# قلس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%84%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قلس

القلس: حبل ضخم من ليف أو خوص، قال ابن دريد: لا أدري ما صحته. أو هو حبل غليظ من غيرهما، من قلوس سفن البحر ولو قال: من قلوس السفن، كان أصاب في حسن الاختصار، فإن السفن لا تكون إلا في البحر، ويروى أيضا: القلس، بالكسر، وهكذا ضبطه ابن القطاع.
 وقال الليث: القلس: ما خرج من الحلق ملء الفم أو دونه، وليس بقيء، فإن عاد، كما في الصحاح، ونص الليث: فإذا غلب فهو قيء، والجمع: أقلاس وقد قلس الرجل يقلس قلسا، وهو ما خرج من البطن من الطعام أو الشراب إلى الفم، أعاده صاحبة أو ألقاه وهو قالس، قاله أبو زيد، وقال غيره: هو القلس والقلسان، بالتحريك فيهما.
 والقلس: الرقص في غناء.
 وقيل: هو الغناء الجيد.

  وقال ابن الأعرابي: القلس: الشرب الكثير من النبيذ.
 والقلس: غثيان النفس، وقد قلست نفسه، إذا غثت، يقال: قلست نفسه، أي غثت فقاءت.
 والقلس: قذف الكأس بالشراب.
 والقلس أيضا: قذف البحر بالماء امتلاء، أي لشدة امتلائهما، قال أبو الجراح في أبى الحسن الكسائي:
  أبا حسن ما زرتكم منذ سنـبة                      من الدهر إلا والزجاجة تقلس
  كريم إلى جنب الخوان وزوره                      يحيا بأهلا مرحبا ثم يجلـس والفعل كضرب، يقال: قلس السفينة يقلسها، إذا ربطها بالقلس.
 وقلس يقلس: قاء وغثت نفسه، وغنى ورقص وشرب الكثير.
 والكأس والبحر: قذفا.
 وبحر قلاس: زخار يقدف بالزبد.
 وقالس، كصاحب: ع أقطعه النبي صلى الله عليه وسلم نبي الأحب، قبيلة من عذرة بن زيد اللات، له ذكر في حديث عمرو بن حزم.
 وقلوس، كصبور: ة، قرب الري، على عشرة فراسخ منها.
 وقليس، كقبيط: بيعة للحبش كنت بصنعاء اليمن، بناها أبرهة، وهدمتها حمير، وفي التهذيب: هي القليسة.
 والقليس، كأمير: البخيل، هكذا في سائر النسخ، وهو غلط، وصوابه: النحل، وهو قول ابن دريد، وأنشد للأفوه الأودي:
  من دونها الطير ومن فوقها                      هفاهف الريح كجث القليس الجث: الشهدة التي لا نحل فيها.
 وفي حديث عمار رضي الله تعالى عنه: لا تأكلوا الصلور ولا الأنقليس. الصلور: الجري، وقد تقدم، والأنقليس بفتح الهمزة واللم، وهكذا ضبطه الليث وقيل بكسرهما قال الليث: وهي سمكة كالحية، وقال غيره: هي الجريث، كالأنكليس، قلت: وهو قول ابن الأعرابي، وقال الأزهري: أراهما معربتين.
 والقلنسوة والقلنسية، وقد حد فقيل: إذا فتحت القاف ضممت السين، وإذا ضممت القاف كسرتها، أي السين، وقلبت الواو ياء، وكذلك القلسوة والقلساة والقلنيسة، وتلبس في الرأس، معروف، والواو في قلنسوة للزيادة غير الإلحاق،وغير المعنى، أما الإلحاق فليس في الأسماء مثل فعللة، وأما المعنى فليس في قلنسوة أكثر مما في قلساة. وفي التهذيب: فإذا جمعت أو صفرت فأنت بالخيار، لأن فيه زيادتين، الواو والنون، فإن شئت حذفت الواو فقلت: ج قلانس، وإن شئت عوضت فقلت: قلانيس.
 وإن جمعت القلنسوة، بحذف الواو، قلت: قلنس، قال الشاعر، وقد أنشده سيبويه:
  لا مهل حتى تلحقي بعنس
  أهل الرياط البيض والقلنسي ورأيت في هامش الجمهرة، على غير الوجه الذي أنشده سيبويه ما نصه:
  لا ري حتى تلحقي بعبس
  ذوي الملاء البيض والقلنس وأنشد يونس:
  بيض بهاليل طوال القنس ويروى القلس، وأصله قلنسو، إلا أنهم رفضوا الواو لأنه ليس في الأسماء اسم آخره حرف علة وقبلها ضمة، فإذا أدى إلى ذلك قياس وجب أن يرفض ويبدل من الضمة كسرة فصار آخره ياء مكسور ما قبلها، فكان ذلك موجبا كونه كقاض وغاز، قي التنوين وكذلك القول في أحق وأدل، جمع حقو ودلو، وأشباه ذلك، فقس عليه، إن شئت عوضت فقلت: قلاسي، وإن شئت حذفت النون فقلت: قلاس، وقال ابن هرمة:
  إذا ما القلاسي والعمائم أخنست                      ففيهن عن صلع الرجال حسور

  هكذا رأيته في هامش نسخة الجمهرة، وأنشد ثعلب فنسبه لعجير السلولي، فقال:
  إذا ما القلنسى والعمائم أجلهـت                      ففيهن عن صلع الرجال حسور يقول: إن القلاسي والعمائم إذا نزعت عن رؤوس الرجال فبدا صلعهم ففي النساء عنهم حسور. أي فتور.
 ولك في تصغيره وجوه أربعة: إن شئت حذفت الواو والياء الأخرتين، وقلت: قليسية بخفيف الياء الثانية، وإن شئت عوضت من حذف النون وقلت: قليسية، بتشديد الياء الأخيرة، ومن صغر على تمامها وقال: قلينسية فقد أخطأ، إذ لا تصغر العرب شيئا على خمسة أحرف على تمامه، إلا أن يكون رابعه حرف لين. وفي الجمهرة في باب فعلنية، ذكر في آخره: والقلنسية، وقالوا: قليسية، وهي أعلى. انتهى. كذا قال، وهو غلط، فإنه إنما يقال قلنسوة، وقلنسية، لغة في تكبيرها، فأما قليسية فهو تصغير في قول من يرى حذف النون، كما تقدم، فتأمل.
 وقلسيته أقلسيه قلساء، عن السيرافي، وقلنسته، فتقلسى وتقلنس، أقروا النون وإن كانت زائدة، وأقروا أيضا الواو حتى قلبوها ياء، والمعنى: ألبسته إياها، أي القلنسوة فلبس، فتقلسى: مطاوع قلسى، وتقلنس: مطاوع قلنس، ففيه لف ونشر مرتب، والمفهوم من عبارة الأزهري وغيره أن كلا من تقلسى وتقلنس مطاوع قلسى، لا غير، وكذلك تقلس: مطاوع قلسى، وهو مستدرك على المصنف.
 وقلنسوة: حصن بفلسطين قرب الرملة.
 والتقليس: الضرب بالدف والغناء، وقال أبو الجراح: هو استقبال الولاة عند قدومهم المصر بأصناف اللهو، قال الكميت يصف ثورا طعن في الكلاب، فتبعه الذباب، لما في قرنه من الدم:
  ثم استمر تغنيه الذباب كمـا                      غنى المقلس بطريقا بمزمار ومنه حديث عمر رضي الله تعالى عنه: لما قدم الشام لقيه المقلسون بالسيوف والريحان.
 وقال الليث: التقليس: أن يضع الجل يديه على صدره ويخضع ويستكين وينحني، كما تفعل النصارى قبل أن يكفروا، أي قبل أن يسجدوا، وفي الأحاديث التي لا طرق لها: لما رأوه قلسوا له ثم كفروا أي سجدوا.
 ومما يستدرك عليه: قلس، محركة: موضع بالجزيرة.
 والسحابة تقلس الندى، إذا رمت به من غير مطر شديد، وهو مجاز. قال الشاعر:
  ندى الرمل مجته العهاد القوالس وقلست الطعنة بالدم، وطعنة قالسة وقلاسة، وهو مجاز. قال الشاعر:
  ندى الرمل مجته العهاد القوالس وقلست الطعنة بالدم، وطعنة قالسة وقلاسة، وهو مجاز.
 والقلس: الضرب بالدف، والتقليس: السجود، وهو التكفير، وقال أحمد بن الحريش: التقليس: رفع الصوت بالدعاء، والقراءة والغناء.
 وتقلس الرجل، مثل تقلنس. والتقليس أيضا: لبس القلنسوة، والقلاس: صانعها.
 وأبو الحرم محمد بن محمد بن حمد بن أبي الحرم القلانسي، محدث مشهور.
 والقلاس: لقب جماعة من المحدثين، كأبي بكر محمد بن يعقوب البغدادي، وأبي نصر محمد بن كردي، وجعفر بن هاشم، وإسحاق بن عبد الله بن الربيع، وشجاع بن مخلد، ومحمد بن خزيمة، وأبي عبد الله محمد بن المبارك، وغيرهم.
 وأبو نصر أحمد بن محمد بن نصر القلاسي، بالفتح والتخفيف، النسفي الفقيه، مات بسمرقند سنة 493.

### Türkçe

**القلس**: liften veya hurma yaprağından (خوص) yapılmış iri bir ip; İbn Düreyd dedi ki: onun sıhhatini bilmiyorum. Yahut ikisi dışında bir şeyden kalın bir iptir; deniz gemilerinin **قلوس**’undan; eğer “gemilerin **قلوس**’undan” deseydi, güzel bir ihtisarda isabet etmiş olurdu; çünkü gemiler ancak denizde olur. Yine şöyle de rivayet edilir: **القلس** (kesre ile); İbnü’l-Kattâ‘ onu böyle ضبط etti.

Ve Leys dedi ki: **القلس**: boğazdan çıkan, ağzı dolduracak kadar yahut ondan aşağı olan şeydir; kusma değildir. Eğer geri dönerse—**الصحاح**’ta olduğu gibi—Leys’in nassı: “Eğer galip gelirse o kusmadır.” Çoğulu: **أقلاس**. “Adam **قلس** eder, **يقلس** **قلسا**”: karından yiyecek veya içecekten ağza çıkan şeydir; sahibi onu geri çevirir yahut onu atar; o da **قالس** iken. Bunu Ebû Zeyd söyledi. Başkası dedi ki: o **القلس** ve **القلسان**’dır; ikisinde de hareke ile.

Ve **القلس**: şarkıda raks etmektir.

Ve denildi ki: o, iyi şarkıdır.

Ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **القلس**: nebîzden çok içmektir.

Ve **القلس**: nefsin bulanmasıdır; “nefsi **قلست**” (bulandı) denir; yani bulandı. “Nefsi **قلست**” denir; yani bulandı da kustu.

Ve **القلس**: kadehi içkiyle fırlatmaktır.

Ve **القلس** ayrıca: denizin suyu dolulukla fırlatmasıdır; yani ikisinin de şiddetli doluluğundan. Ebû’l-Cerrâh, Ebû’l-Hasen el-Kisâî hakkında dedi ki:
أبا حسن ما زرتكم منذ سنـبة                      من الدهر إلا والزجاجة تقلس
كريم إلى جنب الخوان وزوره                      يحيا بأهلا مرحبا ثم يجلـس
Fiil, **ضرب** gibi: “gemiyi **قلس** eder, **يقلسها**”: onu **القلس** ile bağladığında.

Ve **قلس يقلس**: kustu ve nefsi bulandı; ve şarkı söyledi ve raks etti ve çok içti.

Ve kadeh ve deniz: fırlattılar.

Ve **بحر قلاس**: köpük fırlatan coşkun (deniz).

Ve **قالس** ( **صاحب** gibi): bir yer; Nebî صلى الله عليه وسلم onu Nebîü’l-ahabb’a, **عذرة بن زيد اللات**’tan bir kabileye iktâ etti; Amr b. Hazm hadîsinde zikri vardır.

Ve **قلوس** ( **صبور** gibi): dişil; Rey yakınında; ondan on fersah mesafede.

Ve **قليس** ( **قبيط** gibi): Habeşlilere ait bir kilise; Yemen San‘â’da idi; onu Ebrehe yaptı; Himyer onu yıktı. **التهذيب**’de: o **القليسة**’dir.

Ve **القليس** ( **أمير** gibi): cimri; bütün nüshalarda böyle; o yanlıştır. Doğrusu: arıdır; bu İbn Düreyd’in sözüdür. Ve el-Afveh el-Evdî’den şu beyit okundu:
من دونها الطير ومن فوقها                      هفاهف الريح كجث القليس
**الجث**: içinde arı olmayan bal peteğidir.

Ve Ammâr رضي الله تعالى عنه hadîsinde: “**الصلور**’u da **الأنقليس**’i de yemeyin.” **الصلور**: **الجري**’dir; geçmişti. **الأنقليس**: hemzenin ve lâmın fethiyle; Leys onu böyle ضبط etti. İkisinin de kesresiyle de denildi. Leys dedi ki: o, yılan gibi bir balıktır. Başkası dedi ki: o **الجريث**’tir; **الأنكليس** gibi. Dedim ki: bu İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür. Ezherî dedi ki: ikisini de muarreb görüyorum.

Ve **القلنسوة** ve **القلنسية**: sınırlandırıldı da denildi ki: kāf’ı fethedersen sîn’i dammelersin; kāf’ı dammelersen onu (yani sîn’i) kesrelersin; ve vâv’ı yâ’ya çevirirsin. Aynı şekilde **القلسوة** ve **القلساة** ve **القلنيسة**. Başta giyilir; bilinen (şey). **قلنسوة**’daki vâv, ilhâk için değil, ziyade içindir; ve mânâ için de değildir. İlḥâk ise, isimlerde **فعللة** gibi değildir. Mânâ ise, **قلنسوة**’da **قلساة**’dakinden fazla değildir. **التهذيب**’de: “Eğer cem‘ edersen yahut tasğîr edersen muhayyersin; çünkü onda iki ziyade vardır: vâv ve nûn. İstersen vâv’ı hazfeder, ‘cem‘i **قلانس**’ dersin; istersen ivaz yapar, **قلانيس** dersin.”

Ve **القلنسوة**’yi cem‘ edersen, vâv’ı hazfederek, **قلنس** dersin. Şair dedi ki—Sîbeveyh onu rivayet etti:
لا مهل حتى تلحقي بعنس
أهل الرياط البيض والقلنسي
Ve **الجمهرة**’nin hâmişinde, Sîbeveyh’in rivayet ettiği vecih dışında, metni şöyle gördüm:
لا ري حتى تلحقي بعبس
ذوي الملاء البيض والقلنس
Ve Yûnus rivayet etti:
بيض بهاليل طوال القنس
**القلس** diye de rivayet edilir. Aslı **قلنسو** idi; fakat vâv’ı attılar; çünkü isimlerde sonu illet harfi olan ve ondan önce damme bulunan başka bir isim yoktur. Kıyas bunu gerektirirse, reddedilmesi ve dammeden bir kesreye bedel yapılması vacip olur; böylece sonu, öncesi kesreli bir yâ oldu. Bu da onun **قاض** ve **غاز** gibi olmasını gerektirdi; tenvînde de böyledir. Aynı söz **أحق** ve **أدل** hakkında da böyledir; **حقو** ve **دلو**’nun cem‘idir; ve bunun benzerleri; ona kıyas et. İstersen ivaz yapar **قلاسي** dersin; istersen nûn’u hazfeder **قلاس** dersin. İbn Hereme dedi ki:
إذا ما القلاسي والعمائم أخنست                      ففيهن عن صلع الرجال حسور

Onu **الجمهرة** nüshasının hâmişinde böyle gördüm. Sa‘leb de rivayet etti ve onu ‘Ucayr es-Selûlî’ye nisbet etti; şöyle dedi:
إذا ما القلنسى والعمائم أجلهـت                      ففيهن عن صلع الرجال حسور
Diyor ki: **القلاسي** ve sarıklar erkeklerin başlarından çıkarılınca, kellikleri ortaya çıkarsa, kadınlarda onlardan bir **حسور** vardır; yani bir gevşeklik.

Onun tasğîrinde dört vecih vardır: istersen son iki vâv ve yâ’yı hazfeder ve **قليسية** dersin; ikinci yâ hafif olarak. İstersen nûn’un hazfinden ivaz yapar ve **قليسية** dersin; son yâ’yı şeddeli. Onu tamamı üzere tasğîr edip **قلينسية** diyen hata etmiştir; çünkü Araplar, dördüncüsü yumuşak harf olmadıkça, beş harf üzerine bir şeyi tamamı üzere tasğîr etmez. **الجمهرة**’de **فعلنية** bâbında, sonunda zikretti: “Ve **القلنسية**; ve **قليسية** dediler; o daha yüksektir.” Bitti. Böyle dedi; o yanlıştır. Çünkü ancak **قلنسوة** denir; ve **قلنسية**, onun büyütülmesinde bir lugattır. **قليسية** ise, nûn’un hazfini görenin sözünde bir tasğîrdir; geçtiği üzere. Öyleyse düşün.

Ve Sîrâfî’den: “Onu **قلسيته**; **أقلسيه**; **قلساء**.” Ve “Onu **قلنسته**”; o da **تقلسى** ve **تقلنس** etti. Nûn’u, ziyade olduğu hâlde, ibkā ettiler; vâv’ı da ibkā ettiler, ta ki onu yâ’ya çevirdiler. Mânâ: onu ona giydirdim; yani **القلنسوة**’yi; o da giydi. **تقلسى**: **قلسى**’nın mutâva‘ıdır. **تقلنس**: **قلنس**’in mutâva‘ıdır. Böylece onda tertipli bir “laf ve neşr” vardır. Ezherî ve başkalarının ibaresinden anlaşılan: **تقلسى** ve **تقلنس**’in her birinin, yalnızca **قلسى**’nın mutâva‘ı olduğudur; başkası değil. Aynı şekilde **تقلس**: **قلسى**’nın mutâva‘ıdır; bu, musannif üzerine bir müstedrektir.

Ve **قلنسوة**: Filistin’de, Remle yakınında bir hisar.

Ve **التقليس**: def ile vurmak ve şarkı söylemektir. Ebû’l-Cerrâh dedi ki: o, valiler bir şehre geldiklerinde onları eğlence çeşitleriyle karşılamaktır. el-Kumeyt, köpeklere saplayıp (boynuzuyla) onları yaralayan bir boğayı vasfeder; boynuzundaki kandan dolayı sinek onu takip etti:
ثم استمر تغنيه الذباب كمـا                      غنى المقلس بطريقا بمزمار
Ve ondan, Ömer رضي الله تعالى عنه hadîsi: Şam’a geldiğinde, onu **المقلسون** kılıçlar ve reyhanla karşıladı.

Ve Leys dedi ki: **التقليس**: kişinin iki elini göğsüne koyması, boyun eğmesi, sakinleşmesi ve eğilmesidir; Hristiyanların, küfretmeden önce yaptıkları gibi; yani secde etmeden önce. Senedi olmayan hadislerde: “Onu görünce ona **قلسوا** ettiler, sonra **كفروا** ettiler”; yani secde ettiler.

Ve ona müstedrek olanlardandır: **قلس** (harekeli): Cezîre’de bir yer.

Ve bulut, **الندى**’yı **تقلس** eder; şiddetli yağmur olmaksızın onu attığında; bu mecazdır. Şair dedi ki:
ندى الرمل مجته العهاد القوالس
Ve mızrak darbesi kanla **قلست** etti; ve **طعنة قالسة** ve **قلاسة**; bu mecazdır. Şair dedi ki:
ندى الرمل مجته العهاد القوالس
Ve mızrak darbesi kanla **قلست** etti; ve **طعنة قالسة** ve **قلاسة**; bu mecazdır.

Ve **القلس**: def ile vurmaktır; ve **التقليس**: secdedir; o da **التكفير**’dir. Ahmed b. el-Harîş dedi ki: **التقليس**: duâ ile, kıraat ile ve şarkı ile sesi yükseltmektir.

Ve adam **تقلس** etti; **تقلنس** gibi. Ve **التقليس** ayrıca: **القلنسوة** giymektir; ve **القلاس**: onun ustasıdır.

Ve Ebû’l-Harem Muhammed b. Muhammed b. Hamd b. Ebî’l-Harem el-**قلانسي**: meşhur bir muhaddis.

Ve **القلاس**: muhaddislerden bir cemaatin lakabıdır; Ebû Bekr Muhammed b. Ya‘kūb el-Bağdâdî gibi; Ebû Nasr Muhammed b. Kurdî gibi; Ca‘fer b. Hâşim; İshâk b. Abdillâh b. er-Rabî‘; Şücâ‘ b. Mahlad; Muhammed b. Huzeyme; Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Mübârek; ve başkaları.

Ve Ebû Nasr Ahmed b. Muhammed b. Nasr el-**قلاسي**: fetih ve tahfîf ile; Nesefî fakih; Semerkand’da 493 yılında öldü.
