulu **مَقَالِيدُ**. (L.) -A2- Ve **اـِقْلِيدٌ**’e bak.

**مَقْلُودٌ**
**مَقْلُودٌ** ذ : **قَلِيدٌ**’e bak. ― -b2- **قُلْب** denilen türden iki bileziğin birbirine bükülmesiyle yapılmış bir bilezik: (L:) bükülmüş bir bilezik; bunun gibi ↓ **قَلْدٌ**: (L, K [K’da bunun fetha ile olduğu söylenir; fakat L’de **قِلْدٌ** yazılmıştır:]) ve ikincisi, [S’de **قَلْدٌ** yazılmıştır,] bükülmüş gümüşten yapılmış bir bilezik. (S, L.)

**مُقَلَّدٌ**
**مُقَلَّدٌ** ذ **قِلَادَةٌ**’nin [yahut gerdanlığın yahut tasmayı boyunda taşıyan şeyin] yeri; (K;) [kadının boynu ve atın vb. boynu]. ― -b2- Kılıcın askı kayışının yahut ipinin omuzlar üzerindeki yeri. (S, K.) ― -b3- [Boynuna bir **قِلَادَة** yahut benzeri takılmış olan]. ― -b4- Başkalarını geçen bir at; (S, L, K,) onu geçtiğinin bilinmesi için boynuna bir şey konulan. (S, L.) ― -b5- Halkının işleri kendisine yüklenen bir reis. (Ham s. 127.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَلَدَ
قَلَدَ I ( n. ac. قَلْد 1 )
a.  [ acc. &  'Ala ], Twisted, wreathed, wound, rolled round.

b.  Bent thin, rolled out ( metal ).

c.  Seized, attacked ( fever ).

d.  Put round ( collar ).

e.  Watered, irrigated.

f.  Twisted ( rope ).

g.  [ acc. &  Fī ], Collected, put in.

h.  [ Min ], Drank of.

قَلَّدَ
قَلَّدَ II ,
a.  Put a cord round ( animal ); put a necklace on ( woman ).

b.  Hung, put round; girded with ( sword ); invested with ( dignity ); bestowed, conferred upon.

c.  Imposed upon, obliged to do.

d.  [ pass. ], Was satirized.

e.  [ coll. ], Imitated, copied, aped, mimicked; mocked.

أَقْلَدَ
أَقْلَدَ IV
a.  [ 'Ala ], Submerged, drowned ( sea ).

تَقَلَّدَ
تَقَلَّدَ V ,
a.  Put on a necklace.

b.  Girded himself with ( sword ).

c.  Was invested with ( office ).

d.  Undertook, attempted ( affair ).

تَقَاْلَدَ
تَقَاْلَدَ VI ,
a.  Came to the water alternately.

اِقْتَلَدَ
اِقْتَلَدَ VIII ,
a.  Was submerged, drowned.

قَلْد
قَلْد 1 ,
a.  see N. P. I .

قَلْدَة
قَلْدَة 1t ,
a.  see قَلَتَ قَلْدَة 1t .

قِلْد
قِلْد 2 , ( pl. قُلُوْد 27 ,  أَقْلَاْد 38 ),
a.  Strand, twist.

b.  ( pl. أَقْلَاْد 38 ), Day of an attack of fever.

c.  Quartan fever.

d.  Irrigation; water.

e.  Portion of water.

f.  Cup.

g.  Management, direction.

h.  Troop; caravan.

قِلْدَة
قِلْدَة 2t ,
a.  Draught of water.

b.  Dregs, sediment of clarified butter.

مِقْلَد
مِقْلَد 20 , ( pl. مَقَاْلِدُ 44 ),
a.  Key.

b.  Hooked stick; crook; reaping-hook.

c.  Fodder-bag.

d.  Purse.

قِلَاْد
قِلَاْد 23 ,
a.  Copper-wire twisted round a ring.

قِلَاْدَة
قِلَاْدَة 23t , ( pl. قَلَاْئِدُ 46 ),
a.  Necklace, collar; chaplet.

b.  [ art. ], A certain asterism.

قَلِيْد
قَلِيْد 25 ,
a.  Twisted.

b.  Cord.

قِلِّيْد
قِلِّيْد 30 ,
a.  see 45 (a) .

اِقْلِيْد
اِقْلِيْد 39 , ( pl. أَقَاْلِيْدُ 69 ),  G. ,
a.  Key.

b.  ( pl. أَقْلَاْد 38 ), Neck.

c.  see 23 .

مِقْلَاْد
مِقْلَاْد 45 , ( pl. مَقَاْلِيْدُ 65 ),
a.  Repository, storeroom; treasury.

b.  see 39 (a) .

قَلڤدَ
N. P. قَلڤدَ I ,
a.  Twisted ( rope; bracelet ).

قَلَّدَ
N. P. قَلَّدَ II ,
a.  Shoulder-belt, baldric.

b.  Chief.

قَلَّدَ
N. Ac. قَلَّدَ II , ( pl. تَقَاْلِيْد 64 &
a.  تَقْلِيْدَات ), Investiture.

b.  Imitation; mimicry; apery.

أَقْلَدَ
N. Ac. أَقْلَدَ IV ,
a.  see 39 (a) .

أَقْلِيْد
أَقْلِيْد ,  مِقْلِيْد
a.  see 39 (a) .

التَّقْلِيْدَات
التَّقْلِيْدَات
a.  [ coll. ], Oral traditions.

قَلَائِد الشِّعْر
قَلَائِد الشِّعْر مُقَلَّدَات الشِّعْر
a.  Poems that endure for ever.

أَلْقَى اِلَيْهِ مَقَالِيْد الأُمُوْر
أَلْقَى اِلَيْهِ مَقَالِيْد الأُمُوْر
a.  He confided to him the management of affairs.

ضَاقَتْ مَقَالِدُهُ
ضَاقَتْ مَقَالِدُهُ ضَاقَتْ مَقَالِيْدُهُ
a.  He is in trouble, in straits.

لَمْ يُقَلِّد أَحْدًا
لَمْ يُقَلِّد أَحْدًا
a.  He listens to no one.

قَلَذ
قَلَذ
a.  Tick ( insect ).

##### Türkçe

**قَلَدَ**
**قَلَدَ** I ( n. ac. **قَلْد** 1 )
a.  [ acc. &  'Ala ], Büktü, ördü, doladı, etrafına sardı.

b.  İnceyi büktü, açıp yuvarladı ( metal ).

c.  Yakaladı, saldırdı ( ateş ).

d.  Etrafına koydu ( yaka ).

e.  Suladı, sulama yaptı.

f.  Büktü ( ip ).

g.  [ acc. &  Fī ], Topladı, içine koydu.

h.  [ Min ], -den içti.

**قَلَّدَ**
**قَلَّدَ** II ,
a.  Bir ipi etrafına koydu ( hayvan ); bir gerdanlık taktı ( kadın ).

b.  Astı, etrafına koydu; (kılıç) ile kuşandı; (itibar/mertebe) ile donattı; verdi, ihsan etti.

c.  Üzerine yükledi, yapmaya mecbur etti.

d.  [ pass. ], Hicvedildi.

e.  [ coll. ], Taklit etti, kopyaladı, maymunluk etti, öykündü; alay etti.

**أَقْلَدَ**
**أَقْلَدَ** IV
a.  [ 'Ala ], Batırdı, boğdu ( deniz ).

**تَقَلَّدَ**
**تَقَلَّدَ** V ,
a.  Bir gerdanlık taktı.

b.  (kılıç) ile kuşandı.

c.  (görev) ile donatıldı.

d.  Üstlendi, teşebbüs etti ( iş ).

**تَقَاْلَدَ**
**تَقَاْلَدَ** VI ,
a.  Suya nöbetleşe geldi.

**اِقْتَلَدَ**
**اِقْتَلَدَ** VIII ,
a.  Batırıldı, boğuldu.

**قَلْد**
**قَلْد** 1 ,
a.  bkz. N. P. I .

**قَلْدَة**
**قَلْدَة** 1t ,
a.  bkz. **قَلَتَ** **قَلْدَة** 1t .

**قِلْد**
**قِلْد** 2 , ( pl. **قُلُوْد** 27 ,  **أَقْلَاْد** 38 ),
a.  Tel, büküm.

b.  ( pl. **أَقْلَاْد** 38 ), Ateşin saldırısının günü.

c.  Dört günde bir gelen ateş.

d.  Sulama; su.

e.  Suyun bir payı.

f.  Kupa.

g.  İdare, yönlendirme.

h.  Bölük; kervan.

**قِلْدَة**
**قِلْدَة** 2t ,
a.  Bir yudum su.

b.  Süzülmüş tereyağının tortusu, çökeltisi.

**مِقْلَد**
**مِقْلَد** 20 , ( pl. **مَقَاْلِدُ** 44 ),
a.  Anahtar.

b.  Kancalı değnek; çengel; orak.

c.  Yem torbası.

d.  Kese.

**قِلَاْد**
**قِلَاْد** 23 ,
a.  Bir halkaya dolanmış bakır tel.

**قِلَاْدَة**
**قِلَاْدَة** 23t , ( pl. **قَلَاْئِدُ** 46 ),
a.  Gerdanlık, yaka; çelenk.

b.  [ art. ], Belli bir yıldız kümesi.

**قَلِيْد**
**قَلِيْد** 25 ,
a.  Bükülmüş.

b.  İp.

**قِلِّيْد**
**قِلِّيْد** 30 ,
a.  bkz. 45 (a) .

**اِقْلِيْد**
**اِقْلِيْد** 39 , ( pl. **أَقَاْلِيْدُ** 69 ),  G. ,
a.  Anahtar.

b.  ( pl. **أَقْلَاْد** 38 ), Boyun.

c.  bkz. 23 .

**مِقْلَاْد**
**مِقْلَاْد** 45 , ( pl. **مَقَاْلِيْدُ** 65 ),
a.  Mahzen, depo; hazine.

b.  bkz. 39 (a) .

**قَلڤدَ**
N. P. **قَلڤدَ** I ,
a.  Bükülmüş ( ip; bilezik ).

**قَلَّدَ**
N. P. **قَلَّدَ** II ,
a.  Omuz kayışı, çapraz kayış.

b.  Reis.

**قَلَّدَ**
N. Ac. **قَلَّدَ** II , ( pl. **تَقَاْلِيْد** 64 &
a.  **تَقْلِيْدَات** ), Donatma, tevcih.

b.  Taklit; öykünme.

**أَقْلَدَ**
N. Ac. **أَقْلَدَ** IV ,
a.  bkz. 39 (a) .

**أَقْلِيْد**
**أَقْلِيْد** ,  **مِقْلِيْد**
a.  bkz. 39 (a) .

**التَّقْلِيْدَات**
**التَّقْلِيْدَات**
a.  [ coll. ], Sözlü rivayetler.

**قَلَائِد الشِّعْر**
**قَلَائِد الشِّعْر مُقَلَّدَات الشِّعْر**
a.  Ebediyen devam eden şiirler.

**أَلْقَى اِلَيْهِ مَقَالِيْد الأُمُوْر**
**أَلْقَى اِلَيْهِ مَقَالِيْد الأُمُوْر**
a.  İşlerin idaresini ona emanet etti.

**ضَاقَتْ مَقَالِدُهُ**
**ضَاقَتْ مَقَالِدُهُ ضَاقَتْ مَقَالِيْدُهُ**
a.  Sıkıntıdadır, darlıktadır.

**لَمْ يُقَلِّد أَحْدًا**
**لَمْ يُقَلِّد أَحْدًا**
a.  Hiç kimseyi dinlemez.

**قَلَذ**
**قَلَذ**
a.  Kene ( böcek ).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قلد
قَلَدَ - يَقْلِدُ - قِلادة - قَلائِد - مِقْلاد - مَقالِيْد
قَلَدَ - يَقْلِدُ + كائن + على كائن: يلتف ويلتوي الكائن، على آخر فيعلق ويرتبط به
قِلادة: على وزن " فـِعالة " اسم فعل بمعنى مفعول من " قَلَدَ - يَقْلِدُ ": ما " يُقَلِّدُ ": نوع مراد من الأشياء يربط في كائن مراد لغاية مرادة: قلادة النساء للزينة، وقلادة النياشين للأمراء والعسكر، وقلادة الهدي من الأنعام في الحج
قَلائِد: جمع " قِلادَة "
مِقْلاد : على وزن " مـِفعال" اسم آلة من " قَلَدَ - يَقْلِدُ ": آلة الربط والتعليق: الآلة أو الوسيلة التي تربط أو تعلق شيئاً إلى كائن
مَقَالِيْد : جمع " مِقْلاد "
﴿له مقاليد السماوات والأرض﴾: الله يملك ما يربط الأمور ببعضها في السماوات والأرض: وهذا كناية عن السنن الكونية التي تجعل أحد الأمور مرتبطة بكائن أو فعل أو أمر: مثل ربط فعل ما بالرزق، أو ربط فعل ما بالكارثة ..  والله أعلم
قَلََّدَ - يُقَلِّدُ: على وزن " فـَعّل " من " قَلَدَ - يَقْلِدُ": جعله " يَقْلِدُ " على الكائن: جعله يلتف ويلتوي بشكل قوي على شيء أو كائن فيعلق به بثبات: قَلََّدَ ه منصب بالدولة - سيف - وشاح - حلية - مسؤولية : علقها به وألزمه بها وجعلها تحت ملكه ومسؤوليته
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ" التشابك أو التعليق بكلابة أو عليقة بين كائنين أو جمعين"، وهي:
أَيَكَ - يَأيَك، شَجَرَ - يَشْجُرُ، كَلَبَ - يَكْلِبُ (كَلِبَ - يَكْلَبُ)، بَنَّ - يَبِنُّ، قَلَدَ - يَقْلِدُ، عَلِقَ - يَعْلَقُ

مقاليد
   	﴿له مقاليد السماوات والأرض والذين كفروا بآيات الله أولئك هم الخاسرون(63)﴾ الزمر ﴿له مقاليد السماوات والأرض يبسط الرزق لمن يشاء ويقدر إنه بكل شيء عليم(12)﴾ الشورى
قلائد
 ﴿ياأيها الذين آمنوا لا تحلوا شعائر الله ولا الشهر الحرام ولا الهدي ولا القلائد ولا آمين البيت الحرام يبتغون فضلا من ربهم ورضوانا وإذا حللتم فاصطادوا ولا يجرمنكم شنآن قوم أن صدوكم عن المسجد الحرام أن تعتدوا وتعاونوا على البر والتقوى ولا تعاونوا على الإثم والعدوان واتقوا الله إن الله شديد العقاب(2)﴾ المائدة ﴿جعل الله الكعبة البيت الحرام قياما للناس والشهر الحرام والهدي والقلائد ذلك لتعلموا أن الله يعلم ما في السماوات وما في الأرض وأن الله بكل شيء عليم(97)﴾ المائدة
مختار الصحاح
● [قلد] ق ل د: القِلآَدَةُ التي في العنق و قَلَّدَهُ فَتَقَلَّدَ ومنه التَّقْلِيدُ في الدين وتقليد الولاة الأعمال وتقليد البدنة أن يعلق في عنقها شيء ليعلم أنها هدي و تَقَلَّدَ السيف و الإقْلِيدُ بكسر الهمزة المفتاح و المِقْلَدُ
الراغب
قلد
- القلد: الفتل. يقال قلدت الحبل فهو قليد ومقلود، والقلادة: المفتولة التي تجعل في العنق من خيط وفضة وغيرهما، وبها شبه كل ما يتطوق، وكل ما يحيط بشيء. يقال: تقلد سيفه تشبيها بالقلادة، كقوله: توشح به تشبيها بالوشاح، وقلدته سيفا يقال تارة إذا وشحته به، وتارة إذا ضربت عنقه. وقلدته عملا: ألزمته. وقلدته هجاء: ألزمته، وقوله: }له مقاليد السموات والأرض{ [الزمر/63] أي: ما يحيط بها، وقيل: خزائنها، وقيل: مفاتحها والإشارة بكلها إلى معنى واحد، وهو قدرته تعالى عليها وحفظه لها.
ملخص اللسان:
1.  والقَلْدُ:  جمع الماء في الشيء، قَلَد الماءَ في الحَوْضِ واللبن في السقاء والسمْنَ في النِّحْي  يَقْلِدهُ قَلْداً: جمعه فيه؛ وكذلك قَلَد الشرابَ في بَطْنِه. - والقَِلْدُ:  السَّقْيُ. يقال: قَلَدْتُ الزرعَ إِذا سَقَيْتَه
2.      والمِقْلَدُ: عَصاً في رأْسها اعْوِجاجٌ يُقْلَدُ بها الكلأُ كما  يُقْتَلَدُ القَتُّ إِذا جُعِلَ حبالاً أَي يُفْتَلُ، والجمع المَقالِيدُ.
3.      الإِقْلِيدُ المِفْتاحُ وهو المِقْلِيدُ. وفي حديث  قَتْلِ ابن أَبي الحُقَيْق: فقمت إِلى الأَقالِيدِ فأَخذْتُها؛ هي جمع  إِقْلِيد وهي المفاتِيحُ
4.     والقَلْدُ: دارَتُك قُلْباً على قُلْبٍ من الحُليِّ وكذلك لَيُّ  الحَديدةِ الدقيقة على مثلها.
5.  وكل ما لُوِيَ على  شيءٍ، فقد قُلِدَ. وسِوارٌ مَقْلودٌ، وهو ذو قُلْبَينِ مَلْوِيَّيْنِ.  والقَلْدُ: لَيُّ الشيءِ على الشيء؛ وسوارٌ مَقْلُودٌ وقَلْدٌ: مَلْوِيٌّ.  والقَلْدُ: السِّوارُ المَفْتُولُ من فضة
6.     والإِقْلِيدُ: شَرِيطٌ يُشَدُّ به رأْس الجُلَّة. والإِقْلِيدُ: شيء  يطول مثل الخيط من الصُّفْر يُقْلَدُ على البُرَة وخَرْقِ القُرْط
7.     والمِقْلادُ: الخِزانةُ. والمَقالِيدُ: الخَزائِنُ؛ وقَلَّدَ  فلانٌ فلاناً عَمَلاَ تَقْلِيداً.
8.     وقَلَدَ  الحبْلَ يَقْلِدُه قَلْداً: فَتلَه. وكلُّ قُوَّةٍ انْطَوَتْ من الحبْلِ على  قوّة، فهو قَلْدٌ، والجمع أَقْلادٌ وقُلُودٌ
9.     والقِلادَة: ما جُعِل في العُنُق يكون للإِنسان والفرسِ والكلبِ  والبَدَنَةِ التي تُهْدَى ونحوِها
10.          وقد قَلَّدَه قِلاداً وتَقَلَّدَها؛ ومنه التقلِيدُ في  الدين وتقليدُ الوُلاةِ الأَعمالَ، وتقليدُ البُدْنِ: أَن يُجْعَلَ في  عُنُقِها شِعارٌ يُعْلَمُ به أَنها هَدْي؛
11.                       وتَقَلَّدَ الأَمرَ: احتمله
لسان العرب
● - قلد: قَلَد الماءَ في الحَوْضِ واللبن في السقاء والسمْنَ في النِّحْي  يَقْلِدهُ قَلْداً: جمعه فيه؛ وكذلك قَلَد الشرابَ في بَطْنِه. والقَلْدُ:  جمع الماء في الشيء. يقال: قَلَدْتُ أَقْلِدُ قَلْداً أَي جمعت ماء إِلى  ماء. أَبو عمرو: هم يَتَقالَدون الماء ويتَفَارطُون ويَتَرَقَّطون  ويَتَهاجَرون ويتفارَصُونَ وكذلك يَترافَصُون أَي يتناوبون. وفي حديث عبد الله  بن عمرو: أَنه قال لِقَيِّمِه على الوهط: إِذا أَقَمْتَ قَِلْدَكَ من  الماء فاسقِ الأَقْرَبَ فالأَقرب؛ أَراد بِقِلْدِه يوم سَقْيِه ماله أَي  إِذا سقيت أَرْضَك فأَعْطِ من يليك. ابن الأَعرابي: قَلَدْتُ اللبن في  السقاء وقَرَيْتُه: جمعته فيه. أَبو زيد: قَلَدْتُ الماء في الحوض وقَلَدْت  اللبن في السقاء أَقْلِدُه قَلْداً إِذا قَدَحًْتَ بقدَحِكَ من الماء ثم  صَبَبْتَه في الحوض أَو في السقاء. وقَلَدَ من الشراب في جوفه إِذا شرب.  وأَقْلَدَ البحرُ على خلق كثير: ضمّ عليهم أَي غَرَّقهم، كأَنه أُغْلِقَ  عليهم وجعلهم في جوفه؛ قال أُمية بن أَبي الصلت:  تُسَبِّحُه النِّينانُ والبَحْرُ زاخِراً،  وما ضَمَّ مِنْ شيَءٍ، وما هُوَ مُقْلِدُ  ورجل مِقْلَدٌ: مَجْمَعٌ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:  جاني جَرادٍ في وعاء مِقْلَدَا  والمِقْلَدُ: عَصاً في رأْسها اعْوِجاجٌ يُقْلَدُ بها الكلأُ كما  يُقْتَلَدُ القَتُّ إِذا جُعِلَ حبالاً أَي يُفْتَلُ، والجمع المَقالِيدُ.  والمِقْلَدُ: المنْجَلُ يقطع به القتُّ؛ قال الأَعشى:  لَدَى ابنِ يزيدٍ أَو لَدَى ابن مُعَرِّفٍ،  يَقُتُّ لها طَوْراً، وطَوْراً بمِقْلَدِ  والمِقْلَدُ: مِفتاح كالمِنْجَلِ، وقيل: الإِقْليدُ مُعَرَّبٌ وأَصله  كِلِيذ. أَبو الهيثم: الإِقْلِيدُ المِفْتاحُ وهو المِقْلِيدُ. وفي حديث  قَتْلِ ابن أَبي الحُقَيْق: فقمت إِلى الأَقالِيدِ فأَخذْتُها؛ هي جمع  إِقْلِيد وهي المفاتِيحُ. ابن الأَعرابي: يقال للشيخ إِذا أَفْنَدَ: قد  قُلِّدَ حَبلَه فلا يُلْتَفَتِ إِلى رأْيه.  والقَلْدُ: دارَتُك قُلْباً على قُلْبٍ من الحُليِّ وكذلك لَيُّ  الحَديدةِ الدقيقة على مثلها. وقَلَدَ القُلْبَ على القُلْبِ يَقْلِدُه قَلْداً:  لواه وذلك الجَرِيدة إِذا رَقَّقَها ولواها على شيء. وكل ما لُوِيَ على  شيءٍ، فقد قُلِدَ. وسِوارٌ مَقْلودٌ، وهو ذو قُلْبَينِ مَلْوِيَّيْنِ.  والقَلْدُ: لَيُّ الشيءِ على الشيء؛ وسوارٌ مَقْلُودٌ وقَلْدٌ: مَلْوِيٌّ.  والقَلْدُ: السِّوارُ المَفْتُولُ من فضة. والإِقْلِيدُ: بُرَة الناقة  يُلْوَى طرفاها. والبرَةُ التي يُشَدُّ فيها زمام الناقة لها إِقليد، وهو  طَرَفها يُثْنى على طرفها الآخر ويُلْوَى لَياً حتى يَسْتَمْسِك.  والإِقْلِيدُ: المِفتاحُ، يمانية؛ وقال اللحياني: هو المفتاح ولم يعزها  إِلى اليمن؛ وقال تبَّعٌ حين حج البيت:  وأَقَمْنا به من الدَّهْر سَبْتاً،  وجَعَلْنا لِبابِهِ إِقْلِيدَا  سَبْتاً: دَهْراً ويروى ستاً أَي ست سنين. والمِقْلدُ والإِقْلادُ:  كالإِقْلِيدِ. والمِقْلادُ: الخِزانةُ. والمَقالِيدُ: الخَزائِنُ؛ وقَلَّدَ  فلانٌ فلاناً عَمَلاَ تَقْلِيداً. وقوله تعالى: له مقاليد السموات  والأَرض؛ يجوز أَن تكون المَفاتيحَ ومعناه له مفاتيح السموات والأَرض، ويجوز أَن  تكون الخزائن؛ قال الزجاج: معناه أَن كل شيء من السموات والأَرضِ فالله  خالقه وفاتح بابه؛ قال الأَصمعي: المقالِيدُ لا واحدَ لها. وقَلَدَ  الحبْلَ يَقْلِدُه قَلْداً: فَتلَه. وكلُّ قُوَّةٍ انْطَوَتْ من الحبْلِ على  قوّة، فهو قَلْدٌ، والجمع أَقْلادٌ وقُلُودٌ؛ قال ابن سيده: حكاه أَبو  حنيفة. وحَبْلٌ مَقْلُودٌ وقَلِيدٌ. والقَلِيدُ: الشَّريطُ، عَبْدِيَّة.  والإِقْلِيدُ: شَرِيطٌ يُشَدُّ به رأْس الجُلَّة. والإِقْلِيدُ: شيء  يطول مثل الخيط من الصُّفْر يُقْلَدُ على البُرَة وخَرْقِ القُرْط  (* قوله  «وخرق القرط» هو بالراء في الأَصل وفي القاموس وخوق بالواو، قال شارحه أي  حلقته وشنفه، وفي بعض النسخ بالراء.) ، وبعضهم يقول له القلاد يُقْلَدُ  أَي يُقَوّى.  والقِلادَة: ما جُعِل في العُنُق يكون للإِنسان والفرسِ والكلبِ  والبَدَنَةِ التي تُهْدَى ونحوِها؛ وقَلَّدْتُ المرأَةَ فَتَقَلَّدَتْ هي. قال  ابن الأَعرابي: قيل لأَعرابي: ما تقول في نساء بني فلان؟ قال: قلائِدُ  الخيل أَي هنَّ كِرامٌ ولا يُقَلَّدُ من الخيل بلا سابق كريم. وفي الحديث:  قَلِّدُوا الخيلَ ولا تُقَلِّدُوها الأَوتارَ أَي قَلِّدُوها طلبَ أَعداء  الدين والدفاعَ عن المسلمين، ولا تُقَلِّدُوها طلب أَوتارِ الجاهلية  وذُحُولها التي كانت بينكم، والأَوتار: جمع وِتر، بالكسر، وهو الدم وطلب  الثأْر، يريد اجعلوا ذلك لازماً لها في أَعناقها لُزومَ القلائد لِلأَعْناقِ؛  وقيل: أَراد بالأَوتار جمع وَتَرِ القَوْس أَي لا تجعلوا في أَعناقها  الأَوتار فتختَنِقَ لأَن الخيل ربما رعت الأَشجار فَنَشِبَتِ الأَوتارُ  ببعض شُعَبِها فَخَنَقَتْها؛ وقيل إِنما نهاهم عنها لأَنهم كانوا يعتقدون  أَن تقليد الخيل بالأَوتار يدفع عنها العين والأَذى فيكون كالعُوذةِ لها،  فنهاهم وأَعلمهم أَنها لا تدفع ضَرَراً ولا تَصْرِفُ حَذراً؛ قال ابن  سيده: وأَما قول الشاعر:  لَيْلى قَضِيبٌ تحتَه كَثِيبُ،  وفي القِلادِ رَشَأٌ رَبِيبُ  فإِما أَن يكون جَعَلَ قِلاداً من الجمع الذي لا يفارق واحده إِلا  بالهاء كتمرة وتمر، وإِما أَن يكون جمع فِعالَةً على فِعالٍ كَدِجاجَةٍ  ودِجاجٍ، فإِذا كان ذلك فالكسرة التي في الجمع غير الكسرة التي في الواحد،  والأَلف غير الأَلف. وقد قَلَّدَه قِلاداً وتَقَلَّدَها؛ ومنه التقلِيدُ في  الدين وتقليدُ الوُلاةِ الأَعمالَ، وتقليدُ البُدْنِ: أَن يُجْعَلَ في  عُنُقِها شِعارٌ يُعْلَمُ به أَنها هَدْي؛ قال الفرزدق:  حَلَفتُ بِرَبِّ مكةَ والمُصَلَّى،  وأَعْناقِ الهَديِّ مُقلَّداتِ  وقَلَّدَه الأَمرَ: أَلزَمه إِياه، وهو مَثَلٌ بذلك. التهذيب: وتقلِيدُ  البدَنَةِ أَن يُجْعَلَ في عنقها عُرْوةُ مَزادة أَو خَلَقُ نَعْل  فيُعْلم أَنها هدي؛ قال الله تعالى: ولا الهَدْيَ ولا القَلائِدَ؛ قال الزجاج:  كانوا يُقَلِّدُون الإِبل بِلِحاءِ شجر الحرم ويعتصمون بذلك من أَعدائهم،  وكان المشركون يفعلون ذلك، فأُمِرَ المسلمون بأَن لا يُحِلُّوا هذه  الأَشياء التي يتقرب بها المشركون إِلى الله ثم نسخ ذلك ما ذكر في الآية  بقوله تعالى: اقتلوا المشركين.  وتَقَلَّدَ الأَمرَ: احتمله، وكذلك تَقَلَّدَ السَّيْفَ؛ وقوله:  يا لَيْتَ زَوْجَكِ قَدْ غَدَا  مُتَقَلِّداً سَيْفاً وَرُمْحَا  أَي وحاملاً رُمْحاً؛ قال: وهذا كقول الآخر:  عَلَفْتُها تِبْناً وماءً بارِدَا  أَي وسقيتها ماء بارداً.  ومُقَلَّدُ الرجل: موضع نِجاد السيف على مَنْكِبَيْه. والمُقَلَّدُ من  الخيل: السابِقُ يُقَلَّدُ شيئاً ليعرف أَنه قد سبق. والمُقَلَّدُ: موضع.  ومُقَلَّداتُ الشِّعْرِ: البَواقِي على الدَّهْرِ.  والإِقْلِيدُ: العُنُقُ، والجمع أَقْلاد، نادِر.  وناقة قَلْداءُ: طويلة العُنُق.  والقِلْدَة: القِشْدة وهي ثُفْلُ السمن وهي الكُدادَةُ. والقِلْدَةُ:  التمر والسوِيقُ يُخَلَّصُ به السمن. والقِلْدُ، بالكسر، من الحُمَّى: يومُ  إِتْيانِ الرِّبْع، وقيل: هو وقت الحُمَّى المعروفُ الذي لا يكاد  يُخْطِئُ، والجمع أَقلاد؛ ومنه سميت قَوافِلُ جُدَّة قِلْداً. ويقال: قَلَدتْه  الحُمَّى أَخَذَته كل يوم تَقْلِدُه قَلْداً.  الأَصمعي: القِلْدُ المَحْمومُ يومَ تأْتيه الرِّبْع. والقِلْدُ:  الحَظُّ من الماء. والقِلْدُ: سَقْيُ السماء. وقد قَلَدَتْنا وسقتنا السماء  قَلْداً في كل أُسْبوع أَي مَطَرَتْنا لوقت. وفي حديث عمر: أَنه استسقى قال:  فَقَلَدَتْنا السماء قَلْداً كل خمس عشْرةَ ليلة أَي مَطَرَتْنا لوقت  معلوم، مأْخوذ من قِلْدِ الحُمَّى وهو يومُ نَوْبَتِها. والقَِلْدُ:  السَّقْيُ. يقال: قَلَدْتُ الزرعَ إِذا سَقَيْتَه. قال الأَزهري: فالقَلْدُ  المصدر، والقِلْدُ الاسم، والقِلْدُ يومُ السَّقْيِ، وما بين القِلْدَيْنِ  ظِمْءٌ، وكذلك القِلْد يومُ وِرْدِ الحُمَّى. الفراء: يقال سقَى إِبِلَهُ  قلْداً وهو السقي كل يوم بمنزلة الظاهرة. ويقال: كيف قَلْد نخل بني فلان؟  فيقال: تَشْرَبُ في كل عشْرٍ مرة. ويقال: اقْلَوَّدَه النعاسُ إِذا غشيه  وغَلبه؛ قال الراجز:  والقومُ صَرْعَى مِن كَرًى مُقْلَوِّد  والقِلد: الرُّفْقَة من القوم وهي الجماعة منهم. وصَرَّحَتْ بِقِلندان  أَي بِجِدٍّ؛ عن اللحياني.  قال: وقُلُودِيَّةُ  (* وقوله «وقلودية» كذا ضبط بالأصل وفي معجم ياقوت  بفتحتين فسكون وياء مخففة.) من بلاد الجزيرة. الأَزهري: قال ابن  الأَعرابي: هي الخُنْعُبَةُ والنُّونَةُ والثُّومَةُ والهَزْمَةُ والوَهْدَةُ  والقَلْدَةُ والهَرْتَمَةُ والحَِثْرَمِة والعَرْتَمَةُ؛ قال الليث:  الخُنْعُبَةُ مَشَقُّ ما بين الشاربين بِحيال الوَتَرة.
مقاييس اللغة:
(قلد) القاف واللام والدال أصلانِ صحيحانِ، يدلُّ أحدهما على تعليق شيءٍ على شيء وليِّه به، والآخَر على حظٍ ونصيب. فالأوَّل التقليد: تَقليد البَدَنة، وذلك أن يعلَّق في عُنُقها شيءٌ ليُعْلَم أنَّها هَدْيٌ. وأصل القَلْد: الفتل، يقال قَلَدْتُ الحبلَ أقلِدُه قَلْداً، إذا فتَلْتَه. وحبلٌ قليدٌ ومقلود. وتَقَلَّدْتُ السَّيف. ومُقَلَّدُ الرَّجُل: موضِعُ نِجاد السَّيف على مَنْكِبه. ويقال: قلَّدَ فلانٌ فلاناً قِلادةَ سَوءٍ، إذا هجاه بما يَبْقَى عليه وَسْمُه. فإذا أكَّدوه قالوا: قلَّدَهُ طَوْقَ الحمامة، أي لا يفارقُه كما لا يُفارِق الحمامةَ طوقُها. قال بِشْر:
حَبَاكَ بها مولاكَ عَنْ ظَهْرِ بِغْضَةٍ *** وقُلِّدَها طوقَ الحمامة جَعْفَرُ([12])
والمِقْلَد: عصاً في رأسها عَوَج يُقْلَدُ بها الكَلأ، كما يُقْلَدُ القَتُّ إذا جُعِل حِبالاً. ومن الباب القِلد: السِّوار([13]). وهو قياس صحيح لأنَّ اليدَ كأنَّها تتقلَّدُه. ويقولون: إنَّ الإقليد: [البُرَة([14])] التي يشدُّ بها زِمام الناقة.
والأصل الآخر: القِلْد: الحَظُّ من الماء. يقال: سقَينا أرضَنا قِلْدَها، أي حظّها. وسقَتْنا السَّماءُ قِلْداً كذلك، أراد حظَّاً. وفي الحديث "فَقلَدَتْنَا السَّماءُ قِلْداً في كلِّ أسبوع".
فأمّا *المقاليد، فيقال: هي الخزائن. قال الله تعالى: ﴿لَهُ مَقَالِيدُ السَّمواتِ والأرْضِ﴾ [الزمر 63، الشورى 12]. ولعلَّها سمِّيت بذلك لأنَّها تُحْصِنُ الأشياء، أي تَحفظُها وتَحوزُها. والعرب تقول: أقْلَدَ البحر على خَلْقٍ كثير، إذا أحْصَنَهُم في جَوفه.
ومما شذَّ عن الباب القِلْدة والقِشْدة: تمر وسَويقٌ يخلط بهما سَمْن.
القاموس المحيط:
قَلَدَ الماءَ في الحَوْضِ، واللَّبَنَ في السِّقاءِ، والشَّرابَ في البَطْنِ، يَقْلِدُهُ جَمَعَهُ فيه، والشيءَ على الشيء لواهُ، والحَبْلَ فَتَلَهُ، فهو قَليدٌ ومَقْلودٌ، والحُمَّى فلاناً أخَذَتْهُ كُلَّ يَوْمٍ، والزَّرْعَ سَقاهُ، والحَديدَةَ رَقَّقَها ولَواها على شيءٍ. وسِوارٌ مَقْلودٌ وقَلْدٌ، بالفتح مَلْوِيٌّ. والْإِقْليدُ بُرَةُ الناقَةِ، والمفْتاحُ، كالمِقلادِ والمِقْلَدِ، وشَريطٌ يُشَدُّ به رأسُ الجُلَّةِ، وشيءٌ يُطَوَّلُ مِثلَ الخَيْطِ من الصُّفْرِ يُقْلَدُ على البُرَةِ وعلى خَوْقِ القُرْطِ، كالقِلادِ، والعُنُقُ، وجَمْعُهُ أقْلادٌ. وناقةٌ قَلْداءُ طَويلَتُها. وكسِكِّيتٍ ومِصْباحٍ الخِزانَةُ. وضاقَتْ مَقالِدُهُ، ومَقاليدُهُ ضاقَتْ عليه أُمورُهُ. وكمِنْبَرٍ الوِعاءُ، والمِخْلاةُ، والمِكْيالُ، وعَصًى في رأسِها اعْوِجاجٌ، ومِفْتاحٌ كالمِنْجَلِ. والقِلْدُ، بالكسر قَوافِلُ مكَّةَ إلى جُدَّةَ، ويومُ إِتْيانِ الحُمَّى، أو حُمَّى الرِّبْعِ، والحَظُّ من الماءِ، والجَماعةُ، وقَضيبُ الدَّابَّةِ، وسَقْيُ الماءِ كُلَّ أُسْبوعٍ، وشِبْهُ القَعْبِ. وأعْطَيْتُهُ قِلْدَ أمْري فَوَّضْتُهُ إليه، وبهاءٍ القِشْدَةُ، والتَّمْرُ، والسَّويقُ يُخَلَّصُ به السَّمْنُ. والقَليدُ الشَّريطُ. والقِلادَةُ ما جُعِلَ في العُنُقِ. وتَقَلَّدَ لَبِسَها. وذُو القِلادَةِ الحارِثُ بنُ ضُبَيْعَةَ. والمُقَلَّدُ، كمُعَظَّمٍ مَوْضِعُها، والسابِقُ من الخَيْلِ، وموضِعُ نجادِ السَّيْفِ على المَنْكِبَيْنِ. ومُقَلَّدُ الذَّهَبِ من ساداتِ العَرَبِ. وبنو مُقَلَّد بَطْنٌ.
ومُقَلَّداتُ الشِّعْرِ، وقلائِدُه: البَواقي على الدَّهْرِ. ويَتقالدونَ الماءَ: يَتَناوَبونَهُ. وأقْلَدَ البَحْرُ عليهم: أغْرَقَهُمْ. واقْلَوَّدَهُ النُّعاسُ: غَشِيَهُ. والاقْتِلادُ: الغَرْفُ. وقَلَّدْتُها قِلادَةً: جَعَلْتُها في عُنُقِها، ومنه: تَقْليدُ الوُلاةِ الْأَعْمالَ، وتَقْليدُ البَدَنَةِ شيئاً يُعْلَمُ به أنها هَدْيٌ.
تاج العروس:
ق ل د
قَلَدَ الماءَ في الحَوْضِ واللَّبَنَ في السِّقَاءِ والسَّمْنَ في النِّحْىِ والشَّرَابَ في البَطْنِ يَقْلِدُه بالكسر قَلْداً جَمَعَه فيه قال ابن الأَعْرابيّ : قَلَدْت اللَّبَنَ في السّقاءِ وقَرَيْتُه : جَمَعْتُه فيه وعن أَبي زيد : قَلَدْتُ الماءَ في الحَوْض وقَلَدْتُ اللَّبَنَ في السِّقَاءِ أَقْلِده قَلْداً إِذا قَدَحْتَ بِقَدَحِك مِن الماءِ ثم صَبَبْتَه في الحَوْضِ أْو في السَّقِاءِ . وقَلَدَ مِن الشَّرابِ في جَوْفِه إِذا شَرِب منه كذا في الأَفعال . وقلَدَ الشَّيْءَ على الشَّيْءِ : لَواهُ كإِدَارَة القُلْبِ علَى القُلْبِ مِن الحُلِيَّ . وكُلُّ مالُوِيّ على شيْءٍ فقد قُلِدَ . وقَلَدَ الحَبْلَ : فَتَلَه وعن ابن الأَعرابيّ : يقال للشيخ إِذا أَفْنَدَ قد قُلِدَ حَبْلُه أَي فُتِلَ فلا يُلْتَفتُ إِلى رَأْيِه . وكُلُّ قُوَّةٍ انْطَوَتْ مِن الحَبْلٍ عَلَى قُوَّةٍ فهو قَلْدٌ . والجمع أَقْلادٌ وقُلُودٍ قال ابنُ سِيده : حكاه أَبو حَنِيفَة فهو أَي الحبل قَلِيدُ ومَقْلُودٌ . ويقال : قَلَدَت الحُمَّى فُلاناً : أَخذَتْه كُلَّ يَوْمٍ تَقْلِدُه قَلْداً . وقَلَدَ الزَّرْعَ : سَقَاهُ يَقْلِدُه قَلْداً . قال الأَزهريُّ : القَلْدُ المَصْدَرُ والقِلْدُ الاسم وسيأْتي . وقَلَدَ الحَدِيدَةَ : رَقَّقَهَا ولَوَاهَا على مِثْلهَا أّو عَلَى شَيْءٍ ومن ذلك سِوَارٌ مَقْلُدٌ وهو ذو قُلْبَيْنِ مَلْوِيَّيْنِ . وسِوارٌ قَلْدٌ بالفَتْحِ أَي مَلْوِيٌّ . والإِقْلِيدُ بالكسر واعتمد الشُّهْرة فلم يَضْبِطه كما هو سَنَنُه المأْلوف إِذ لا أَفعيل بالفتح على الأَصح قاله شيخُنَا ثم رأَيت المَناوِيَّ قال في أَحكام الأَساس : وفَتح البابَ بالأَقْلِيد بفتح الهمزة : المِفْتَاح فليُنظَر : بُرَةُ النَّاقَةِ يُلْوَى طَرفاها . و الإقْليد : المِفْتَاحُ قاله أَبو الهَيْثَم وقيل : الإِقْليد مُعَرَّب وأَصْلهُ كِلِيد . وفي حديث قَتْل ابنِ أَبي الحُقَيق : " فَقُمْتُ إِلى الأَقَالِيد فأَخَذْتُها " هِي جمْع إِقْيلِدٍ وهي المَفَاتِيحُ وقيل : الإِقليد يَمانِيةَ وقال اللِّحْيَانيُّ : هو المِفْتاحُ . ولم يَعْزُها إِلى اليمَن . وقال تُبَّع حينَ حَج البيتَ :
وأَقَمْنَا بِهِ مِنَ الدَّهْرِ سَبْتاً ... وجَعَلْنَا لِبَابِهِ إِقْلِيدَا سَبْتاً : دَهْراً ورُوِيَ : سِتًّا أَي سِتَّ سِنين . وفي شرْح شيخنا : وقيل لُغة رُومِيّة مُعَرّب إِقلِيدِس وجَمْعه أَقاليد كالمِقْلاَدِ والمِقْلَدِ والمِقْلِيد عن أَبي الهَيْثَم . والإِقْلاد . وهذه في اللسان كلّ ذلك بالكسر . وفي اللسان والمِقْلَدُ : مِفْتَاحٌ كالمِنْجَل ؛ وفي كتاب البصائر : والإِقلِيد : المِفْتَاحُ وجَمْعه المَقَالِيدُ كما قالوا مَلاَمِح ومَحَاسِن ومَشَابِه ومَذَاكِير . الإِقليد : شَرِيطٌ يُشَدُّ به رَأْسُ الجُلَّةِ بضمّ الجيم : وِعاء من خُوصٍ كما سيأْتي . الإِقليد : شَيْءٌ يُطَوَّلُ مِثْلَ الخَيْطِ من الصُّفْرِ يُقْلَدُ على البُرَةِ التي يُشَدُّ بها زِمَامُ الناقةِ وهو طَرَفُها يُثْنَى عَلى طَرَفِها ويُلْوَى لَيًّا حَتَّى يَسْتَمْسِكَ يُقْلَد أَيضاً عَلَى خَوْقِ القُرْطِ أَي حَلْقَتِه وشِنْفِه وفي بعض النُّسخ : خَرْق القُرْطِ كالقِلاَدِ بالكسر وبعضهم يقول له ذلك يُقْلَد أَي يُقَوَّى كما في اللسان . الإِقليد : العُنُق وجَمْعهُ أَقْلاَدٌ وهو نادرٌ وبه فُسِّر قولُ رُؤْبَة :
" بِخَفْقِ أَيْدِينا خُيُوطَ الأَقْلاَدْ
أَي الأَعناق قال الصاغانيّ : وهي مُسْتَعَارَة من القِلاَدَة . من ذلك قولهم نَاقَةٌ قَلْدَاءُ : طَوِيلَتُهَا أَي العُنْقِ . القِلِّيدُ والمِقْلاَدُ كسِكِّيتٍ ومِصْبَاحٍ : الخِزَانَةُ وجَمعه مَقالِيدُ وقولُه تَعالى : " لَهُ مَقَالِيدُ السَّمواتِ والأَرْضِ " يجوز أَن تكون المَفَاتِيحَ وهو قولُ مُجاهدٍ واحِدها إِقْلِيدٌ ويجوز أَنْ تكونَ الخَزَائِنَ وهو قَوْل السّدِّيّ كذا في البصائر ؛ وقال الزجَّاجُ : معناه أَن كلَّ شْيءٍ من السَّموات والأَرْض فاللهُ خالِقُه وفاتِحُ لها ؛ ونَقَل شيخُنا عن الشِّهاب في العِنَايةِ . أَو جمع مِقْلِيدٍ أَو مِقْلادٍ أَو مِقْلَدِ . من المَجاز : أُلْقِيَتْ إِليه مَقَالِيدُ الأُمورِ وضَاقَتْ مَقَالِدُهُ ومَقَالِيدُه : ضاقَتْ عليه أُمُورُه . وقال الشهاب : ضاقَتْ عليه أُمورُه . وقال الشهاب : والمِقْلَدُ : الحَبْل المَفْتُولُ . ومنه ضاقَتْ مَقَالِيدُه أَي أُمُورُه . قلت : وهذا نَظراً إِلى أَنَ المَقَالِيدَ بمعنى القَلائِد ولم يَثْبُت استعمالُه فليُنْظَر . المِقْلَدُ كمِنْبَرٍ : الوِعَاءُ والمِخْلاَةُ والمِكْيَالُ والمِقْلَدُ : عَصاً في رأْسِهَا أعْوِجَاجٌ يُقْلَد بها الكَلأُ كما يُقْتَلَد القَتُّ إِذا جُعِل حِبالاً أَي يُفْتَل والجمْع المَقالِيدُ . المِقْلَدُ : مِفْتَاحٌ كالمِنْجَلِ أَو هو المِنْجَلُ بِنَفْسِهِ يُقْطَع به القَتُّ قال الأَعشى :
" لَدَى ابنِ يَزِيدَ أَو لَدَى ابْنِ مُعَرِّفٍيُقَتُّ لَهَا طَوْراً وطَوْراً بِمِقْلَدِ من المجاز القِلْدُ بالكسر : قَوَافِلُ مَكَّةَ المُشْرَّفةِ إِلَى جُدَّةَ سُمِّيَت قِلْداً بما بعدَه هو أَي القِلْدُ يَوْمُ إِتْيَان الحُمَّى أَو حُمَّى الرِّبْعِ وهو الوَقْت المَعْرُوف الذي لا يَكاد يُخْطِىءُ والجمع أَقْلاَدٌ . وقال الأَصمعيّ : القِلْدُ : المَحْمُومُ يومَ تأْتِيه الرِّبْعُ : القِلْدُ : الحَظُّ مِن المَاءِ واستَوفَى قِلْدَهُ من الماءِ : شِرْبَهُ واستَوفَوا أَقْلادَهم وأَقَمْت إِقْلِيدي إِذا سَقَى أَرْضَه بِقِلْدِه . كذا في الأَساس القِلْدُ : الرُّفْقَةُ من القَومِ وهي الجَمَاعَةُ منهم . القِلْدُ : قَضِيبُ الدَّابَةِ والقِلْدُ : سَقْيُ الماءِ كُلَّ أُسْبوع يقال : سَقَى إِبلَه قِلْداً . قاله الفَرَّاءُ . ويقال : كَيْفَ قِلْدُ نَخْلِ بنى فُلانٍ ؟ فيقال : تَشرَب في كُلِّ عَشْر مَرَّةً . وما بَيْن القِلْدَيْنِ ظِمْءٌ . وفي حديث عبد الله بن عَمْرٍ أَنه قال لِقَيِّمه على الوَهْط : إِذا أَقَمْتَ قِلْدَك مِن الماءِ فاسْقِ الأَقْرَبَ فالأَقْرَبَ . أَراد بقِلْدِه يومَ سَقْيِه مَالَه أَي إِذا سَقيْتَ أَرْضَكَ فأَعْطِ مَنْ يَلِيكَ . القِلْدُ : شِبْهُ القَعْبِ عن أَبي حنيفةَ . من المَجاز : أَعْطَيْتُه قِلْدَ أَمْرِي : فَوَّضْتُه إِليه كذا في الأَساس . القِلْدَةُ بهاءٍ : القِشْدَةُ وهي ثُفْل السَّمْنِ وهي الكُدَادَة . القِلْدَةُ : التَّمْرُ والسَّوِيقُ يُخَلَّصُ به السَّمْنُ . والقَلِيدُ كأَمِيرٍ : الشَّرِيطُ عَبْدِيَّة أَي لغة عبد القيس
والقِلاَدَةُ بالكسر وإِنما لم يَضْبِطه اعتماداً على الشُّهْرةِ خلافاً لمن وَهِمَ فيه : ما جُعِلَ في العُنُقِ يكون للإِنسان والفَرَس والكَلْبِ والبَدَنَة التي تُهْدَى ونَحْوِهَا . وقال الشِّهَابُ في العناية : ذَهب بعضُ عُلَمَاءِ اللغةِ إِلى أَنّ هَيْئة الكلمةِ قد تَدُلُّ على مَعانٍ مَخْصُوصةٍ وإِن لم تَكن مُشْتَقَّة نحو فِعَال أَي بالكسر إِنْ لم تلحقه الهاءُ فهي إسم لما يُجْعَل به الشيءُ كالآلة كإِمام ورِكَاب وحِزَام لما يُؤْتَمَّ به ولما يُرْكَب بهِ ولما يُحْزَم ويُشَدُّ بهِ فإِن لحقته الهاءُ فهو اسمٌ لما يَشْتَمِل على الشْيءِ ويُحِيط به كاللِّفافة والعِمَامَة والقِلادَة . وهذا في غير المَصادِر وأَما فيها فقال أَبو عليٍّ الفارسيُ في كتابه الحُجَّة في سورة الكهف : فِعَالَةٌ بالكسر . في المصادر يَجيءُ لما كان صَنْعَةً ومَعْنًى مُتَقَلَّداً كالكِتَابة والإِمارة والخِلاَفَة والوِلاَيَة وما أَشبهَ ذلك وبالفَتْح في غيرهِ . ومن أَشهرِ الأَمثال حَسْبُك مِنَ القِلاَدةِ ما أَحاطَ بالعُنُقِ . وهو في مَجمع الأَمثالِ والمُسْتَقْصَى وغيرِهما
وتَقَلَّدَ الرجُلُ : لَبِسَهَا وفي الأَساس : قَلَّدْتُه السَّيْفَ أَلْقَيت حِمالَتَهُ في عُنُقِه فتَقَلَّده وفي اللسان : قال ابنُ الأَعرابيّ : قيل لأَعرابيٍّ : ما تَقُول في نِساءِ بني قُلاَنٍ ؟ قال : قَلائدُ الخَيْلِ أَي هُنَّ كِرَامٌ ولا يُقَلَّد مِن الخَيْلِ إِلاَّ سابقٌ كَريم كذا في البصائر ؛ وفي الحَدِيث قَلِّدُوا الخَيْلَ ولا تُقَلِّدوهَا الأَوْتَارَ أَي قَلِّدُوهَا طَلَبَ أَعداءِ الدِّين والدِّفَاعَ عن المُسْلِمين ولا تُقَلِّدُوها طلَبَ أَوْتَارِ الجاهِلِيَّة . وقيل غير ذلك . وذُو القِلاَدَةِ : الحارِثُ بنُ ضُبَيْعَةَ قال شيخُنا هو ابنُ رَبيعةَ وزاد في البصائر : هو ابنُ نِزارٍ والمُقَلَّدُ كمُعَظَّمٍ موضِعُها أَي القِلاَدَة . المُقَلَّد : السابِقُ من الخَيْلِ كان يُقَلَّدُ شَيْئاً لِيُعْرَف أَنه قد سَبَقَ المُقَلَّد : مَوْضِعُ نِجَادِ السَّيْفِ علَى المَنْكِبَيْنِ . ومُقَلَّدُ الذَّهَبِ : مِنْ سَادَاتِ العَرَبِ يُعْرَف بذلك نَقَلَه الصاغانيّ . وبنو مُقَلِّدٍ : بَطْنٌ من العرب نقلَه الصاغانيّ . ومُقَلَّدَات الشِّعْرِ وقلائِدُه : البَوَاقِي على الدَّهْرِ . عن أَبي عمرٍو : هم يَتَقَالَدُونَ المَاءَ وَيتهاجَرُون ويَتَفَارَصُون ويَتَرَفَصُون أَي يَتَنَاوَبُونَه وكذلك يَتفارَطون ويَتَرقَّطُون . من المَجاز : أَقْلَدَ البَحْرُ عليهمْ أَي ضُمَّ عليهم وأَغْرَقَهُمْ كأَنه أُغْلِقَ عَليهم وجَعَلهم في جَوْفه وعِبَارة الأَساس : وأَقْلَدَ البَحْرُ على خَلْقٍ كثير : أُرْتِجَ عليهم وأَطْبَقَ لَمَّا غَرِقُوا فيه قال أُمَيّة بنُ أَبي الصَّلْتِ :
تُسَبِّحُه النِّينَانُ والبَحْرُ زاخِراً ... وَمَا ضَمَّ مِنْ شَيْءٍ ومَا هُو مُقْلِدُ واقْلَوَّدَه النُّعَاسُ اقْلِيدَاداً : غَشِيَهُ وغَلَبَه قال الراجز :
" والقَوْمُ صَرْعَى مِنْ كَرًى مُقْلَوِّدِ والاقْتِلاَدُ : الغَرْفُ نقله الصاغانيّ وقَلَّدْتُها قِلاَدَةً بالكسر وقِلاداً بحذف الهاءِ : جَعَلْتُهَا في عُنُقِها فتَقَلَّدَت ومنه التَّقْلِيد في الدِّين وتَقْلِيدُ الوُلاةِ الأَعمالَ وهو مَجاز منه أَيضاً تَقْلِيدُ البَدَنَةِ : أَن يَجْعَلَ في عُنقِها شَيْئاً يُعْلَم به أَنَّهَا هَدْيٌ قال الفرزدق :
حَلَفْتُ بِرَبِّ مَكَّةَ والمُصَلَّى ... وأَعْنَاقِ الهَدِيِّ مُقَلَّدَاتِ وفي التهذيب : وتَقليدُ البَدَنةِ أَن يُجْعَل في عُنُقِها عُرْوَةُ مَزَادَةٍ أَو خَلَقُ نَعْلٍ فيُعْلَم أَنها هَدْيٌ قال اللهُ تعالى " وَلاَ الهَدْىَ وَلاَ القَلائِدِ " قال الزَّجَّاجُ : كانُوا يُقَلِّدونَ الإِبلَ بِلِحَاءِ شَجَرِ الحَرَمِ ويَعْتصِمُون بذلك من أَعدائهم وكان المُشْرِكُون يَفعَلُون ذلك فأُمِرَ المُسْلِمُونَ بأَن لا يُحِلُّوا هذه الأَشياءَ التي يَتَقَرَّب بها المُشْرِكون إِلى الله تعالى ثم نُسِخَ ذلك . ومما يستدرك عليه : رجُلٌ مِقْلَدٌ كمِنْبرٍ أَي مَجْمَع عن ابنِ الأَعرابيّ وأَنشد :
" جَانِي جَرَادٍ فِي وِعَاءٍ مِقْلَدَا وقَلَّدَ فُلاناً عَملاً تَقليداً فتَقَلَّدَه وهو مَجازٌ قال ابنُ سِيدَه : وأَمّا قولُ الشاعر :
لَيْلَى قَضيبٌ تَحْتَه كَثِيبُ ... وفِي القِلاَدِ رَشَأٌ رَبِيبُ فإِمَّا أَن يكون جَعَل قِلاَداً من الجَمْع الذي لا يُفَرِق واحِدَه إِلاَّ بالهَاءِ كتَمْرَةٍ وتَمْرٍ وإِما أَن يكون جَمَع فِعَالَة على فِعَال كدِجَاجة ودِجَاج فإِذا كان ذلك فالكَسْرَة التي في الجمع غيرُ الكَسْرة التي في الواحد والأَلف غير الأَلف . وقد قَلَّدَها . وتقلدها وقَلَّده الأَمْرَ : أَلْزَمه إِيَّاه وهو مَجَازٌ . وتَقَلَّد الأَمْرَ : احْتَمَلَه وكذلك تقلَّد السَّيْفَ وقوله :
يَا لَيْتَ زَوْجَكِ قَدْ غَدَا ... مُتَقَلِّداً سَيْفاً ورُمْحَا
أَي وحامِلاً رُمْحاً . والقِلَّوْدُ : البئرُ الكثيرةُ الماءِ . والقِلْد : سَقْيُ السَّماءِ وقد قَلَدَتْنَا وسَقَتْنَا السَّمَاءُ قَلْداً في كُلِّ أُسْبوع أَي مَطَرَتْنَا لِوَقْتٍ وفي حَديث عُمَر أَنّه اسْتَسْقَى قال : فَقَلَدَتْنَا السَّمَاءُ قَلْداً كلّ خَمْسَة عَشَرةَ ليلةً أَي مَطَرَتْنَا لِوَقْتٍ مَعْلُومٍ مأْخوذٌ مِنْ قِلْدِ الحُمَّى وهو يَوْمُ نَوْبَتِها . ويقال : صَرَّحَتْ بِقِلْنْدَانٍ أَي بِجِدٍّ عن اللِّحيانيّ . قال : وقُلُودِيَّةُ : من بلادِ الجَزيرة . وفي التهذيب : قال ابنُ الأَعرابيّ : هي الخُنْعُبَةُ والنَّوْنَةُ والثُّومَةُ والهَزْمَةُ والوَهْدَةُ والقَلْدَةُ والهَرْثَمَةُ . والحِثْرَمَةُ والعَرْتَمَةُ . قال الليث : الخُنْعُبَةُ : مَشَقُّ ما بَيْنَ الشَارِبَيْنِ بِحيالِ الوَتَرَةِ . وفي الأَساس : من المَجَاز : قُلِّدَ فُلانٌ قِلادَةَ سَوْءٍ : هُجِي بما بَقِي عليه وَسْمُه . وَقَلَّدَهُ نعْمَةً وتَقَلَّدَها طَوْقَ الحَمَامةِ . ولي في أَعْناقهم قلائِدُ : نِعَمٌ رَاهِنَة . ونِعْمَتُك قِلادَةٌ في عُنُقي لا يَفُكُّهَا المَلَوَانِ

_Türkçe çeviri henüz yok_
