# قلس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%84%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قلس

القَلْسُ: أَن يبلغ الطعام إِلى الحَلْق ملْءَ الحلق أَو دونه ثم يرجع إِلى الجوف، وقيل: هو القَيء، وقيل: هو القذف بالطعام وغيره، وقيل: هو ما يخرج إِلى الفم من الطعام والشراب، والجمع أَقلاس؛ قال رؤبة: إِن كُنْت من دائِك ذا أَقْلاسِ،
فاسْتَسْقِيَنْ بِثَمر القَسْقاسِ
الليث: القَلْس ما خرج من الحلف مِلْءَ الفم أَو دونه، وليس بِقيء، فإِذا غلَب فهو القَيْءُ. ويقال: قَلَسَ الرجل يَقْلِسُ قَلْساً، وهو خروج القَلْس من حلقه. أَبو زيد: قَلَس الرجل قَلْساً، وهو ما خرج من البطن من الطعام أَو الشراب إِلى الفم أَعاده صاحبُه أَو أَلقاه، وهو قالس. وفي الحديث: من قاء أَو قَلَس فليتوضأْ؛ القَلَس، بالتحريك، وقيل بالسكون من ذلك. وقد قَلَس يَقْلِسُ قَلْساً وقَلَساناً، فهو قالس. وقَلَسَت الكأْس إِذا قذفت بالشراب لشدَّة الامتلاء؛ قال أَبو الجراح في أَبي الحسن الكسائي:أَبا حَسَنٍ، ما زُرْتُكم منذُ سَنْبَةٍ
من الدهر، إِلا والزُّجاجةُ تَقْلِسُ
كَرِيم إِلى جَنْبِ الخِوانِ، وزَوْرُه
يُحَيَّا بأَهلاً مَرْحباً، ثم يَجْلِسُ
وقَلَسَ الإِناءُ يَقْلِسُ إِذا فاضَ؛ وقال عمر بن لجإِ:
وامْتَلأَ الصَّمَّان ماءً قَلْسا،
يَمْعَسْن بالماء الجِواءَ مَعْسَا
وقَلَسَ السَّحابُ قَلْساً، وهو مثل القَلْسِ الأَول. والسَّحابة تَقْلِسُ الندى إِذا رمت به من غير مطر شديد؛ وأَنشد:
نَدَى الرَّمْلِ مَجَّتْة العِهادُ القَوالِسُ
ابن الأَعرابي: القَلْسُ الشرب الكثير من النبيذ؛ والقَلْس الغِناء الجيِّد، والقَلْسُ الرقص في غناء. وقَلَسَتِ النحلُ العسلَ تَقْلِسُه قَلْساً: مجَّتْه. والقَليس: العسل، والقَليس أَيضاً: النحل؛ قال الأَفوه:من دُونها الطَّير، ومن فَوْقِها
هَفاهِفُ الرِّيح كَجُثِّ القَليس
والقَلْس والتَّقْلِيس: الضرب بالدُّفِّ والغِناءُ. والمُقَلِّس: الذي يلعب بين يدي الأَمير إِذا قدم المصر؛ قال الكميت يصف دُبّاً أَو ثور وحش:فَرْدٌ تُغَنِّيه ذِبَّانُ الرِّياضِ، كما
غَنَّى المُقَلِّسُ بِطريقاً بأَسْوارِ
أَراد مع أَسْوار. وقال أَبو الجَرَّاح: التَّقْلِيسُ استقبال الوُلاة عند قدومهم بأَصناف اللَّهْو؛ قال الكميت يصف ثوراً طعَن في الكلاب فتبعه الذُّباب لِمَا في قَرنِه من الدم:
ثم اسْتَمَرَّ تُغَنِّيه الذُّباب، كما
غَنَّى المُقَلِّسُ بِطْرِيقاً بِمزْمارِ
(* رواية بيت الكميت هنا تختلف عن روايته السابقة في الحقل نفسه.) وقال الشاعر:
ضَرْب المُقَلِّس جَنْبَ الدُّفِّ للعَجَم
ومنه حديث عمر، رضي اللَّه عنه، لما قدم الشأْم: لقيه المُقَلِّسون بالسيوف والرَّيْحان. والقَلْس: حَبْل ضخم من لِيفٍ أَو خُوص، قال ابن دريد: لا أَدري ما صحته، وقيل: هو حبل غليظ من حبال السفُن. والتَّقْليس: ضَرْب اليدين على الصدر خضوعاً. والتَّقْليس: السجود. وفي الحديث: لما رَأَوْهُ قَلَّسُوا له؛ التَّقْليس: التَّكْفير وهو وضع اليدين على الصدر والانحناءُ خضوعاً واستكانة. أَحمد ابن الحريش: التَّقْليس هو رفع الصوت بالدعاء والقِراءة والغناء.
وفي الحديث ذكْر قالِسٍ، بكسر اللام: موضع أَقْطعه النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، له ذكر في حديث عَمرو بن حزم.
والقُلَّيْسُ، بالتشديد، مثال القُبَّيْطِ: بِيعَة للحَبَش كانت بصَنْعاء بناها أَبْرَهة وهدمتها حِمير. وفي التهذيب: القُلَّيسة بِيعة كانت بصَنْعاء للحَبَشة. الليث: التَّقْليس وضع اليدين على الصدر خضوعاً كما تفعل النصارى قَبْل أَن تَكْفُر أَي قبل أَن تسجُد. قال: وجاء في خبر لمَّا رأَوه قَلَّسوا ثم كَفَرُوا أَي سجدوا.
والقَلْسُوَة والقَلْساة والقَلَنْسُوة والقُلَنْسِيَة والقَلَنْسَاة والقلْنِيسَةُ: من ملابس الرُّؤوس معروف، والواو في قلَنْسُوة للزيادة غير الإِلحاق وغير المعنى، أَما الإِلحاق فليس في الأَسماء مثل فَعَلُّلَة، وأَما المعنى فليس في قلنسوة أَكثر مما في قَلْساة، وجمع القَلَنْسُوة والقُلَنْسِيَة والقَلَنْساة قَلانِسُ وقَلاسٍ وقَلَنْسٍ؛ قال: لا مَهلَ حتى تَلْحَقِي بعَنْسِ،
أَهل الرِّياطِ البِيضِ والقَلَنْسِي
وقَلَنْسَى؛ وكذلك روى ثعلب هذا البيت للعجير السلولي:
إِذا ما القَلَنْسَى والعمائم أُجْلِهَتْ،
ففِيهنَّ عن صلع الرجال حُسُورُ
قال: وكلاهما من باب طَلْحة وطَلْح وسَرحة وسَرْحٍ. قوله أَُجْلِهَتْ نُزِعَت عن الجَلْهَة. والجَلْهَةُ: الذي انحسر الشعر منه عن الرأْس (* قوله
«انحسر الشعر منه عن الرأس» لعله انحسر الشعر عنه من مقدم الرأس.)، وهو أَكثر من الجَلَح، والضمير في قوله فيهنَّ يعود على نساء؛ يقول: إِن القَلاسِي والعمائم إِذا نُزِعَت عن رؤوس الرجال فبدا صلعهم ففي النساء عنهم حُسُور أَي فُتور.
وقد قَلْسَيْتُه فَتَقَلْسَى وتَقَلْنَسَ وتَقَلَّسَ أَي أَلبسته القَلَنْسوة فلَبِسها، قال: وقد حُدَّ فقيل: إِذا فتحت القاف ضممت السين، وإِن ضممت القاف كسرت السين وقلبت الواو ياء، فإِذا جمعت أَو صغَّرت فأَنت بالخيار لأَن فيه زيادتين الواو والنون، فإِن شئت حذفت الواو فقلت قلانس، وإِن شئت حذفت النون فقلت قلاسٍ، وإِنما حذفت الواو لاجتماع الساكنين، وإِن شئت عوَّضت فيهما وقلت قَلانيس وقَلاسِيُّ؛ الجوهري: وتقول في التصغير قُلَيْنسة، وإِن شئت قُلَيْسَة، ولك أَن تعوِّض فيهما فتقول قُلَيْنِيسة وقُلَيسِيَّة، بتشديد الياء الأَخيرة، وإِن جَمعت القَلَنْسُوَة بحذف الهاء قلت قَلَنْس، وأَصله قَلَنْسُوٌ إِلا أَنك رفضت الواو لأَنه ليس في الأَسماء اسم آخره حرف علة وقبلها ضَمَّه، فإِذا أَدّى إِلى ذلك قياس وجب أَن يُرفض ويُبدل من الضمة كسرة فيصير آخر الاسم ياء مكسوراً ما قبلها، وذلك يوجب كونه بمنزلة قاضٍ وغازٍ في التنوين، وكذلك القول في أَحْقٍ وأَدْلٍ جمع حِقْوٍ ودَلْوٍ، وأَشباه ذلك فقِس عليه، وقد قَلْسَيْتُه فتَقَلْسَى. قال ابن سيده: وأَما جمع القُلَنْسِيَة فَقَلاسٍ، قال: وعندي أَن القُلَنْسِيَة ليست بلغة كما اعتدَّها أَبو عبيد إِنما هي تصغير أَحد هذه الأَشياء، وجمع القَلْساة قَلاسٍ لا غير، قال: ولم نسمع فيها قَلْسَى كَعَلْقَى؛ والقَلاَّس: صانِعها، وقد تَقَلْنَسَ وتَقَلْسَى، أَقَرُّوا النون وإِن كانت زائدة، وأَقرُّوا أَيضاً الواو حتى قَلبوها ياء. وقَلْسَى الرجلَ: أَلبسه إِياها؛ عن السيرافي. والتقليسُ: لُبْسُ القَلَنْسُوَة (* قوله
«والتقليس لبس القلنسوة» هكذا بالأصل ولعل الظاهر والتقلس لبس إلخ أَو والتقليس إِلباس القلنسوة.).
وبحرٌ قَلاَّسٌ أَي يقذف بالزَّبَدِ.

### Türkçe

**القَلْسُ**: yemeğin **الحَلْق**’a, boğazın dolusu kadar yahut ondan aşağı (bir miktar) ulaşması, sonra içe geri dönmesidir; ve denildi ki: o **القَيء**’dir; ve denildi ki: o, yemek ve başkasıyla fırlatmadır; ve denildi ki: o, yemekten ve içecekten ağıza çıkan şeydir; çoğulu **أَقلاس**’tır; Rü’be dedi ki:
Eğer hastalığından **أَقْلاس** sahibi isen,
**القَسْقاس** meyvesiyle su isteyiver.

el-Leys: **القَلْس** boğazdan, ağzın dolusu kadar yahut ondan aşağı (bir miktar) çıkan şeydir; ve o **بِقيء** değildir; artık galip gelirse o **القَيْءُ**’dür. Ve denilir: adam **قَلَسَ** eder, **يَقْلِسُ** **قَلْساً**; ve o, boğazından **القَلْس**’ın çıkmasıdır. Ebû Zeyd: adam **قَلَس** etti, **قَلْساً**; ve o, karından yemekten yahut içecekten ağıza çıkan şeydir; sahibi onu geri çevirmiş yahut atmıştır; ve o, **قالس**’tir. Ve hadiste: “Kim **قاء** etti yahut **قَلَس** ettiyse abdest alsın”; **القَلَس** (harekeli olarak), ve denildi ki sükûn ile, bundandır. Ve gerçekten **قَلَس** eder, **يَقْلِسُ** **قَلْساً** ve **قَلَساناً**; o hâlde o **قالس**’tir. Ve **قَلَسَت** kadeh; içeceği, şiddetli doluluk sebebiyle fırlattığı zaman; Ebû’l-Cerrâh, Ebû’l-Hasen el-Kisâî hakkında dedi ki:
Ey **حَسَنٍ**’in babası, sizi **سَنْبَةٍ**’den beri
zamandan, ziyaret etmedim; ancak şişe **تَقْلِسُ** (ederken).
Sofranın yanında bir kerîm; ve ziyareti
“ehlen merhaben” ile selâmlanır, sonra oturur.

Ve **قَلَسَ** kap, **يَقْلِسُ**; taştığı zaman; ve ‘Umer b. Lecî’ dedi ki:
Ve **الصَّمَّان** suyla doldu, **قَلْسا** (olarak),
su ile **الجِواءَ**’yı **مَعْساً** (ederek) yoğururlar.

Ve **قَلَسَ** bulut, **قَلْساً**; ve o, ilk **القَلْس** gibidir. Ve bulut **تَقْلِسُ** çiyi; şiddetli bir yağmur olmaksızın onu attığı zaman; ve inşad etti:
Kumun çiyi; **العِهادُ القَوالِسُ** onu tükürdü.

İbnü’l-A‘râbî: **القَلْسُ** nebîzden çok içiştir; ve **القَلْس** iyi şarkıdır; ve **القَلْسُ** şarkıda raks etmektir. Ve arılar balı **قَلَسَت** eder, **تَقْلِسُه** **قَلْساً**: onu tükürdü. Ve **القَليس**: baldır; ve **القَليس** ayrıca: arılardır; el-Efveh dedi ki:
Onun aşağısında kuş; ve onun üstünde
rüzgârın hafif esişleri, **القَليس**’in kütüğü gibi.

Ve **القَلْس** ve **التَّقْلِيس**: def ile vurma ve şarkıdır. Ve **المُقَلِّس**: emir, şehre geldiği zaman onun önünde oynayan kimsedir; el-Kumeyt, bir ayıyı yahut yaban öküzünü vasfederek dedi ki:
Tek (başına)dır; ona çayırların sinekleri şarkı söyler; nasıl ki
**المُقَلِّس** bir patriki surlarla (birlikte) şarkı söyledi.
**أَراد** “surlarla birlikte”yi. Ebû’l-Cerrâh dedi ki: **التَّقْلِيسُ** valileri, gelişleri sırasında, çeşit çeşit eğlence ile karşılamaktır; el-Kumeyt, köpeklerin içine saplayıp (boynuzuyla) onları takip eden bir öküzü vasfederek; boynuzunda kandan dolayı sinek onu takip etti:
Sonra devam etti; ona sinekler şarkı söyler; nasıl ki
**المُقَلِّس** bir patrike bir mizmar ile şarkı söyledi.
(* el-Kumeyt’in beytinin rivayeti burada, aynı kökteki önceki rivayetinden farklıdır.)

Ve şair dedi ki:
Acemler için, **المُقَلِّس**’in def’in yanına vurması.

Ve ondan, ‘Umer’in hadisi, Allah ondan razı olsun: Şam’a geldiği vakit; onu **المُقَلِّسون** kılıçlarla ve reyhanla karşıladı. Ve **القَلْس**: liften yahut hurma yaprağından kalın bir iptir; İbn Düreyd dedi ki: sıhhatini bilmiyorum; ve denildi ki: o, gemi iplerinden kalın bir iptir. Ve **التَّقْليس**: boyun eğiş olarak iki elin göğse vurulmasıdır. Ve **التَّقْليس**: secdedir. Ve hadiste: “Onu gördüklerinde ona **قَلَّسُوا** ettiler”; **التَّقْليس**: **التَّكْفير**’dir; ve o, iki elin göğse konulması ve boyun eğiş ve alçalış olarak eğilmektir. Ahmed b. el-Harîş: **التَّقْليس** dua, kıraat ve şarkı ile sesi yükseltmektir.

Ve hadiste **قالِسٍ**’in zikri vardır, lâmın kesresiyle: Peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, ona iktâ ettiği bir yerdir; ‘Amr b. Hazm hadîsinde zikri vardır.

Ve **القُلَّيْسُ** (şeddeli), **القُبَّيْطِ** misali: Habeşlilere ait bir kilisedir; San‘â’da idi; onu Ebrehe bina etti ve Himyer onu yıktı. Ve **التهذيب**’de: **القُلَّيسة** San‘â’da Habeşlilere ait bir kiliseydi. el-Leys: **التَّقْليس** Hristiyanların, secde etmeden önce yaptıkları gibi, boyun eğiş olarak iki elin göğse konulmasıdır; yani secde etmeden önce. Dedi ki: Ve bir haberde geldi: “Onu gördüklerinde **قَلَّسوا** sonra **كَفَرُوا**”; yani secde ettiler.

Ve **القَلْسُوَة** ve **القَلْساة** ve **القَلَنْسُوة** ve **القُلَنْسِيَة** ve **القَلَنْسَاة** ve **القلْنِيسَةُ**: baş giysilerinden, bilinen (bir şey)dir; ve **قلَنْسُوة**’deki vav, ilâve içindir; ne ilhâk içindir ne de mânâ içindir: ilhâk ise, isimlerde **فَعَلُّلَة** gibi (bir vezin) yoktur; mânâ ise, **قلنسوة**’de, **قَلْساة**’de olandan daha fazla değildir. Ve **القَلَنْسُوة**’nin ve **القُلَنْسِيَة**’nin ve **القَلَنْساة**’nin çoğulu **قَلانِسُ** ve **قَلاسٍ** ve **قَلَنْسٍ**’tir; dedi ki:
Ağır davranma; ta ki **عَنْسِ**’e yetişesin,
beyaz **الرِّياطِ** ehline ve **القَلَنْسِي**’ye.

Ve **قَلَنْسَى**; ve Sa‘leb bu beyti el-‘Ucayr es-Selûlî’den böyle rivayet etti:
Ne zaman ki **القَلَنْسَى** ve sarıklar çıkarıldı,
o hâlde onlarda, erkeklerin kelliklerinden bir **حُسُورُ** vardır.
Dedi ki: Ve ikisi de **طَلْحة** ve **طَلْح** ve **سَرحة** ve **سَرْحٍ** babındandır. Onun “**أَُجْلِهَتْ**” sözü: **الجَلْهَة**’den (yani) çıkarıldı. Ve **الجَلْهَةُ**: saçın ondan, baştan çekilip gittiği kimsedir
(* onun “saç ondan baştan çekilip gitti” sözü; galiba “saç ondan, başın ön tarafından çekilip gitti”dir.),
ve o, **الجَلَح**’tan daha fazladır. Ve onun “**فيهنَّ**” sözündeki zamir kadınlara döner; der ki: **القَلاسِي** ve sarıklar, erkeklerin başlarından çıkarıldığı zaman, kellikleri ortaya çıkarsa, kadınlarda onlardan bir **حُسُور** vardır; yani bir gevşeklik.

Ve gerçekten ben onu **قَلْسَيْتُه**; o da **فَتَقَلْسَى** ve **تَقَلْنَسَ** ve **تَقَلَّسَ** etti; yani ona **القَلَنْسوة**’yi giydirdim; o da onu giydi. Dedi ki: Ve sınırlandırıldı; denildi ki: Kaf’ı fetha edersen sîn’i damme edersin; ve eğer kaf’ı damme edersen sîn’i kesre edersin ve vav’ı yâ’ya çevirirsin. Artık topladığın yahut küçülttüğün zaman, sen muhayyersin; çünkü onda iki ziyade vardır: vav ve nûn. İstersen vav’ı hazf edersin de **قلانس** dersin; istersen nûn’u hazf edersin de **قلاسٍ** dersin. Ve ancak vav’ı, iki sâkinin birleşmesi sebebiyle hazf ettin. Ve istersen ikisinde de ivaz yaparsın ve **قَلانيس** ve **قَلاسِيُّ** dersin. el-Cevherî: Ve tasğîrde **قُلَيْنسة** dersin; ve istersen **قُلَيْسَة**. Ve sana, ikisinde de ivaz yapman vardır; böylece **قُلَيْنِيسة** ve **قُلَيسِيَّة** dersin; son yâ’yı şeddeli yaparak. Ve eğer **القَلَنْسُوَة**’yi, hâ’yı hazf ederek cem edersen **قَلَنْس** dersin; ve aslı **قَلَنْسُوٌ**’dur; ancak vav’ı terk ettin; çünkü isimlerde, sonu illet harfi olup ondan önce damme bulunan başka bir isim yoktur. Artık kıyas buna götürürse, terk edilmesi ve dammeden bir kesreye bedel edilmesi gerekir; böylece ismin sonu, öncesi kesreli bir yâ olur. Ve bu, tenvinde onu **قاضٍ** ve **غازٍ** menzilesinde olmayı gerektirir. Ve söz, **أَحْقٍ** ve **أَدْلٍ** hakkında da böyledir; **حِقْوٍ** ve **دَلْوٍ**’nun cem‘i; ve bunun benzerleri; öyleyse ona kıyas et. Ve gerçekten ben onu **قَلْسَيْتُه**; o da **فتَقَلْسَى** etti. İbn Sîde dedi ki: **القُلَنْسِيَة**’nin cem‘i ise **فَقَلاسٍ**’tır. Dedi ki: Ve bende, **القُلَنْسِيَة** bir lügat değildir; Ebû ‘Ubeyd’in onu saydığı gibi değil; ancak bu şeylerden birinin tasğîridir. Ve **القَلْساة**’nin cem‘i **قَلاسٍ**’tır; başka değil. Dedi ki: Ve onda **قَلْسَى**’yı, **كَعَلْقَى** gibi, işitmedik. Ve **القَلاَّس**: onun yapıcısıdır. Ve gerçekten **تَقَلْنَسَ** ve **تَقَلْسَى** etti; nûn’u, ziyade olduğu hâlde, ibkâ ettiler; ve vav’ı da ibkâ ettiler; ta ki onu yâ’ya çevirdiler. Ve adamı **قَلْسَى** etti: onu ona giydirdi; es-Sîrâfî’den. Ve **التقليسُ**: **القَلَنْسُوَة**’yi giymektir
(* onun “**والتقليس لبس القلنسوة**” sözü: asılda böyledir; ve galiba görünen “**والتقلس** giymektir” yahut “**والتقليس** giydirmektir”dir.).

Ve **قَلاَّسٌ** bir deniz: yani köpüğü fırlatır.
