# قلص (ق-ل-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%84%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - ل - ص
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والصاد واللام معهما
قلص، صقل، لصق، قصل، لقص مستعملات قلص: قَلصَ الشيء يقْلِصُ قُلوصاً أي انضم إلى أصله.
وفرس مُقًلَّصٌ: طويل القوائم منضم البطن.
وقميص مُقلَّصٌ.
وقَلَّصَتِ الإبل تقليصاً: استمرت في مضيها.
وثوب قالِصٌ، وظل قالِصٌ، وقال:
يطلب في الجندل ظلاً قالصاً
وقَلَّصَ الغدير تقليصاً: ذهب ماؤه إلا قليلاً.
والقَلُوصُ: كل أنثى من الإبل من حين تركب إلى أن تبزل، وسميت لطول قوائمها ولم تجسم بعد.
والقلوصُ: الأنثى من النعام، وهي الضخمة من الحباري أيضاً.
صلق: الصَّلقُ: الصدمة، قال لبيد:
فصَلقنا في مراد صَلقة
والصَّلقُ: صوت أنياب البعير إذا صَلَقهَا وضرب بعضها ببعض، وأصْلَقَتْ أنيابها.
والصَّلقةُ: تصادم الأنياب.
وتَصَلَّقت المرأة عند الطلق: ألقت نفسها مرة ومرة كذا، وكذلك كل ذي ألم إذا تَصَلَّقُ على جنبيه.
وقاع صَلَقٌ: مستديرة ملساء، فإن كان بها شجر فقليل، ويجمع أَصالِقَ، والسين لغة، قال أبو داود:
ترى فـاه إذا أقــب		ل مثل الصَلَقِ الجدب
يصف سعة فم الفرس.
والصِّلائقُ: الخبز الرقيق، قال الشاعر:
تكلفـنـي مـعـيشة آل زيدٍ		ومن لي بالصَّلائِقِ والصِّنابِ
لصق: لَصِقَ يلصَقُ لُصُوقاً، لغة تميم، ولَسِقَ أحسن لقيْسٍ، ولزق لربيعة وهي أقبحها إلا في أشياء نصفها في حدودها.
والمُلصَقُ: الدعي.
قصل: القَصْلُ: قطع الشيء من وسطه أو أسفله قطعاً وحياً.
وسمي قَصيلُ الدابة لسرعة اقتِصالهِ من رخاصته.
وسيف قَصّالٌ أي قطاع ومِقصَلٌ أيضاً.
وما يعزل عن البر إذا نقي ثم لين ثانية فهو قُصالةٌ.
صقل: الصُّقلانِ: القرنان من كل دابة، قال:
من خلفها لاحق الصُّقْلَيْنِ همهيم
والصَّقلُ: الجلاء، وبالسين جائز.
والمِصقَلةُ: التي يصقل بها الصَّيْقَل سيفه.
لقص: لقِصَ الرجل يَلْقَصُ لَقَصاً فهو لَقِصٌ: كثير الكلام سريع إلى الشر.

##### Türkçe

**القاف** ve **الصاد** ve **اللام** bunlarla birlikte

**قلص**، **صقل**، **لصق**، **قصل**، **لقص** kullanımdadır. **قلص**: **قَلصَ** şey **يقْلِصُ** **قُلوصاً**; yani aslına doğru toplandı.

Ve **مُقًلَّصٌ** bir at: bacakları uzun, karnı içe çekilmiş.

Ve **مُقلَّصٌ** bir gömlek.

Ve **قَلَّصَتِ** develer **تقليصاً**: gidişlerinde devam ettiler.

Ve **قالِصٌ** bir elbise, ve **قالِصٌ** bir gölge; ve dedi:
يطلب في الجندل ظلاً قالصاً

Ve **قَلَّصَ** gölcük **تقليصاً**: suyu, az bir miktar hariç, gitti.

Ve **القَلُوصُ**: develerden her dişi; binildiği zamandan **تبزل** oluncaya kadar; bacaklarının uzunluğu sebebiyle adlandırıldı ve henüz cüsselenmemişti.

Ve **القلوصُ**: devekuşunun dişisi; ve **الحباري**’den de iri olanıdır.

**صلق**: **الصَّلقُ**: çarpma; Lebîd dedi:
فصَلقنا في مراد صَلقة

Ve **الصَّلقُ**: devenin azı dişlerinin sesi; onları **صَلَقهَا** ettiğinde ve bir kısmını bir kısmına vurduğunda; ve azı dişleri **أصْلَقَتْ**.

Ve **الصَّلقةُ**: azı dişlerinin çarpışması.

Ve kadın doğum sancısı sırasında **تَصَلَّقت**: kendini bir kere bir kere şöyle attı; aynı şekilde her acı sahibi, iki yanı üzerine **تَصَلَّقُ** ettiğinde.

Ve **صَلَقٌ** bir düzlük: yuvarlak, pürüzsüz; eğer onda ağaç varsa azdır; ve **أَصالِقَ** diye çoğul yapılır; ve **السين** bir lehçedir; Ebû Dâvûd dedi:
ترى فـاه إذا أقــب		ل مثل الصَلَقِ الجدب

Atın ağzının genişliğini vasfeder.

Ve **الصِّلائقُ**: ince ekmek; şair dedi:
تكلفـنـي مـعـيشة آل زيدٍ		ومن لي بالصَّلائِقِ والصِّنابِ

**لصق**: **لَصِقَ** **يلصَقُ** **لُصُوقاً**; Temîm’in lehçesi; ve **لَسِقَ** Kays için daha güzeldir; ve Rabîa için **لزق**; ve o, en çirkinleridir; ancak bazı şeylerde, yarısını sınırlarında (hudutlarında) zikrederiz.

Ve **المُلصَقُ**: nesebi iddia edilen (dâî).

**قصل**: **القَصْلُ**: bir şeyi ortasından veya altından, bir defada kesmek.

Ve binek hayvanının **قَصيلُ**’i, yumuşaklığından dolayı çabucak **اقتِصالهِ** sebebiyle adlandırıldı.

Ve **قَصّالٌ** bir kılıç; yani kesici; ve **مِقصَلٌ** da.

Ve arpadan ayrılan şey, temizlenip sonra ikinci defa yumuşarsa, o **قُصالةٌ**’dır.

**صقل**: **الصُّقلانِ**: her hayvandan iki boynuz; dedi:
من خلفها لاحق الصُّقْلَيْنِ همهيم

Ve **الصَّقلُ**: parlatma; ve **السين** ile caizdir.

Ve **المِصقَلةُ**: **الصَّيْقَل**’in kılıcını onunla parlattığı şey.

**لقص**: **لقِصَ** adam **يَلْقَصُ** **لَقَصاً**; o hâlde o **لَقِصٌ**’tir: çok konuşan, şerre çabuk (yönelen).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

قَلَصَ الشيءُ يَقْلِصُ قُلوصاً: ارتفع. يقال: قَلَصَ الظلُّ. وقَلَصَ الماء، إذا ارتفع في البئر، فهو ماءٌ قالِصٌ وقَلاَّصٌ وقَليصٌ. قال امرأ القيس:
فأوْرَدَها من آخرِ الليلِ مَشْرَباًبَلاثِقَ خُضْراً ماؤُهُنَّ قَليصُ
وهي قلصَة البئر، ويجمع قلصاتٍ للماء الذي يَجِمُّ فيها ويرتفع. وقَلَصَ وقَلَّصَ وتَقَلَّصَ، كله بمعنى انضمَّ وانزوى. يقال: قَلَصَتْ شَفَتُهُ، أي انزوتْ. وقَلَصَ الثوب بعد الغسل. وشفةٌ قالِصَةٌ وظلٌّ قالِصٌ، إذا نقص. قال ابن السكيت: يقال أقْلَصَ البعير، إذا ظهر سَنامُه شيئا. وأقْلَصَتِ الناقة، إذا سمِنتْ في الصيف. وناقةٌ مِقْلاصٌ، إذا كان السِمَنُ إنَّما يكون منها في الصيف. وفرسٌ مُقَلِّصٌ بكسر اللام: مُشْرِفٌ، أي مُشَمِّرٌ طويل القوائم. قال بشر:
يُضَمَّرُ بالأصائلِ فهو نَهْدٌأقَبُّ مُقَلِّصٌ فيه اقْوِرارُ
والقَلوص من النوق: الشابة، وهي بمنزلة الجارية من النساء. وجمع القَلوصِ قُلُصٌ وقَلائِصُ. وجمع القُلُصِ قِلاصٌ. وربَّما سَمُّوا الناقة الطويلة القوائم قَلوصاً. والقَلوصُ أيضاً: الأنثى من النعام من الرئال.

##### Türkçe

**قَلَصَ** şey **يَقْلِصُ** **قُلوصاً**: yükseldi. Denir ki: **قَلَصَ الظلُّ**. Ve **قَلَصَ الماء**; kuyu içinde yükseldiği zaman; o, **ماءٌ قالِصٌ** ve **قَلاَّصٌ** ve **قَليصٌ** olan sudur. İmru’ul-Kays dedi ki:
فأوْرَدَها من آخرِ الليلِ مَشْرَباًبَلاثِقَ خُضْراً ماؤُهُنَّ قَليصُ

Ve o, kuyunun **قلصَة**’sidir; içinde toplanıp yükselen su için **قلصاتٍ** diye çoğul yapılır. Ve **قَلَصَ** ve **قَلَّصَ** ve **تَقَلَّصَ**; hepsi **انضمَّ** ve **انزوى** anlamındadır. Denir ki: **قَلَصَتْ شَفَتُهُ**; yani **انزوتْ**. Ve yıkamadan sonra elbise **قَلَصَ**. Ve **شفةٌ قالِصَةٌ** ve **ظلٌّ قالِصٌ**; eksildiği zaman. İbnü’s-Sikkît dedi ki: Denir ki **أقْلَصَ البعير**; hörgücü biraz göründüğü zaman. Ve **أقْلَصَتِ الناقة**; yazın semirdiği zaman. Ve **ناقةٌ مِقْلاصٌ**; semizliğin ancak ondan yazın olduğu zaman. Ve lâmın kesresiyle **فرسٌ مُقَلِّصٌ**: **مُشْرِفٌ**; yani **مُشَمِّرٌ** uzun bacaklı. Bişr dedi ki:
يُضَمَّرُ بالأصائلِ فهو نَهْدٌأقَبُّ مُقَلِّصٌ فيه اقْوِرارُ

Ve develerden **القَلوص**: genç olan; o, kadınlardan cariye menzilesindedir. **القَلوص**’un çoğulu **قُلُصٌ** ve **قَلائِصُ**’tur. **القُلُص**’un çoğulu **قِلاصٌ**’tır. Ve bazen uzun bacaklı dişi deveye **قَلوصاً** adını verirler. Ve **القَلوصُ** ayrıca: **الرئال**’den devekuşunun dişisi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ص ل
قلص ، قصل ، صلق ، صقل ، لصق ، لقص .
قلص : قال الليث : قَلَصَ الشيء يَقْلِص قلوصاً إذا انضمّ ، وشَفقةٌ قالِصَةٌ ، وظلٌّ قالِصٌ قد انضمَّ إلى أصله ، وفرسٌ مقلِّصٌ : طويلُ القوائمِ منضم البطنِ ، وقميصٌ مقلِّصٌ ، قال : وقَلَصَتِ الإبلُ تقليصاً إذا استمرتْ في مُضيها .
وقال أعرابيٌّ وهو يحدو بأجماله :
قَلِّصْنَ والْحَقن بدبثا والأَشَلّ
قال : والقَلُوص كل أنثى من الإبل من حين تُركبُ وإن كانت بنتَ لَبونٍ أو حِقّةً إلى أَن تَبْزُلَ ، سميت قلوصاً لِطُولِ قوائمها ولم تجسم بعد ، والقَلُوصُ : الأنثى من النَّعام ، والقَلُوص : الضخمةُ من الحبارَى .
قال أبو منصور : القَلُوص : الفَتيَّةُ من النُّوق بمنزلةِ الفَتاة من النّساءِ ، والعرب تكني عن النساء بالقُلُصِ ، وكتب رجل منَ المسلمينَ إلى عمر بن الخطابِ في شأنِ رجلٍ كان يخالفُ الغزاةَ إلى المُغيباتِ من النساء بهذه الأبيات وكان الرّجل يعرف بجعدة :
ألا أَبلغْ أَبا حَفْصٍ رسولاً
فدًى لك من أخي ثقةٍ إزاري
قَلائِصَنا هداك الله إنّا
شغلنا عنكم زَمنَ الحصارِ
فما قُلُصٌ وجدْن معقَّلات
قفا سلع بمختلف النجار
يعقّلهنْ جَعْدة من سليم
وبئس معقّل الذود الظؤارِ
الحرانيُّ عن ابن السكيت ، يقال : قدْ قلصَ الظلُّ يَقلِصَ قلوصاً ، وقد قلصَ ثوبه يَقلِصُ ، وقد قَلَصَ الماءُ إذا ارتفعَ في البئر فهو ماءٌ قليصٌ وقَلاَّصٌ ، وأنشد :
يا ريّهَا من باردٍ قُلاص
قد جمّ حتى همّ بانقياصِ
وقال امرؤ القيس :
بلائِق حُضْراً ماؤهنّ قَليصُ
قال : وهو قَلَصة البئر ، وجمعها قَلَصاتٌ ، وهو الماء الذي يجمُّ فيها ويرتفع ، قال : وأقْلَصَ البعير إذا ارتفعَ سنامه .
أبو عبيد عن الكسائيّ : إذا كانت الناقة تسمن في الصيفِ وتهزلُ في الشتاء فهي مِقلاصٌ ، وقد أقلصتْ .
قال ابن الأعرابي : ويقال للرجل إذا كان يسمن في الصيفِ مقلاصٌ .
وقال بعض الناس : قَلَصَتِ البئرُ إذا امتلأت إلى أعلاها وقَلَصَتْ إذا نزَحَتْ ، ويقال : قَلَصَ القومُ إذا احتملوا فساروا .
وقال امرؤ القيس :
وقد حانَ مِنَّا رحلةٌ فَقُلُوصُ
ثعلب عن ابن الأعرابي : القَلْصُ : كثرةُ الماءِ وقِلَّتُهُ وهو من الأضداد .
وقال أعرابيٌّ : أتيْتُ ببنونة فما وجدتُ فيها إلا قَلْصَةً من ماءٍ أي قليلاً .
صلق : قال الليث : الصَّلْقُ : الصدمةُ ، والصَّلْقُ : صوت أنيابِ البعير إذا صلقها وضَرَبَ بعضها ببعض وقد صَلَقَتْ أنيابُه .
وقال لبيد :
فَصلَقْنا في مرادٍ صلقةً
وصُداءً ألْحَقَتْهُمْ بالثَّلَل
وأنشد غيره :
أَصْلقَ ناباه صِياحَ العصفور
وقال رؤبة :
أصْلقَ نابِي عِزَّةً وصَلْقَما
وقال الليث : والحامِلُ إذا أخذها الطَّلْقُ فألْقَتْ نفسها على جنبيها مرة كذا ومرة كذا قيل : تَصَلَّقَتْ تَصَلُّقاً ، وكذلك كلُّ ذي أَلمٍ إذا تَصَلَّقَ على جنبيه ، يقال بالصاد .
قال : والقاع الصَّلَقُ يقال بالصادِ والسِّين ، وهي المستديرة الملساءُ وشجرها قليلٌ .
وأنشد للشماخ :
من الأصالِقِ عاري الشَّوْكِ مجرود
أبو منصور : لم أسمع هذا الحرف من العربِ إلا بالسين ، وَسَترَاه مشبعاً في باب السين وَالقاف .
وَقال الليث : الصَّلائق : الخبزُ الرَّقيق .
وفي حديث عمر : ( لَوْ شِئْتُ لدعوتُ بِصلاءٍ وَصِنابٍ وَصلائقِ ) .
قال أبو عبيد : قال أبو عمرو : وَالسَّلائق بالسين كلُّ ما سُلِقَ من البقولِ وَغيرها .
قال : وقال غير أبي عمر : الصلائق بالصاد : الخبز الرَّقيق .
وأنشد لجرير :
تُكلِّفُني معيشة آل زَيْدِ
ومن لي بالصَّلائقِ والصِّنابِ
قال أبو منصور : ذكَرْت في باب الصَّادِ والرَّاءِ قبل هذا الباب ما رُوِي عن أبي عمرو والفراء وابن الأعرابي : أنَّ الصَّرائق بالرَّاءِ : الرقاقُ الوحدةُ صَريقةٌ لم يختَلِفوا فيها فإن صَحَّ الصَّلائقُ بالَّلام فَلِقُرْبِ مَخْرجَي الرَّاءِ واللاّم . وأبو عبيد لم يَرْوِ الصَّلائقَ عن إمامٍ يُعْتَمد .
وقال ابن الأعرابي : صَلَقْتُ الشَّاة صَلْقاً إذا شَويْتُهَا على جَنْبَيْهَا ، فجائزٌ أن يكون عمر أراد بالصَّلائقِ ما شُوي من الشَّاء وغيرها .
وقال الليث : رُوي لا حَلْقَ ولا سَلْقَ ولا حَلْقَ ولا صَلْق بالسِّين والصَّاد يعني رفعَ الصَّوْت ، وقد أصْلَقوا إصْلاقاً ، وأما أبو عبيد فرواه بِالسِّين . ذهب به إلى قول الله : ( ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُم ) ( الأحزاب : 19 ) ، وقال الفرّاء : جائز في العربية صلقوكم والقراءة سُنَّة .
وستَرى تفْسِيره في موضِعِه .
لصق : قال الليث : يقال : لَصِقَ الشَّيءُ بالشيءِ يَلْصَقُ لُصُوقاً وهي لُغَةُ تَميمٍ ، وقيسٌ تقول : لَسِقَ ، وربيعةُ تقول : لَزِقَ وهي أقْبَحُهَا إلا في أشياءَ نصفُهَا في حدودها .
قال : والْمُلْصَقُ : الدَّعِيُّ .
وقال غيره : اللَّصُوقُ : دَوَاءٌ يُلْصقُ بالْجُرْح قاله الشافعيُّ . ويقال : ألْصَقَ فلان بِعُرْقوب بَعِيرهِ إذا عَقَرَهُ وربما قالوا ألْصَقَ بساقِهِ ، وقيل لبعض الْعَرب : كيف أنت عند القِرى ، فقال : أُلْصِقُ والله بالنَّاب الْفَانيةِ والْبَكْرِ والضرْع ، وقال الراعي :
فَقُلْتُ له ألْصِقْ بأيْبَسِ ساقها
فإن نُحِرَ الْعرقوب لا يَرْقأ النَّسَا
أراد : ألْصِقِ السَّيف بساقهَا واعْقِرها ، والملْصَقَةُ من النِّساء الضَّيِّقة المتلاحِمَة .
قصل : قال الليث وغيره : الْقَصْلُ : قطعُ الشيءِ من وسطه أو أسفل من ذلك قَطْعاً وَحِيّاً ، وَسُمِّي القَصيلُ الذي تُعْلف الدَّواب قَصيلاً لِسُرْعةِ اقْتصاله من رَخاصَتِهِ ، وَسَيْفٌ قَصَّالٌ قطَّاعٌ ، وقال الراجزُ :
مَعَ اقْتصَال الْقصَرِ الْعَرَادِمِ
أبو عبيد عن الفراء : في الطَّعَام قَصَلٌ وَزُؤانٌ وغَفاً ، وكل هذا مما يخْرَجُ منه فيُرْمى بهِ ، قال : وَالْقِصْلُ : الأحْمَقُ والمرأة قِصلَة .
وقال الليث : وَالْقِصْلُ : الضعيفُ الْفَسْلُ ، والقُصالَةُ : ما يُعْزَلُ من البُرِّ إذا نُقِّي ثم يُدَاس الثَّانيةَ .
صقل : قال الليث : الصُّقْلان : القُرْبان من كلِّ دابَّةٍ .
والصَّقْلُ : الجلاء ، والمِصقلة ، التي يصقل
الصيْقَلُ بها سيفاً ونحوه ، ويقال : جعل فلان فرسه في الصِّقَال ، أي : في الصوانِ والصنعة .
وقال أبو عبيد : فرَسٌ صَقِلٌ : إذا طالتْ صُقْلَتُه وقَصُرَ جَنْبَاه ، وأنشد :
ليسَ بأسْنَى ولا أقْنَى ولا صَقِلْ
ورواه غيره : ولا سَغِل ، قال : والأنْثَى صَقِلَةٌ ، والجمع صِقَالٌ ، وفَرَسٌ طويل الصُّقْلَةِ وهي الطِّفْطِفَةُ ، قال : وما طالتْ صُقْلَةُ فَرَسٍ إلا قَصُرَ جَنْبَاه ، وذلك عَيْبٌ ، ويقال : حمارٌ لاحِقُ الصُّقْليْنِ .
وقال ذو الرُّمةِ :
خَلَّى لها سِرْب أولاهَا وَهَيَّجَها
من خَلْفِهَا لاحِقُ الصُّقْليْنِ همهيمُ
والعرب تُسمي اللّبن الذي قد عَلَتْهُ دُوَايَةٌ رقيقةٌ مَصقول الْكِساء ، يقول أحدهم لصاحِبه إِذا عَرَض عليه لَبناً مُدَوِّياً : هل لك في مَصقولِ الْكِسَاء ، وقال :
فهو إذا ما اهْتَاف أو تَهَيَّفَا
يَنْفِي الدُّوَايَات إذا تَرَشَّفا
من كل مَصقول الْكِساء قد صَفَا
اهْتَاف جاعَ وعطِشَ ، وقال آخر :
فبَات لهُ دون الصَّبَا وهيَ قَرَّة
لِحافٌ ومَصقولُ الْكِسَاء رَقيقُ
أي : باتَ له لباسٌ وَطعامٌ ، وهذا قول الأصمعي .
وقال ابن الأعرابي : أراد بمِصقولِ الْكِساء مِلْحَفةً تحت الْكِساء حَمْراءَ فقيل له إن الأصمعي يقول : أراد به رغْوَةَ اللّبن ، فقال : إنه لمَّا قاله اسْتَحْيا أن يرجِعَ عنه .
وروى ابن الفرج للفراء : فلانٌ في صُقْعٍ خالٍ وصُقْلٍ خالٍ : أي : ناحِيةٍ خاليةٍ .
قال : وسمعْتُ شُجاعاً يقول : صَقَعَهُ بالْعَصَا وَصَقلَهُ ، وصَقَعَ به الأرْض وصَقَلَ به الأرْض أيْ ضربِ به .
وجمع الصيْقل : صياقل وصياقلِه .

##### Türkçe

ق ص ل
**قلص** , **قصل** , **صلق** , **صقل** , **لصق** , **لقص** .

**قلص** : **الليث** dedi: **قَلَصَ** şey **يَقْلِص** **قلوصاً**; toplandığı/zıpladığı zaman. Ve **شَفقةٌ قالِصَةٌ**; ve **ظلٌّ قالِصٌ**: aslına doğru toplanmış olan gölge. Ve **فرسٌ مقلِّصٌ**: bacakları uzun, karnı toplanık olan. Ve **قميصٌ مقلِّصٌ**. Dedi: ve **قَلَصَتِ الإبلُ** **تقليصاً**; gidişlerinde sürüp gittikleri zaman.

Ve bir bedevî, develerini sürerken dedi:
قَلِّصْنَ والْحَقن بدبثا والأَشَلّ

Dedi: ve **القَلُوص**: binildiği zamandan **تَبْزُلَ** oluncaya kadar, **بنتَ لَبونٍ** yahut **حِقّةً** olsa bile, develerden her dişi; bacaklarının uzunluğu ve henüz irileşmemiş olması sebebiyle **قلوصاً** diye adlandırıldı. Ve **القَلُوصُ**: devekuşunun dişisi. Ve **القَلُوص**: **الحبارَى**’nın iri olanı.

**أبو منصور** dedi: **القَلُوص**: dişi develerden genç olan; kadınlardan **الفَتاة** mertebesinde. Araplar kadınlardan kinaye olarak **القُلُصِ** derler. Müslümanlardan bir adam, **جعدة** diye bilinen bir adamın, gazaya gidenlere muhalefet edip kadınlardan **المُغيباتِ**’e gitmesi hakkında, **عمر بن الخطابِ**’a şu beyitlerle yazdı; adam **جعدة** diye bilinirdi:
ألا أَبلغْ أَبا حَفْصٍ رسولاً
فدًى لك من أخي ثقةٍ إزاري
قَلائِصَنا هداك الله إنّا
شغلنا عنكم زَمنَ الحصارِ
فما قُلُصٌ وجدْن معقَّلات
قفا سلع بمختلف النجار
يعقّلهنْ جَعْدة من سليم
وبئس معقّل الذود الظؤارِ

**الحرانيُّ**’nin **ابن السكيت**’ten rivayeti: denir ki: **قدْ قلصَ الظلُّ يَقلِصَ قلوصاً**; ve **قد قلصَ ثوبه يَقلِصُ**; ve **قد قَلَصَ الماءُ**: kuyu içinde yükseldiği zaman; o da **ماءٌ قليصٌ** ve **قَلاَّصٌ**tur. Ve şu şiir okundu:
يا ريّهَا من باردٍ قُلاص
قد جمّ حتى همّ بانقياصِ

Ve **امرؤ القيس** dedi:
بلائِق حُضْراً ماؤهنّ قَليصُ

Dedi: bu, **قَلَصة البئر**’dir; çoğulu **قَلَصاتٌ**; o, içinde birikip yükselen sudur. Dedi: ve **أقْلَصَ البعير**: hörgücü yükseldiği zaman.

**أبو عبيد**’in **الكسائيّ**’den rivayeti: dişi deve yazın semirip kışın zayıflarsa o **مِقلاصٌ**tur; ve **قد أقلصتْ**.

**ابن الأعرابي** dedi: adam için de, yazın semirirse **مقلاصٌ** denir.

Bazı insanlar dedi: **قَلَصَتِ البئرُ**: en üstüne kadar dolduğu zaman; ve **قَلَصَتْ**: suyu çekildiği zaman. Ve denir ki: **قَلَصَ القومُ**: yüklenip yürüdükleri zaman.

Ve **امرؤ القيس** dedi:
وقد حانَ مِنَّا رحلةٌ فَقُلُوصُ

**ثعلب**’ın **ابن الأعرابي**’den rivayeti: **القَلْصُ**: suyun çokluğu ve azlığıdır; o, zıt anlamlılardandır.

Bir bedevî dedi: **بنونة**’ya geldim de onda sudan ancak bir **قَلْصَةً** buldum; yani az.

**صلق** : **الليث** dedi: **الصَّلْقُ**: çarpma/darbe. Ve **الصَّلْقُ**: devenin azı dişlerinin sesi; onları **صلقها** yapıp bir kısmını bir kısmına vurduğu zaman; ve **قد صَلَقَتْ أنيابُه**.

Ve **لبيد** dedi:
فَصلَقْنا في مرادٍ صلقةً
وصُداءً ألْحَقَتْهُمْ بالثَّلَل

Ve başkası şu şiiri okudu:
أَصْلقَ ناباه صِياحَ العصفور

Ve **رؤبة** dedi:
أصْلقَ نابِي عِزَّةً وصَلْقَما

**الليث** dedi: gebe, **الطَّلْقُ** onu tuttuğunda, bir kere şöyle bir kere böyle iki yanına kendini attığında, **تَصَلَّقَتْ تَصَلُّقاً** denir; aynı şekilde her acı sahibi, iki yanı üzerine **تَصَلَّقَ** ettiği zaman; **بالصاد** ile denir.

Dedi: ve **القاع الصَّلَقُ**; **بالصادِ** ve **السِّين** ile denir; o, yuvarlak düzgün (pürüzsüz) olandır; ağacı azdır.

Ve **الشماخ**’a ait olarak şu okundu:
من الأصالِقِ عاري الشَّوْكِ مجرود

**أبو منصور**: bu harfi Araplardan **بالسين** dışında işitmedim; onu **باب السين وَالقاف**’ta doyurulmuş olarak göreceksin.

Ve **الليث** dedi: **الصَّلائق**: ince ekmektir.

**عمر** hadîsinde: ( لَوْ شِئْتُ لدعوتُ بِصلاءٍ وَصِنابٍ وَصلائقِ ) .

**أبو عبيد** dedi: **أبو عمرو** dedi: **وَالسَّلائق** **بالسين**: sebzelerden ve başkasından haşlanmış olan her şeydir.

Dedi: ve **أبي عمر**’dan başkası dedi: **الصلائق** **بالصاد**: ince ekmektir.

Ve **جرير**’e ait olarak şu okundu:
تُكلِّفُني معيشة آل زَيْدِ
ومن لي بالصَّلائقِ والصِّنابِ

**أبو منصور** dedi: bu babdan önce **باب الصَّادِ والرَّاءِ**’da, **أبي عمرو** ve **الفراء** ve **ابن الأعرابي**’den rivayet olunanı zikrettim: **الصَّرائق** **بالرَّاءِ**: ince ekmeklerdir; tekili **صَريقةٌ**; onda ihtilaf etmediler. Eğer **الصَّلائقُ** **بالَّلام** sahih olursa, **الرَّاءِ** ile **اللاّم**ın çıkış yerlerinin yakınlığındandır. **أبو عبيد** ise **الصَّلائقَ**’ı, kendisine dayanılan bir imamdan rivayet etmedi.

**ابن الأعرابي** dedi: **صَلَقْتُ الشَّاة صَلْقاً**: onu iki yanı üzerinde kızarttığım zaman; öyleyse caizdir ki **عمر** **بالصَّلائقِ** ile koyundan ve başkasından kızartılmış olanı kastetmiş olsun.

**الليث** dedi: **لا حَلْقَ ولا سَلْقَ ولا حَلْقَ ولا صَلْق** **بالسِّين** ve **الصَّاد** ile rivayet olundu; yani sesi yükseltmek. Ve **قد أصْلَقوا إصْلاقاً**. **أبو عبيد** ise onu **بِالسِّين** ile rivayet etti. Onu, Allah’ın sözüne götürdü: ( ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُم ) ( الأحزاب : 19 ) . Ve **الفرّاء** dedi: Arapçada **صلقوكم** caizdir; kıraat ise sünnettir.

Onun tefsirini yerinde göreceksin.

**لصق** : **الليث** dedi: denir ki: **لَصِقَ** şey şeye **يَلْصَقُ لُصُوقاً**; bu **تَميمٍ** lehçesidir. **قيسٌ**: **لَسِقَ** der. **ربيعةُ**: **لَزِقَ** der; bu, onların en çirkini olmakla beraber, bazı şeylerde—yarısı kendi sınırlarında—(kullanılır).

Dedi: ve **الْمُلْصَقُ**: nesebi iddia olunan (dâî)dir.

Başkası dedi: **اللَّصُوقُ**: yaraya yapıştırılan ilaçtır; bunu **الشافعيُّ** söyledi. Ve denir ki: falan, devesinin **عُرْقوب**una **ألْصَقَ** etti; onu kestiği zaman; bazen **ألْصَقَ بساقِهِ** derler. Ve Araplardan birine, ikram yanında nasılsın? denildi; o da dedi: Allah’a yemin olsun, yaşlı **النَّاب**a, **الْبَكْر**e ve meme’ye yapışırım. Ve **الراعي** dedi:
فَقُلْتُ له ألْصِقْ بأيْبَسِ ساقها
فإن نُحِرَ الْعرقوب لا يَرْقأ النَّسَا

Kastetti: kılıcı onun bacağına yapıştır ve onu kes. Ve **الملْصَقَةُ** kadınlardan: dar, birbirine bitişik olan.

**قصل** : **الليث** ve başkası dedi: **الْقَصْلُ**: şeyin ortasından yahut ondan daha aşağıdan, hızlı bir kesişle kesmektir. Ve binek hayvanlarına yedirilen **القَصيلُ**, yumuşaklığından dolayı çabuk **اقْتصاله** sebebiyle **قَصيلاً** diye adlandırıldı. Ve **سَيْفٌ قَصَّالٌ**: kesici. Ve **الراجزُ** dedi:
مَعَ اقْتصَال الْقصَرِ الْعَرَادِمِ

**أبو عبيد**’in **الفراء**’dan rivayeti: yemekte **قَصَلٌ** ve **زُؤانٌ** ve **غَفاً** vardır; bunların hepsi, ondan çıkarılıp atılan şeylerdendir. Dedi: ve **الْقِصْلُ**: ahmaktır; kadın da **قِصلَة**.

**الليث** dedi: ve **الْقِصْلُ**: zayıf, aşağı (kimse)dir. Ve **القُصالَةُ**: buğday temizlenince ondan ayrılan, sonra ikinci defa dövülüp çiğnenen şeydir.

**صقل** : **الليث** dedi: **الصُّقْلان**: her binek hayvandan iki yakın (yan) kısımdır.

Ve **الصَّقْلُ**: parlatma/cilâdır. Ve **المِصقلة**: onunla kılıç ve benzeri parlatılan şey. Ve denir ki: falan, atını **في الصِّقَال** yaptı; yani çakmaktaşı ve işçilikte (terbiye ve eğitimde).

**أبو عبيد** dedi: **فرَسٌ صَقِلٌ**: **صُقْلَتُه** uzayıp iki yanı kısaldığı zaman. Ve şu şiiri okudu:
ليسَ بأسْنَى ولا أقْنَى ولا صَقِلْ

Başkası onu şöyle rivayet etti: **ولا سَغِل**. Dedi: dişisi **صَقِلَةٌ**; çoğulu **صِقَالٌ**. Ve **فَرَسٌ طويل الصُّقْلَةِ**; o da **الطِّفْطِفَةُ**’dir. Dedi: bir atın **صُقْلَةُ** uzamadı ki iki yanı kısalmasın; bu ise ayıptır. Ve denir ki: **حمارٌ لاحِقُ الصُّقْليْنِ**.

Ve **ذو الرُّمةِ** dedi:
خَلَّى لها سِرْب أولاهَا وَهَيَّجَها
من خَلْفِهَا لاحِقُ الصُّقْليْنِ همهيمُ

Araplar, üzerinde ince bir **دُوَايَةٌ** yükselmiş olan sütü, **مَصقول الْكِساء** diye adlandırır; onlardan biri, arkadaşına, kendisine **لَبناً مُدَوِّياً** arz ettiğinde: **هل لك في مَصقولِ الْكِسَاء** der. Ve dedi:
فهو إذا ما اهْتَاف أو تَهَيَّفَا
يَنْفِي الدُّوَايَات إذا تَرَشَّفا
من كل مَصقول الْكِساء قد صَفَا

**اهْتَاف**: acıktı ve susadı. Ve bir başkası dedi:
فبَات لهُ دون الصَّبَا وهيَ قَرَّة
لِحافٌ ومَصقولُ الْكِسَاء رَقيقُ

Yani: onun için elbise ve yiyecek olarak geceledi. Bu, **الأصمعي**’nin sözüdür.

**ابن الأعرابي** dedi: **مِصقولِ الْكِساء** ile, **الْكِساء** altında kırmızı bir **مِلْحَفةً** kastetti; ona: **الأصمعي** “onunla sütün köpüğünü kastetti” diyor, denilince; dedi ki: onu söylediğinde, ondan dönmeye utandı.

**ابن الفرج** **الفراء**’dan rivayet etti: falan, **في صُقْعٍ خالٍ** ve **صُقْلٍ خالٍ** içindedir: yani boş bir yönde.

Dedi: **شُجاعاً**’ı işittim, şöyle diyordu: **صَقَعَهُ بالْعَصَا وَصَقلَهُ**; ve **صَقَعَ به الأرْض** ve **صَقَلَ به الأرْض**: yani onunla vurdu.

**الصيْقل**’in çoğulu: **صياقل** ve **صياقلِه**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف واللام وما يثلثهما)
(قلم)  القاف واللام والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على تسويةِ شيء عند بَرْيه وإصلاحه. من ذلك: قَلَمْتُ الظُّفُر وقلَّمْته. ويقال للضَّعيف: هو مَقلُوم الأظفار. والقُلاَمَة: ما يسقُط من الظُّفُر إذا قُلِم. ومن هذا الباب سمِّي القلمُ قَلماً، قالوا: سمِّي به لأنَّه يُقْلَم منه كما يُقْلمُ من الظُّفر، ثمَّ شُبِّه القِدْح به فقيل: قلم. ويمكن أن يكون القِدحُ سُمِّي قلماً لما ذكرناه من تسويته وبَرْيه. قال الله تعالى: ﴿ومَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلاَمَهُمْ﴾ [آل عمران 44]. ومن الباب المِقْلَم: طَرَف قُنْب البعير، كأنَّه قد قُلِم، ويقال إنّ مَقَالم الرُّمح: كُعوبه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل القُلاَّم، وهو نبتٌ. قال:
أتَوْني بِقُلاَّمٍ فقالوا تَعَشّهُ *** وهل يأكلُ القُلاَّمَ إلا الأباعرُ([1])
(قله)  القاف واللام والهاء لا أحفَظُ فيه شيئاً، غير أنّ غَديرَ قَلَهَى: موضع.
(قلو)  القاف واللام والحرف المعتلّ أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على خِفّةٍ وسرعة. من ذلك القِلْو: الحِمار الخفيف. [و] يقال: قَلَت النَّاقةُ براكبها قَلْواً، إذا تقدَّمَت به. واقلوْلَت الحُمْر في سرعتها. والمُقلَوْلي: المتجافي عن فِراشه. وكلُّ نابٍ عن شيء متجافٍ عنه: مُقْلَوْلٍ. قال:
أقولُ إذا اقْلَوْلَى عليها وأقْرَدَتْ *** ألاَ هَلْ أخو عيشٍ لذيذٍ بدائمِ([2])والمُنْكمش مُقْلَوْلٍ، وفي الحديث: "لو رأيتَ ابنَ عُمَرَ لرأيتَه مُقلولياً"، أي متجافِياً عن الأرض، كأنّه يريد كَثْرةَ الصَّلاة. ومن الباب قَلاَ العَيْرُ آتُنَه قَلْواً. ومن الباب القِلَى، وهو البُغض. يقال منه: قَلَيْتُه أقلِيه قِلىً. وقد قالوا: قَلَيتُهُ أَقلاه([3]). والقِلَى تجافٍ عن الشّيء وذَهابٌ عنه والقَلْي: قَلْيُ الشَيء علَى المِقْلَى. يقال: قَلَيْت وقَلْوت. [و] القَلاَّء: الذي يَقْلي. وهو القياس، لأن الحَبَّة تُستَخَفُّ بالقلْي وتَخِفُّ أيضاً.
(قلب)  القاف واللام والباء أصلانِ صحيحان: أحدهما يدلّ على خالِص شَيءٍ وشَريفِه، والآخَرُ على رَدِّ شيءٍ من جهةٍ إلى جهة.
فالأوَّل القَلْبُ: قلب الإنسان وغيره، *سمِّي لأنَّه أخْلصُ شيء فيه وأرفَعُه. وخالِصُ كلِّ شيءٍ وأشرفُه قَلْبُه. ويقولون: عربيٌّ قَُلْبٌ([4]). قال:
[فلا] تُكثِروا فيها الضَّجَاجَ فإنَّني *** تخيَّرتُها منهم زُبيرِيّةً قَُلْبَا
والقُلاَب: داء يصيب البعير فيَشْتَكِي قَلْبَه. والقُلْبُ من الأَسورة: ما كان قُلْباً واحداً لا يُلوَى عليه غيرُه. وهو تشبيهٌ بقُلْب النَّخْلة. ثم شبِّه الحَيَّة بالقُلْب من الحَلْي فسمِّي قُلْباً. والقَلْب: نجمٌ يقولون إنه قَلْبُ العَقرب. [و] قَلَبْتُ النَّخلةَ: نَزَعت قَلْبها.
والأصل الآخر قَلَبْتُ الثَّوبَ قَلْباً. والقَلَب: انقلابُ الشَّفَة، وهي قَلْباءُ وصاحبُها أَقْلَب. وقَلَبْتُ الشَّيء: كبَبتُه، وقلَّبته بيديَّ تقليباً. ويقال: أقْلَبَتِ الخُبْزةُ، إذا حان لها أن تُقْلَب. وقولهم: ما به قَلبَةٌ، قالوا: معناه ليست به عِلّة يُقْلب لها فيُنْظَر إليه. وأنشدوا:
ولم يقلِّب أرضَها بيطارُ *** ولا لحبلَيْهِ بها حُبَارُ([5])
أي لم يقلِّب قوائمها من عِلَّةٍ بها. والقَلِيب: البئرُ قبل أنْ تُطوَى؛ وإنّما سمِّيت قليباً لأنَّها كالشَّيء يقلَب من جهةٍ إلى جهة، وكانت أرضاً فلما حُفِرت صار ترابُها كأنَّه قُلِب. فإذا طُوِيت فهي الطَّوِيّ. ولفظ القليب مذكَّر([6]). والحُوَّلُ القُلَّب: الذي يقلِّب الأمور ويحتال لها. والقياس في جميع ما ذكرناه واحد. فأمَّا القِلِّيب والقِلّوْب([7]) فيقال إنَّه الذئب. ويمكن أن يُحمَل على هذا القياس فيقال سمِّي بذلك لتقلُّبه في طلب مأكله. قال:
أَيَا جَحْمَتَا بَكِّي على أمِّ عامرٍ  *** أكيلةِ قِلَّوْبٍ بإحدى المَذَانبِ([8])
(قلت)  القاف واللام والتاء أصلانِ صحيحان، أحدُهما يدلُّ على هَزْمَةٍ في شَيء، والآخَر على ذَهابِ شيء وهَلاكِه.
فالأوّل القَلْت، وهو النُّقرة في الصَّخرة، والجمع قِلاتٌ. وقال:
وعينان كالماويَّتَينِ استَكَنَّتا *** بكهفَيْ حِجَاجَيْ صَخرةٍ قَلْتِ مَوْرِدِ([9])وقَلْتُ العَين: نُقْرتها. وقَلْتُ الإبهام: النُّقرة تحتَها. وقَلْتُ الثّريدة: الهَزْمة وسْطَها.
والأصل الآخر القَلَت، وهو الهلاك. يقال: قَلِت قَلَتاً. وفي الحديث: "إن المسافِرَ ومتاعَهُ على قَلَتٍ إلاَّ ما وَقَى اللهُ تعالى". والمِقْلاَتُ من النوق: التي لا يعيش لها ولد، وكذلك من النِّساء، والجمع مقاليت. قال:
يَظَلُّ مَقاليتُ النِّساء يطأْنَهُ *** يقُلْنَ ألا يُلقَى على المرءِ مئزرُ([10])
وقال:
لا تَلُمْها إنّها من نِسوةٍ *** رُقُدِ الصَّيفِ مَقَاليتٍ نُزُرْ
(قلح)  القاف واللام والحاء كلمةٌ واحدة، وهي القَلَح: صُفْرَةٌ في الأسنان. رجلٌ أقْلَحُ. قال:
قد بَنَى اللُّوم عليهم بيتَه *** وفشَا فيهم مع اللُّومِ القَلَحْ([11])ويقال إنَّ الأقْلَح: الجُعَل.
(قلخ)  القاف واللام والخاء كلمة واحدةٌ، يقولون: إنَّ القَلْخ: هَدير الجمل.
(قلد)  القاف واللام والدال أصلانِ صحيحانِ، يدلُّ أحدهما على تعليق شيءٍ على شيء وليِّه به، والآخَر على حظٍ ونصيب. فالأوَّل التقليد: تَقليد البَدَنة، وذلك أن يعلَّق في عُنُقها شيءٌ ليُعْلَم أنَّها هَدْيٌ. وأصل القَلْد: الفتل، يقال قَلَدْتُ الحبلَ أقلِدُه قَلْداً، إذا فتَلْتَه. وحبلٌ قليدٌ ومقلود. وتَقَلَّدْتُ السَّيف. ومُقَلَّدُ الرَّجُل: موضِعُ نِجاد السَّيف على مَنْكِبه. ويقال: قلَّدَ فلانٌ فلاناً قِلادةَ سَوءٍ، إذا هجاه بما يَبْقَى عليه وَسْمُه. فإذا أكَّدوه قالوا: قلَّدَهُ طَوْقَ الحمامة، أي لا يفارقُه كما لا يُفارِق الحمامةَ طوقُها. قال بِشْر:
حَبَاكَ بها مولاكَ عَنْ ظَهْرِ بِغْضَةٍ *** وقُلِّدَها طوقَ الحمامة جَعْفَرُ([12])والمِقْلَد: عصاً في رأسها عَوَج يُقْلَدُ بها الكَلأ، كما يُقْلَدُ القَتُّ إذا جُعِل حِبالاً. ومن الباب القِلد: السِّوار([13]). وهو قياس صحيح لأنَّ اليدَ كأنَّها تتقلَّدُه. ويقولون: إنَّ الإقليد: [البُرَة([14])] التي يشدُّ بها زِمام الناقة.
والأصل الآخر: القِلْد: الحَظُّ من الماء. يقال: سقَينا أرضَنا قِلْدَها، أي حظّها. وسقَتْنا السَّماءُ قِلْداً كذلك، أراد حظَّاً. وفي الحديث "فَقلَدَتْنَا السَّماءُ قِلْداً في كلِّ أسبوع".
فأمّا *المقاليد، فيقال: هي الخزائن. قال الله تعالى: ﴿لَهُ مَقَالِيدُ السَّمواتِ والأرْضِ﴾ [الزمر 63، الشورى 12]. ولعلَّها سمِّيت بذلك لأنَّها تُحْصِنُ الأشياء، أي تَحفظُها وتَحوزُها. والعرب تقول: أقْلَدَ البحر على خَلْقٍ كثير، إذا أحْصَنَهُم في جَوفه.
ومما شذَّ عن الباب القِلْدة والقِشْدة: تمر وسَويقٌ يخلط بهما سَمْن.
(قلز)  القاف واللام والزاء. يقولون: إنَّ التقَلُّز([15]): النَّشاط.
(قلس)  القاف واللام والسين كلمتان: أحدهما رَمْيُ السَّحابة النَّدَى من غير مطر، ومنه قَلَس الإنسانُ، إذا قاءَ، فهو قالس. وأمَّا التَّقليس فيقال: هو الضَّرب ببعض الملاهي([16]). وهي الكلمة الأخرى([17]).
وقال أبو بكر ابنُ دريد: القَلْس من الحِبال([18])، ما أدري ما صحّتُه.
(قلص)  القاف واللام والصاد أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على انضمامِ شيء بعضِه إلى بعض. يقال: تقلَّصَ الشَّيءُ، إذا انضمَّ. وشَفَةٌ قالِصَة. وظلٌّ قالصٌ، إذا نَقَصَ، وكأنَّه تضامَّ. قال تعالى([19]): ﴿ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إلَيْنَا قَبْضاً يَسِيراً﴾ [الفرقان 46]. وأمَّا قَلَصَةُ الماء فهو الذي يَجِمُّ في البئر منه حتى يرتفع، كأنه تقلّص من جوانبه. وهو ماء قليص. وجَمْعُ القَلَصَة قَلَصَات. ويقولون: قَلَصَتْ نَفْسُه: غَثَتْ. وقياسُه قريب. فأمَّا القَلُوصُ، فهي الأُنثى من رِئال النَّعام. وعندي أنَّها سُمِّيت قَلوصاً لتجمُّع خَلْقِها، كأنَّها تقلَّصَتْ من أطرافها حتَّى تجمَّعت. وكذلك أنثى الحُبارَى. وبها سمِّيَت القَلُوصُ من الإبل، وهي الفتيَّة المجتمعة الخَلْق. ويقال: قَلَصَ الغدير([20])، إذا ذهَبَ أكثرُ مائهِ.

(قلط)  القاف واللام والطاء ليس فيه شيء يصح. غير أنَّ ابن دريد قال: رجُلٌ قُلاَطٌ: قَصير([21]). ولعلَّ هذا من قولهم رجلٌ قَلَطِيٌّ.
(قلع)  القاف واللام والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على انتزاعِ شيءٍ من شيء، ثم يفرَّع منه ما يقاربُه. تقول: قلَعْتُ الشّيءَ قَلعاً، فأنا قالعٌ وهو مقلوع. ويقال للرَّجُل الذي يتقلَّع عن سَرْجِهِ لسوءِ فروسَتِه: قُلْعةَ([22]). ويقال هذا منزِلُ قُلْعةٍ، إذا لم يكن موضعَ استيطانٍ. والقَوْم على قُلْعَةٍ، أي رِحلة.
والمقلوع: الأمير المعزول. والقَلَعة: صخرةٌ تتقلَّع عن جبلٍ منفردةً يَصعُب مَرامُها. وبه تشبَّه السحابة العظيمة، فيقال قلَعَةٌ، والجمع قَلَع. قال:
تَفَقَّأَ فوقَه القَلَعُ السَّوَارِي *** وجُنَّ الخازبازِ به جُنونا([23])والقُلاَع: الطِّين يتشقَّقُ إذا نَضَب عنه الماء. وسمِّي قُلاَعاً لأنَّه يتقلَّع. [وأقلَعَ([24])] عن الأمر، إذا كَفَّ. ورماهُ بقُلاَعة، إذا اقتَلَع قطعةً من الأرض فرماه بها. والمِقْلاع معروف. والقَلاّع: الشُّرطِيّ فيما يقال. وروي في حديث: "لا يدخل الجنَّةَ دَيْبُوبٌ ولا قَلاّع". قالوا: الدَّيبوب: الذي يدِبُّ بالنّمائم حتَّى يفرِّق بين الناس. والقَلاّع: الرّجُل يَرَى الرّجُلَ [قد ارتفعَ] مكانهُ عند آخَرَ فلا يزال يَشِي بينهما حتَّى يَقلَعَه. وأقلعَتْ عنه الحُمَّى. ويقال: تركتُ فلاناً في قَلَعٍ من حُمَّى؛ أي في إقلاع. ويقال قَلِعَ قَلَعاً. والقِلْع: شِراع السَّفينة؛ وذلك لأنَّه إذا رُفِعَ قَلَعَ السّفينةَ من مكانها.
ومما شذَّ عن هذا الباب القَلع والقِلْع. فأمَّا القَلْع([25]) فالكِنْف، يقولون في أمثالهم:"شَحْمَتِي في قَلْعِي". وأمَّا القِلْع فيقال: إنّها صُدَيِّرٌ يلبَسُه الرّجلُ على صَدره([26]). قال:
مُسْتَأْبِطَاً في قِلْعِهِ سِكِّينَا([27])
(قلف)  القاف واللام والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على كَشْط شيء عن شيء. يقال: قَلَفْت الشَّجرةَ، إذا نحَّيْتَ عنها لِحاءها. وقَلَفْتَ الدَّنَّ: فَضضتُ عنه طِينَه. وقَلَفَ الخاتنُ غرْلة الصبيِّ، وهي القُلْفة، إذا قَطَعَها.
(قلق)  القاف واللام والقاف كلمةٌ تدلُّ على الانزعاج. يقال: قَلِق يَقْلَق قلَقَاً.
--------------ـــ
([1]) أنشده في المجمل واللسان (قلم).
([2]) للفرزدق في ديوانه 863 برواية "يقول"، وفي اللسان (قرد، قلا): "تقول".
([3]) في اللسان أنها لغة طيئ، وأنشد ثعلب:
      أيام أم الغمر لا نقلاها *** ولو تشاء قبلت عيناها
([4]) يقال بفتح القاف وضمها، ويستوي فيه المذكر والمؤنث والجمع، وإن شئت ثنيت وجمعت.
([5]) لحميد الأرقط، كما في اللسان (قلب، حبر، أرض). وقد سبق في (حبر).
([6]) في الأصل: "والقليب بلفظ القليب مذكر".
([7]) بوزن سفود، وعِجَّول، ورَسُول.
([8]) البيت في اللسان (حجم، قلب). وقد سبق في (حجم).
([9]) البيت لطرفة في معلقته.
([10]) البيت لبشر بن أبي خازم، كما في إصلاح المنطق 87 واللسان (قلت). وأنشده ثعلب في مجالسه 71. وانظر المخصص (6: 128/ 16: 99).
([11]) للأعشى في ديوانه 164 واللسان (قلح).
([12]) في الأصل: "حبال بها".
([13]) في المجمل: "السوار من الفضة".
([14]) التكملة من المجمل واللسان.
([15]) ومثله "القلز"، كما في القاموس.
([16]) في المجمل: "التقليس: الضرب بالدف. ويقال إن التقليس: وضع اليدين على الصدر خضوعاً".
([17]) في الأصل: "وهي كلمة الأخرى".
([18]) في الأصل: "القليس من الجبال"، صوابه في المجمل والجمهرة (3: 41). وفسره في اللسان بأنه: حبل غليظ من حبال السفن.
([19]) في الأصل: "قوله تعالى".
([20]) في الأصل: "قلص البعير الغدير"، صوابه في المجمل واللسان.
([21]) الجمهرة (3: 113).
([22]) كذا ضبط في الأصل واللسان. وفي المجمل بفتح القاف واللام، وليس بشيء. وضبط في القاموس بالضم، وبضم ففتح، وبضمتين.
([23]) البيت لابن أحمر، كما في اللسان (قلع، خوز) وإصلاح المنطق 51 والحيوان (3: 109/ 6: 186). وانظر المخصص (14: 96) وأمثال الميداني (1: 227).
([24]) التكملة من المجمل.
([25]) الحق أنه بفتح القاف وكسرها، كما في اللسان والقاموس.
([26]) هذا المعنى مما ورد في القاموس ولم يرد في اللسان.
([27]) وكذا ورد إنشاده في المجمل. ولم يرد الاستئباط في المعاجم بمعنى التأبط. وفيها استأبط: حفر حفرة ضيق رأسها ووسع أسفلها.

ـ

##### Türkçe

(قاف, لâm ve bunların üçüncüsü olanlar bâbı)

(**قلم**)  **القاف** ve **اللام** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir şeyin yontulması ve düzeltilmesi sırasında bir şeyi düzleştirmeye delâlet eder. Bundan: **قَلَمْتُ الظُّفُر** ve **قلَّمْته**. Ve zayıfa denir: o, **مَقلُوم الأظفار**’dır. Ve **القُلاَمَة**: tırnak **قُلِم** edildiği zaman tırnaktan düşen şeydir. Ve bu bâbdan **القلم**’e **قَلماً** adı verildi; dediler ki: ondan, tırnaktan **يُقْلَمُ** edildiği gibi **يُقْلَمُ** edildiği için onunla adlandırıldı; sonra **القِدْح** ona benzetildi de “**قلم**” denildi. Ve **القِدح**ın, zikrettiğimiz düzleştirilmesi ve yontulması sebebiyle **قلماً** diye adlandırılmış olması mümkündür. Allah Teâlâ dedi: ﴿ومَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلاَمَهُمْ﴾ [Âl-i İmrân 44]. Ve bâbdan **المِقْلَم**: devenin hörgücünün ucu; sanki **قُلِم** edilmiştir. Ve denir ki: **مَقَالم الرُّمح**: onun topuklarıdır.

Ve bu asıldan şâz olanlardan: **القُلاَّم**; o bir bitkidir. Dedi:
أتَوْني بِقُلاَّمٍ فقالوا تَعَشّهُ *** وهل يأكلُ القُلاَّمَ إلا الأباعرُ([1])

(**قله**)  **القاف** ve **اللام** ve **الهاء** hakkında bir şey hıfzetmiyorum; ancak **غَديرَ قَلَهَى**: bir yerdir.

(**قلو**)  **القاف** ve **اللام** ve illetli harf sahih bir asıldır; hafifliğe ve sürate delâlet eder. Bundan **القِلْو**: hafif eşek. [Ve] denir: **قَلَت النَّاقةُ براكبها قَلْواً**; onu öne geçirdiği zaman. Ve **اقلوْلَت الحُمْر** süratlerinde. Ve **المُقلَوْلي**: döşeğinden uzak duran. Ve bir şeyden uzak duran her **نابٍ**: ondan **مُقْلَوْلٍ**’dür. Dedi:
أقولُ إذا اقْلَوْلَى عليها وأقْرَدَتْ *** ألاَ هَلْ أخو عيشٍ لذيذٍ بدائمِ([2])
Ve **المُنْكمش** **مُقْلَوْلٍ**’dür. Ve hadiste: “لو رأيتَ ابنَ عُمَرَ لرأيتَه مُقلولياً”; yani yerden uzak durucu; sanki çok namaz kılmayı istiyor. Ve bâbdan: **قَلاَ العَيْرُ آتُنَه قَلْواً**. Ve bâbdan **القِلَى**; o buğzdur. Ondan denir: **قَلَيْتُه أقلِيه قِلىً**. Ve demişlerdir: **قَلَيتُهُ أَقلاه**([3]). Ve **القِلَى** bir şeyden uzak durma ve ondan gitmedir. Ve **القَلْي**: bir şeyi **المِقْلَى** üzerinde kızartmaktır. Denir: **قَلَيْت** ve **قَلْوت**. [Ve] **القَلاَّء**: kızartan kimse. Ve o kıyastır; çünkü tane kızartma ile hafifletilir ve o da hafifler.

(**قلب**)  **القاف** ve **اللام** ve **الباء** iki sahih asıldır: birisi bir şeyin hâlisine ve şerifine delâlet eder; diğeri bir şeyi bir yönden bir yöne çevirmeye.

Birincisi **القَلْب**: insanın ve başkasının kalbi; **سمِّي** çünkü onda en hâlis şey ve en yüce olan odur. Ve her şeyin hâlisi ve en şereflisi onun **قَلْب**’idir. Ve derler: **عربيٌّ قَُلْبٌ**([4]). Dedi:
[فلا] تُكثِروا فيها الضَّجَاجَ فإنَّني *** تخيَّرتُها منهم زُبيرِيّةً قَُلْبَا
Ve **القُلاَب**: deveye isabet eden bir hastalık; kalbinden şikâyet eder. Ve **القُلْبُ** (bileziklerden): üzerine başkası dolanmayan tek bir **قُلْب** olan. Ve o, hurma ağacının **قُلْب**’ine benzetmedir. Sonra yılan, süsten olan **القُلْب**’e benzetildi de **قُلْباً** diye adlandırıldı. Ve **القَلْب**: bir yıldız; derler ki o, akrebin **قَلْب**’idir. [Ve] **قَلَبْتُ النَّخلةَ**: onun **قَلْب**’ini söktüm.

Diğer asıl: **قَلَبْتُ الثَّوبَ قَلْباً**. Ve **القَلَب**: dudağın dönmesidir; o **قَلْباءُ**’dır ve sahibi **أَقْلَب**’dir. Ve **قَلَبْتُ الشَّيء**: onu devirdim; ve onu iki elimle **تقليباً** çevirdim. Ve denir: **أقْلَبَتِ الخُبْزةُ**; çevrilme vakti geldiği zaman. Ve onların sözü: “**ما به قَلبَةٌ**”; dediler ki: manası, kendisi için çevrilip bakılacak bir illet yoktur. Ve şu beyti okudular:
ولم يقلِّب أرضَها بيطارُ *** ولا لحبلَيْهِ بها حُبَارُ([5])
Yani onda bulunan bir illetten dolayı ayaklarını çevirmedi. Ve **القَلِيب**: kuyu; örülmeden önce. Ancak **قليب** diye adlandırıldı; çünkü bir yönden bir yöne çevrilen şey gibidir; yerdi, kazılınca toprağı sanki çevrilmiş gibi oldu. Örülünce o **الطَّوِيّ**’dir. Ve **القليب** lafzı müzekkerdir([6]). Ve **الحُوَّلُ القُلَّب**: işleri çevirip çeviren ve onlara hile yapan. Ve zikrettiğimizin tamamında kıyas birdir. Ama **القِلِّيب** ve **القِلّوْب**([7]) için, onun kurt olduğu söylenir. Ve bu kıyasa hamledilmesi mümkündür; denir ki, yiyeceğini aramada dönüp durması sebebiyle böyle adlandırıldı. Dedi:
أَيَا جَحْمَتَا بَكِّي على أمِّ عامرٍ  *** أكيلةِ قِلَّوْبٍ بإحدى المَذَانبِ([8])

(**قلت**)  **القاف** ve **اللام** ve **التاء** iki sahih asıldır: birisi bir şeyde bir çöküntüye delâlet eder; diğeri bir şeyin gitmesine ve helâkine.

Birincisi **القَلْت**; o kayadaki oyuktur; cem‘i **قِلاتٌ**. Ve dedi:
وعينان كالماويَّتَينِ استَكَنَّتا *** بكهفَيْ حِجَاجَيْ صَخرةٍ قَلْتِ مَوْرِدِ([9])
Ve **قَلْتُ العَين**: onun oyuğu. Ve **قَلْتُ الإبهام**: altındaki oyuk. Ve **قَلْتُ الثّريدة**: ortasındaki çöküntü.

Diğer asıl **القَلَت**; o helâktir. Denir: **قَلِت قَلَتاً**. Ve hadiste: “إن المسافِرَ ومتاعَهُ على قَلَتٍ إلاَّ ما وَقَى اللهُ تعالى”. Ve develerden **المِقْلاَتُ**: yavrusu yaşamayan; kadınlardan da böyledir; cem‘i **مقاليت**. Dedi:
يَظَلُّ مَقاليتُ النِّساء يطأْنَهُ *** يقُلْنَ ألا يُلقَى على المرءِ مئزرُ([10])
Ve dedi:
لا تَلُمْها إنّها من نِسوةٍ *** رُقُدِ الصَّيفِ مَقَاليتٍ نُزُرْ

(**قلح**)  **القاف** ve **اللام** ve **الحاء** tek bir kelimedir; o da **القَلَح**: dişlerde sarılıktır. Adam **أقْلَحُ**. Dedi:
قد بَنَى اللُّوم عليهم بيتَه *** وفشَا فيهم مع اللُّومِ القَلَحْ([11])
Ve denir ki **الأقْلَح**: **الجُعَل**’dir.

(**قلخ**)  **القاف** ve **اللام** ve **الخاء** tek bir kelimedir; derler ki **القَلْخ**: devenin böğürmesidir.

(**قلد**)  **القاف** ve **اللام** ve **الدال** iki sahih asıldır: birisi bir şeyi bir şeye asmaya, onunla ona bağlamaya delâlet eder; diğeri bir paya ve nasibe. Birincisi **التقليد**: **تَقليد البَدَنة**; o da boynuna bir şey asılmasıdır ki onun **هَدْيٌ** olduğu bilinsin. Ve **القَلْد**’in aslı: bükmektir; denir: **قَلَدْتُ الحبلَ أقلِدُه قَلْداً**; onu büktüğün zaman. Ve ip **قليدٌ** ve **مقلود**. Ve **تَقَلَّدْتُ السَّيف**. Ve adamın **مُقَلَّدُ**’u: kılıç kınının omzundaki yeri. Ve denir: falan, falana **قِلادةَ سَوءٍ** taktı; ona, izi üzerinde kalacak bir hiciv söylediği zaman. Pekiştirdiklerinde derler ki: ona **طَوْقَ الحمامة** taktı; yani güvercinin boyunluğu onu terk etmediği gibi o da onu terk etmez. **بِشْر** dedi:
حَبَاكَ بها مولاكَ عَنْ ظَهْرِ بِغْضَةٍ *** وقُلِّدَها طوقَ الحمامة جَعْفَرُ([12])
Ve **المِقْلَد**: başında eğrilik olan bir değnek; onunla ot **يُقْلَدُ** edilir; **القَتُّ** ipler yapıldığında **يُقْلَدُ** edildiği gibi. Ve bâbdan **القِلد**: bileziktir([13]). Ve o sahih bir kıyastır; çünkü el sanki onu takınır. Ve derler ki **الإقليد**: [**البُرَة**([14])] deveyi yularıyla bağlayan şeydir.

Diğer asıl: **القِلْد**: sudan paydır. Denir: **سقَينا أرضَنا قِلْدَها**; yani payını. Ve gök bize de böyle **قِلْداً** suladı; bir pay murad etti. Ve hadiste: “فَقلَدَتْنَا السَّماءُ قِلْداً في كلِّ أسبوع”.

Ama **المقاليد** için, denir ki: hazinelerdir. Allah Teâlâ dedi: ﴿لَهُ مَقَالِيدُ السَّمواتِ والأرْضِ﴾ [Zümer 63, Şûrâ 12]. Belki de, şeyleri sağlamca koruduğu için böyle adlandırılmıştır; yani onları muhafaza eder ve zapteder. Ve Arap der ki: **أقْلَدَ البحر على خَلْقٍ كثير**; onları karnında sağlamca hapsettiği zaman.

Ve bâbdan şâz olanlardan: **القِلْدة** ve **القِشْدة**: hurma ve kavut; bunlara içyağı karıştırılır.

(**قلز**)  **القاف** ve **اللام** ve **الزاء**. Derler ki **التقَلُّز**([15]): canlılıktır.

(**قلس**)  **القاف** ve **اللام** ve **السين** iki kelimedir: birisi bulutun yağmur olmaksızın çiyi atmasıdır; ondan **قَلَس الإنسانُ**; kustuğu zaman; o **قالس**’tir. Ama **التَّقليس** için denir ki: bazı eğlence aletleriyle vurmaktır([16]). Ve o, diğer kelimedir([17]).

Ve Ebû Bekr İbn Düreyd dedi: **القَلْس** iplerdendir([18]); sıhhatini bilmiyorum.

(**قلص**)  **القاف** ve **اللام** ve **الصاد** sahih bir asıldır; bir şeyin bir kısmının bir kısmına toplanmasına delâlet eder. Denir: **تقلَّصَ الشَّيءُ**; toplandığı zaman. Ve **شَفَةٌ قالِصَة**. Ve **ظلٌّ قالصٌ**; eksildiği zaman; sanki birbirine sokulmuştur. Allah Teâlâ dedi([19]): ﴿ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إلَيْنَا قَبْضاً يَسِيراً﴾ [Furkân 46]. Ama **قَلَصَةُ الماء**: kuyuda ondan birikip yükselen sudur; sanki yanlarından toplanmıştır. Ve o **ماء قليص**’tur. Ve **القَلَصَة**’nin cem‘i **قَلَصَات**. Ve derler ki: **قَلَصَتْ نَفْسُه**: midesi bulandı. Ve kıyası yakındır. Ama **القَلُوصُ**: devekuşunun yavrularından dişisidir. Ve bence o, yaratılışının toplanması sebebiyle **قَلوصاً** diye adlandırılmıştır; sanki uçlarından toplanıp bir araya gelmiştir. Ve **الحُبارَى**’nın dişisi de böyledir. Ve bununla develerden **القَلُوصُ** adlandırıldı; o, yaratılışı toplanmış genç devedir. Ve denir: **قَلَصَ الغدير**([20]); suyunun çoğu gittiği zaman.

(**قلط**)  **القاف** ve **اللام** ve **الطاء**’ta sahih olan bir şey yoktur. Ancak İbn Düreyd dedi: **رجُلٌ قُلاَطٌ**: kısa([21]). Belki bu, onların “**رجلٌ قَلَطِيٌّ**” sözündendir.

(**قلع**)  **القاف** ve **اللام** ve **العين** sahih bir asıldır; bir şeyi bir şeyden söküp çıkarmaya delâlet eder; sonra ondan ona yakın olan şeyler dallanır. Dersin: **قلَعْتُ الشّيءَ قَلعاً**; ben **قالعٌ**’ım, o **مقلوع**’dur. Ve kötü biniciliğinden dolayı eyerinden sökülür gibi olan adama: **قُلْعةَ**([22]) denir. Ve denir: bu, **منزِلُ قُلْعةٍ**’dır; yerleşim yeri olmadığı zaman. Ve kavim **على قُلْعَةٍ**’dır; yani yolculuk üzeredir.

Ve **المقلوع**: azledilmiş emirdir. Ve **القَلَعة**: dağdan tek başına sökülür gibi duran bir kaya; erişilmesi zor olur. Ve onunla büyük bulut benzetilir; **قلَعَةٌ** denir; cem‘i **قَلَع**. Dedi:
تَفَقَّأَ فوقَه القَلَعُ السَّوَارِي *** وجُنَّ الخازبازِ به جُنونا([23])
Ve **القُلاَع**: su çekildiğinde çatlayan çamurdur. Ve **قُلاَعاً** diye adlandırıldı; çünkü sökülür gibi olur. [Ve **أقلَعَ**([24])] işten; vazgeçtiği zaman. Ve onu **بقُلاَعة** ile attı; yerden bir parça koparıp onunla attığı zaman. Ve **المِقْلاع** mâruftur. Ve **القَلاّع**: denildiğine göre polis memuru. Ve bir hadiste rivayet edildi: “لا يدخل الجنَّةَ دَيْبُوبٌ ولا قَلاّع”. Dediler ki: **الدَّيبوب**: insanlar arasında ayırıncaya kadar laf taşıyarak sürünen kimsedir. Ve **القَلاّع**: adam, bir adamın bir başkasının yanında [yükselmiş] yerini görür de, ikisi arasında durmadan söz taşıyıp onu oradan söküp çıkarıncaya kadar. Ve **أقلعَتْ عنه الحُمَّى**. Ve denir: falanı, hummadan **في قَلَعٍ** hâlinde bıraktım; yani **إقلاع** hâlinde. Ve denir: **قَلِعَ قَلَعاً**. Ve **القِلْع**: geminin yelkeni; çünkü kaldırıldığında gemiyi yerinden söküp götürür.

Ve bu bâbdan şâz olanlardan **القَلع** ve **القِلْع**. Ama **القَلْع**([25]) ise: siperlik; darbımesellerinde derler ki: “**شَحْمَتِي في قَلْعِي**”. Ama **القِلْع** için denir ki: erkeğin göğsü üzerine giydiği bir göğüslüktür([26]). Dedi:
مُسْتَأْبِطَاً في قِلْعِهِ سِكِّينَا([27])

(**قلف**)  **القاف** ve **اللام** ve **الفاء** sahih bir asıldır; bir şeyi bir şeyden kazımaya delâlet eder. Denir: **قَلَفْت الشَّجرةَ**; kabuğunu ondan uzaklaştırdığın zaman. Ve **قَلَفْتَ الدَّنَّ**: çamurunu ondan söktüm. Ve sünnetçi, çocuğun sünnet derisini, o da **القُلْفة**’dir, kestiği zaman: **قَلَفَ الخاتنُ غرْلة الصبيِّ**.

(**قلق**)  **القاف** ve **اللام** ve **القاف** huzursuzluğa delâlet eden bir kelimedir. Denir: **قَلِق يَقْلَق قلَقَاً**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ل ص
قلص الشيء وقلّص وتقلّص‏:‏ ارتفع‏.‏
ويقال‏:‏ قلّص الثوب وقميص مقلّص‏:‏ قصير‏.‏
وقلص الظلّ وظلّ قالص‏.‏
وقلصت شفته‏:‏ انزوت علواً‏.‏
قال‏:‏ صبوراً على عضّ الحروب وضرسها إذا قلصت عن الفم الشّفتان وقلصوا عن الدار‏:‏ خفّوا وحان منهم قلوص‏.‏
وقلص ماء البئر‏:‏ ارتفع بمعنى ذهب وبمعنى تصعّد لجمومه‏.‏
وفرس مقلّص‏:‏ مرتفع نهد‏.‏
وقلصت الإبل‏.‏
ارتفعت في سيرها‏.‏
وتحته قلوص مهريّة وله قلصٌ وقلائص‏.‏
ومن المجاز‏:‏ رأيت ظليماً وقلوصه وهي أنثاه‏.‏
وقال لبيد‏:‏ ذعرت قلاص الثلج تحت ظلاله بمثنى الأيادي والمنيح المعقب يعني أنه طرد البرد وكل الشتاء بالقرى وقلاص الثلج‏:‏ السحاب الذي يأتي به‏.‏

##### Türkçe

ق ل ص
**قلص** şey ve **قلّص** ve **تقلّص**: yükseldi.
Ve denilir: **قلّص** elbise ve **قميص مقلّص**: kısa.
Ve **قلص** gölge ve **ظلّ قالص**.
Ve **قلصت شفته**: yukarı doğru çekildi.
Dedi:
“Sabırla, savaşların ısırmasına ve azı dişine karşı; ağızdan iki dudak çekildiği zaman.”
Ve **قلصوا عن الدار**: hafiflediler ve onlardan **قلوص** (zamanı) geldi.
Ve **قلص ماء البئر**: “gitti” mânâsıyla ve “yukarı doğru çıktı” mânâsıyla, onun çokluğu için yükseldi.
Ve **فرس مقلّص**: yüksek, kabarık.
Ve **قلصت الإبل**.
Yürüyüşünde yükseldi.
Ve onun altında **قلوص مهريّة** vardır; ve onun **قلصٌ** ve **قلائص**i vardır.
Mecazdan: **ظليماً** ve onun **قلوصه**unu gördüm; o, onun dişisidir.
Ve Lebîd dedi:
“Onun gölgeleri altında karın **قلاص**larını, iki kat ellerle ve ardı sıra gelen **منيح** ile ürküttüm.”
Yani o, köylerde soğuğu ve bütün kışı ve karın **قلاص**larını kovdu; ve **قلاص الثلج**: onu getiren buluttur.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

قَلَصَ الشيءُ يَقْلِص قُلوصاً: تَدانى وانضمّ، وفي الصحاح: ارتفع. وقَلَصَ الظلُّ يَقْلِصُ عني قُلوصاً: انقبض وانضمّ وانْزَوَى. وقَلَص وقلَّصَ وتقلَّص كله بمعنى انضمّ وانزَوَى؛ قال ابن بري: وقلَص قلوصاً ذهب؛ قال الأَعشى:
وأَجْمَعْتُ منها لِحَجّ قلوصا
وقال رؤبة:
قَلَّصْنَ تَقْليص النَّعَامِ الوَخَّادْ
ويقال: قَلَصَتْ شفته أَي انْزَوَتْ. وقَلَص ثوبُهُ يَقْلِص، وقَلَص ثوبُهُ بعد الغَسْل، وشفة قالِصَة وظلٌّ قالص إِذا نَقَص؛ وقوله أَنشده ثعلب:وعَصَب عن نَسَويْه قالِص
قال: يريد أَنه سمين فقد بان موضعُ النسا وهو عرق يكون في الفخذ. وقَلَصَ الماءُ يقلِصُ قُلوصاً، فهو قالِص وقَلِيص وقَلاَّص: ارتفع في البئر؛ قال امرؤ القيس:
فأَوْرَدَها من آخرِ الليل مَشْرَباً،
بَلاثِقَ خُضْراً، ماؤُهن قَلِيص
وقال الراجز:
يا رِيَّهَا من بارِدٍ قَلاَّصِ،
قد جَمَّ حتى هَمَّ بانْقِياصِ
وأَنشد ابن بري لشاعر:
يَشْربْن ماءً طَيّباً قَلِيصُهُ،
كالحبَشِيِّ فوقَه قَمِيصُه
وقَلَصَةُ الماء وقَلْصَتُه: جَمّته. وبئر قَلوصٌ: لها قَلَصَة، والجمع قَلائص، وهو قَلَصَة البئر، وجمعها قَلَصَات، وهو الماء الذي يَجِمُّ فيها ويرْتَفع. قال ابن بري: وحكى ابن الأَجدابي عن أَهل اللغة قَلْصَة، بالإِسكان، وجمعها قَلَص مثل حَلْقة وحَلَق وفَلْكَة وفَلَك. والقَلْص: كثرة الماء وقلته، وهو من الأَضداد. وقال أَعرابي: أَبَنْت بَيْنُونة فما وجدت فيها إِلاَّ قَلْصَةً من الماء أَي قليلاً. وقَلَصَت البئرُ إِذا ارتفعت إِلى أَعلاها، وقَلَصَتْ إِذا نَزَحَتْ. شمر: القالِص من الثياب المُشَمَّرُ القصير. وفي حديث عائشة، رضوان اللّه عليها: فقَلَصَ دمعي حتى ما أُحِسُّ منه قَطْرَةً أَي ارتفع وذهب. يقال: قَلَصَ الدمعُ مخففاً، وإِذا شدد فللمبالغة. وكل شيء ارتفع فذهب، فقد قَلَّص تقليصاً؛ وقال:
يوماً تَرَى حِرْباءَه مُخَاوِصَا،
يَطْلُبُ في الجَنْدَل ظِلاًّ قالِصا
وفي حديث ابن مسعود: أَنه قال للضَّرع اقْلِصْ فقَلَص أَي اجتمع؛ وقول عبد مناف بن ربع:
فقَلْصِي ونَزْلِي قد وجَدْتُمْ حَفِيلَهُ،
وشَرّي لكم، ما عشتمُ، ذَوْدُ غاوِلِ
قَلْصي: انقباضي. ونَزْلي: استرسالي. يقال للناقة إِذا غارت وارتفع لبنها: قد أَقْلَصَت، وإِذا نزل لبنُها: قد أَنْزَلَتْ. وحَفِيلُه: كثرة لبنه. وقَلَص القومُ قُلُوصاً إِذا اجتمعوا فساروا؛ قال امرؤ القيس: وقد حَانَ مِنَّا رِحْلَةٌ فَقُلُوص
وقَلَصَت الشفة تَقْلِص: شَمَّرَتْ ونَقَصَت. وشفة قالِصة وقميص مُقَلَّص، وقَلَّصْتُ قميصي: شَمَّرتُه ورفَعْتُه؛ قال:
سراج الدُّجى حَلّتْ بسَهْلٍ، وأُعْطِيَتْ
نَعِيماً وتَقْليصاً بدِرْعِ المَناطِقِ
وتَقَلَّص هو: تَشَمَّر. وفي حديث عائشة: أَنها رأَت على سعد درعاً مُقَلِّصة أَي مجتمعة منضمة. يقال: قَلَّصَت الدرعُ وتَقَلَّصَت، وأَكثر ما يقال فيما يكون إِلى فوق. وفرس مُقَلِّص، بكسْر اللام: طويل القوائم منضم البطن، وقيل: مُشْرِف مُشَمِّر؛ قال بشر:
يُضَمَّر بالأَصَائل، فهْوَ نَهْد
أَقَبُّ مُقَلِّصٌ، فيه اقْوِرارُ
وقَلَّصَت الإِبلُ في سيرها: شَمَّرَتْ. وقلَّصَت الإِبلُ تَقْليصاً إِذا استمرت في مضيها؛ وقال أَعرابي:
قَلِّصْنَ والْحَقْنَ بدِبْثا والأَشَلّْ
يخاطب إِبلاً يَحدُوها. وقَلَّصَت الناقةُ وأَقْلَصَت وهي مِقْلاص: سَمِنت في سَنَامها، وكذلك الجمل؛ قال:
إِذا رآه في السَّنام أَقْلَصها
وقيل: هو إِذا سمنت في الصيف. وناقة مِقْلاص إِذا كان ذلك السِّمَن إِنما يكون منها في الصيف، وقيل: أَقْلَص البعيرُ إِذا ظَهَرَ سَنامُه شيئاً وارتفع؛ والقَلْص والقُلُوص: أَولُ سِمَنها. الكسائي: إِذا كانت الناقة تسمَن وتُهْزَلُ في الشتاء فهي مِقْلاص أَيضاً. والقَلُوص: الفَتِيَّة من الإِبل بمنزلة الجارية الفَتَاة من النساء، وقيل: هي الثَّنِيَّة، وقيل: هي ابنة المخاض، وقيل: هي كل أُنثى من الإِبل حين تركب وإِن كانت بنت لبون أَو حقة إِلى أَن تصير بَكْرة أَو تَبْزُل، زاد التهذيب: سميت قَلُوصاً لطول قوائمها ولم تَجْسُم بَعْدُ، وقال العدوي: القَلُوص أَول ما يُرْكَب من إِناث الإِبل إِلى أَن تُثْني، فإِذا أَثنت فهي ناقة، والقَعُود أَول ما يركب من ذكور الإِبل إِلى أَن يُثْني، فإِذا أَثْنى فهو جمل، وربما سموا الناقة الطويلة القوائم قَلُوصاً، قال: وقد تسمى قَلُوصاً ساعَةَ توضَع، والجمع من كل ذلك قَلائِص وقِلاص وقُلُص، وقُلْصانٌ جمع الجمع، وحالبها القَلاَّص؛ قال الشاعر:
على قِلاصٍ تَخْتَطِي الخَطائِطا،
يَشْدَخْنَ بالليل الشجاعَ الخابِطا
وفي الحديث: لتُتْرَكَنَّ القِلاصُ فلا يُسْعى عليها أَي لا يَخْرُج ساع إِلى زكاة لقلة حاجة الناس إِلى المال واستغنائهم عنه، وفي حديث ذي المِشْعار: أَتَوْكَ على قُلُصٍ نَواجٍ. وفي حديث عليّ، رضي اللّه عنه: على قُلُص نَوَاجٍ؛ وأَما ما ورد في حديث مكحول: أَنه سئل عن القَلُوص أَيُتوضأُ منه؟ فقال: لم يتَغَير القَلوص نهر، قَذِرٌ إِلا أَنه جار. وأَهل دمشق يسمون النهر الذي تنصبّ إِليه الأَقذار والأَوساخ: نهرَ قَلُوط، بالطاء. والقَلُوص من النعام: الأُنثى الشابة من الرِّئَال مثل قَلُوص الإِبل. قال ابن بري: حكى ابن خالويه عن الأَزدي أَن القَلُوص ولد النعام حَفَّانُها ورِئَالُها؛ وأَنشد
(* البيت لعنترة من معلقته.) :
تَأْوي له قُلُصُ النَّعام، كما أَوَت
حِزَقٌ يَمَانِيَةٌ لأَعْجَمَ طِمْطِمِ
والقَلُوص: أُنثى الحُبارى، وقيل: هي الحُبارى الصغيرة، وقيل: القَلُوص أَيضاً فرخ الحُبارى؛ وأَنشد للشماخ:
وقد أَنْعَلَتْها الشمسُ نَعْلاً كَأنَّها
قَلُوص حُبارَى، رِيشُها قد تَمَوَّرا
والعرب تَكْني عن الفَتَيات بالقُلُص؛ وكتب رجل من المسلمين إِلى عمر بن الخطاب، رضي اللّه عنه، من مَغْزىً له في شأْن رجل كان يخالف الغزاة إِلى المُغِيبَات بهذه الأَبيات:
أَلا أَبْلِغْ، أَبا حفصٍ رسولاً
فِدىً لك، من أَخي ثقةٍ، إِزارِي
قَلائِصَنَا، هداك اللّه، إِنا
شُغِلْنا عنكُمُ زَمَنَ الحِصَار
فما قُلُصٌ وُجِدْنَ مُعَقَّلاتٍ،
قَفَا سَلْعٍ، بمُخْتَلَفِ التِّجَارِ
يُعَقِّلُهن جَعْدٌ شَيْظَمِيٌّ،
وبئسَ مُعَقِّلُ الذَّوْدِ الظُّؤَار
(* ورد في رواية اللسان في مادة
ازر: الخيار بدلاً من الظؤار.)
أراد بالقلائص ههنا النساء ونصبها على المفعول بإِضمار فعل أَي تدارَكْ قلائصنا، وهي في الأَصل جمع قَلُوص، وهي الناقة الشابة، وقيل: لا تزال قلوصاً حتى تصير بازلاً؛ وقول الأَعشى:
ولقد شَبَّت الحروبُ فما عَمْـ
ـمَرْتَ فيها، إِذ قَلَّصَتْ عن حيالِ
أَي لم تَدْعُ في الحروب عمراً إِذ قَلَّصَتْ أَي لَقِحَت بعد أَن كانت حائلاً تحمل وقد حالت؛ قال الحرث بن عباد:
قَرِّبا مَرْبَطَ النَّعامةِ مِنِّي،
لَقِحَت حَرْبُ وائلٍ عن حِيَالِ
وقَلَّصَتْ وشَالَت واحد أَي لقحت.
وقِلاص النجم: هي العشرون نجماً التي ساقها الدَبَران في خِطبة الثريا كما تزعم العرب؛ قال طفيل:
أَمَّا ابنُ طَوْقٍ فقد أَوفى بذمَّتِهِ،
كما وَفى بقِلاصِ النجم حاديها
وقال ذو الرمة:
قِلاصٌ حَدَاها راكبٌ مُتَعْمِّمٌ،
هَجَائِنُ قد كادَتْ عليه تَفَرَّقُ
وقَلَّص بين الرجلين: خلَّص بينهما في سِباب أَو قتال. وقلَصَتْ نفسُه تقْلِص قَلْصاً وقَلِصَت: غَثَتْ. وقَلَص الغديرُ: ذهب ماؤه؛ وقول لبيد: لوِرْد تَقْلِصُ الغِيطانُ عَنْهُ،
يَبُذُّ مَفَازَة الخِمْسِ الكلالِ
يعني تَخلَّف عنه؛ بذلك فسره ابن الأَعرابي.

##### Türkçe

**قَلَصَ** şey **يَقْلِص** **قُلوصاً**: yaklaştı ve toplandı; **الصحاح**’ta: yükseldi.

**قَلَصَ** gölge **يَقْلِصُ** benden **قُلوصاً**: büzüldü, toplandı ve çekildi. Ve **قَلَص** ve **قلَّصَ** ve **تقلَّص** hepsi, **انضمّ** ve **انزَوَى** manasındadır; İbn Berrî dedi: ve **قلَص قلوصاً** gitti; el-A‘şâ dedi:
وأَجْمَعْتُ منها لِحَجّ قلوصا
Rü’be dedi:
قَلَّصْنَ تَقْليص النَّعَامِ الوَخَّادْ
Ve denir: **قَلَصَتْ** dudağı, yani **انْزَوَتْ**. Ve **قَلَص** elbisesi **يَقْلِص**; ve **قَلَص** elbisesi yıkamadan sonra; ve **شفة قالِصَة** ve **ظلٌّ قالص** eksildiği zaman; ve onun sözü, Sa‘leb’in rivayet ettiği:
وعَصَب عن نَسَويْه قالِص
Dedi: muradı, onun şişman olduğudur; çünkü **النسا**’nın yeri belirginleşmiştir; o, uylukta bulunan bir damardır.

Ve **قَلَصَ** su **يقلِصُ قُلوصاً**; o hâlde o **قالِص** ve **قَلِيص** ve **قَلاَّص**: kuyuda yükseldi; İmru’ul-Kays dedi:
فأَوْرَدَها من آخرِ الليل مَشْرَباً،
بَلاثِقَ خُضْراً، ماؤُهن قَلِيص
Ve er-Râciz dedi:
يا رِيَّهَا من بارِدٍ قَلاَّصِ،
قد جَمَّ حتى هَمَّ بانْقِياصِ
Ve İbn Berrî bir şaire ait olarak rivayet etti:
يَشْربْن ماءً طَيّباً قَلِيصُهُ،
كالحبَشِيِّ فوقَه قَمِيصُه
Ve **قَلَصَةُ الماء** ve **قَلْصَتُه**: onun birikmişi. Ve **بئر قَلوصٌ**: onun bir **قَلَصَة**’si vardır; çoğulu **قَلائص**; ve o, kuyunun **قَلَصَة**’sidir; onun çoğulu **قَلَصَات**; ve o, içinde birikip yükselen sudur. İbn Berrî dedi: ve İbn el-Ecdâbî, dil ehli adına **قَلْصَة**’yi, sükûn ile, nakletti; çoğulu **قَلَص**; tıpkı **حَلْقة** ve **حَلَق** ve **فَلْكَة** ve **فَلَك** gibi.

Ve **القَلْص**: suyun çokluğu ve azlığıdır; o, zıt anlamlılardandır. Bir bedevî dedi: **أَبَنْت بَيْنُونة**; onda sudan ancak bir **قَلْصَةً** buldum, yani az. Ve **قَلَصَت** kuyu, en üstüne yükseldiği zaman; ve **قَلَصَتْ** suyu çekildiği zaman.

Şemmer: elbiselerden **القالِص**: yukarı toplanmış kısa olandır. Âişe hadîsinde, Allah’ın rızası onun üzerine olsun: “Gözyaşım **قَلَصَ** etti; öyle ki ondan bir damla bile hissetmiyorum”; yani yükseldi ve gitti. Denir: **قَلَصَ** gözyaşı, hafifletilmiş olarak; şeddeli olursa mübalağa içindir. Ve her ne yükselip giderse, muhakkak **قَلَّص تقليصاً** etmiştir; ve dedi:
يوماً تَرَى حِرْباءَه مُخَاوِصَا،
يَطْلُبُ في الجَنْدَل ظِلاًّ قالِصا
Ve İbn Mes‘ûd hadîsinde: onun memeye “**اقْلِصْ**” dediği, bunun üzerine **قَلَص** ettiği; yani toplandığı. Ve Abd Menâf b. Rab‘ın sözü:
فقَلْصِي ونَزْلِي قد وجَدْتُمْ حَفِيلَهُ،
وشَرّي لكم، ما عشتمُ، ذَوْدُ غاوِلِ
**قَلْصي**: büzülmem. **ونَزْلي**: salıvermem. Deveye, sütü çekilip yükseldiği zaman: “**قد أَقْلَصَت**” denir; sütü indiği zaman: “**قد أَنْزَلَتْ**” denir. **وحَفِيلُه**: sütünün çokluğudur. Ve **قَلَص** kavim **قُلُوصاً**: toplandıkları ve yürüdükleri zaman; İmru’ul-Kays dedi:
وقد حَانَ مِنَّا رِحْلَةٌ فَقُلُوص
Ve **قَلَصَت** dudak **تَقْلِص**: yukarı toplandı ve eksildi. Ve **شفة قالِصة** ve **قميص مُقَلَّص**; ve “**قَلَّصْتُ قميصي**”: onu yukarı topladım ve kaldırdım; dedi:
سراج الدُّجى حَلّتْ بسَهْلٍ، وأُعْطِيَتْ
نَعِيماً وتَقْليصاً بدِرْعِ المَناطِقِ
Ve **تَقَلَّص** o: yukarı toplandı. Âişe hadîsinde: onun Sa‘d üzerinde **درعاً مُقَلِّصة** gördüğü; yani toplanmış, bitişmiş. Denir: **قَلَّصَت الدرعُ** ve **تَقَلَّصَت**; ve en çok, yukarıya doğru olan şey hakkında söylenir. Ve **فرس مُقَلِّص**—lâmın kesresiyle—: uzun bacaklı, karnı toplanık; ve denildi: yüksek, yukarı toplanmış; Bişr dedi:
يُضَمَّر بالأَصَائل، فهْوَ نَهْد
أَقَبُّ مُقَلِّصٌ، فيه اقْوِرارُ
Ve **قَلَّصَت الإِبلُ** yürüyüşünde: yukarı toplandı. Ve **قلَّصَت الإِبلُ تَقْليصاً**: gidişinde devam ettiği zaman; ve bir bedevî dedi:
قَلِّصْنَ والْحَقْنَ بدِبْثا والأَشَلّْ
Onu, kendisine türkü söyleyerek sürdüğü develere hitap ederek (söyledi). Ve **قَلَّصَت الناقةُ** ve **أَقْلَصَت**; o **مِقْلاص** iken: hörgücünde semirdi; aynı şekilde erkek deve; dedi:
إِذا رآه في السَّنام أَقْلَصها
Ve denildi: o, yazın semirdiği zamandır. Ve **ناقة مِقْلاص**: o semizliğin ondan ancak yazın olması hâlinde; ve denildi: **أَقْلَص البعيرُ**: hörgücü biraz görünüp yükseldiği zaman. Ve **القَلْص** ve **القُلُوص**: onun semizliğinin başlangıcıdır. el-Kisâî: dişi deve kışın semirip zayıflıyorsa o da **مِقْلاص**’tır. Ve **القَلُوص**: develerden genç dişi; kadınlardan genç kızın konumu gibidir; ve denildi: o **الثَّنِيَّة**’dir; ve denildi: o **ابنة المخاض**’dır; ve denildi: o, deve dişilerinden her biridir; binildiği vakit—**بنت لبون** yahut **حقة** olsa bile—**بَكْرة** oluncaya yahut **تَبْزُل** edinceye kadar. **التهذيب** ilave etti: uzun bacaklı olduğu ve henüz irileşmediği için **قَلُوصاً** diye adlandırıldı. el-‘Adevî dedi: **القَلُوص** dişi develerden, binilmeye başlandığı ilk zamandan **تُثْني** edinceye kadardır; **أَثنت** edince o **ناقة**’dır. Ve **القَعُود** erkek develerden, binilmeye başlandığı ilk zamandan **يُثْني** edinceye kadardır; **أَثْنى** edince o **جمل**’dir. Ve bazen uzun bacaklı dişi deveye **قَلُوصاً** derler. Dedi: ve bazen doğurulduğu saat **قَلُوصاً** diye adlandırılır. Bütün bunların çoğulu: **قَلائِص** ve **قِلاص** ve **قُلُص**; ve **قُلْصانٌ** çoğulun çoğuludur. Ve onu sağan: **القَلاَّص**; şair dedi:
على قِلاصٍ تَخْتَطِي الخَطائِطا،
يَشْدَخْنَ بالليل الشجاعَ الخابِطا
Ve hadîste: “**لتُتْرَكَنَّ القِلاصُ فلا يُسْعى عليها**”; yani insanların mala ihtiyacının azlığından ve ondan müstağni olmalarından dolayı, zekât için bir **ساع** çıkmayacaktır. Ve Zî’l-Miş‘âr hadîsinde: “Sana **قُلُصٍ نَواجٍ** üzerinde geldiler.” Ve Ali hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “**على قُلُص نَوَاجٍ** üzerinde.” Makḥûl hadîsinde gelen şeye gelince: ona **القَلُوص** hakkında “ondan abdest alınır mı?” diye soruldu; o da dedi ki: “**لم يتَغَير القَلوص نهر، قَذِرٌ إِلا أَنه جار**.” Şam ehli, içine pislikler ve kirlerin döküldüğü ırmağa **نهرَ قَلُوط** derler; **بالطاء** ile.

Ve devekuşundan **القَلُوص**: **الرِّئَال**’den genç dişidir; deve **قَلُوص**’u gibidir. İbn Berrî dedi: İbn Hâlaveyh, el-Ezdî’den nakletti ki **القَلُوص** devekuşu yavrusudur: onun **حَفَّانُها**’sı ve **رِئَالُها**’sı; ve okudu:
(* البيت لعنترة من معلقته.) :
تَأْوي له قُلُصُ النَّعام، كما أَوَت
حِزَقٌ يَمَانِيَةٌ لأَعْجَمَ طِمْطِمِ
Ve **القَلُوص**: **الحُبارى**’nın dişisi; ve denildi: o küçük **الحُبارى**’dır; ve denildi: **القَلُوص** ayrıca **الحُبارى**’nın yavrusudur. Ve eş-Şemmâh’a ait olarak okundu:
وقد أَنْعَلَتْها الشمسُ نَعْلاً كَأنَّها
قَلُوص حُبارَى، رِيشُها قد تَمَوَّرا
Ve Araplar, genç kızlardan kinaye olarak **القُلُص** ile söz ederler. Müslümanlardan bir adam, bir gazvesinden Ömer b. el-Hattâb’a, Allah ondan razı olsun, gazâcıların **المُغِيبَات**’ına aykırı davranan bir adam hakkında şu beyitlerle yazdı:
أَلا أَبْلِغْ، أَبا حفصٍ رسولاً
فِدىً لك، من أَخي ثقةٍ، إِزارِي
قَلائِصَنَا، هداك اللّه، إِنا
شُغِلْنا عنكُمُ زَمَنَ الحِصَار
فما قُلُصٌ وُجِدْنَ مُعَقَّلاتٍ،
قَفَا سَلْعٍ، بمُخْتَلَفِ التِّجَارِ
يُعَقِّلُهن جَعْدٌ شَيْظَمِيٌّ،
وبئسَ مُعَقِّلُ الذَّوْدِ الظُّؤَار
(* ورد في رواية اللسان في مادة
ازر: الخيار بدلاً من الظؤار.)
Burada **القلائص** ile kadınları kastetti; onu, gizli bir fiil takdiriyle mef‘ûl olarak nasbetti; yani “**تدارَكْ قلائصنا**”. O, aslında **قَلُوص**’un çoğuludur; o da genç dişi devedir. Ve denildi: **بازلاً** oluncaya kadar hâlâ **قلوصاً**’dur. Ve el-A‘şâ’nın sözü:
ولقد شَبَّت الحروبُ فما عَمْـ
ـمَرْتَ فيها، إِذ قَلَّصَتْ عن حيالِ
Yani: savaşlarda Amr’ı çağırmadın; **إِذ قَلَّصَتْ**; yani, daha önce **حائلاً** iken gebe kaldı; taşırdı, hâlbuki **حالت** etmişti. el-Hâris b. ‘Abbâd dedi:
قَرِّبا مَرْبَطَ النَّعامةِ مِنِّي،
لَقِحَت حَرْبُ وائلٍ عن حِيَالِ
Ve **قَلَّصَتْ** ile **شَالَت** birdir; yani gebe kaldı.

Ve **قِلاص النجم**: Arapların zannettikleri üzere, **الدَبَران**’ın **الثريا**’nın talipliğinde sevk ettiği yirmi yıldızdır; Tufeyl dedi:
أَمَّا ابنُ طَوْقٍ فقد أَوفى بذمَّتِهِ،
كما وَفى بقِلاصِ النجم حاديها
Ve Zû’r-Rumme dedi:
قِلاصٌ حَدَاها راكبٌ مُتَعْمِّمٌ،
هَجَائِنُ قد كادَتْ عليه تَفَرَّقُ
Ve **قَلَّص** iki adamın arasını: sövüşmede yahut savaşta ikisinin arasını ayırdı. Ve **قلَصَتْ** nefsi **تقْلِص قَلْصاً** ve **قَلِصَت**: bulandı. Ve **قَلَص** gölcük: suyu gitti. Lebîd’in sözü:
لوِرْد تَقْلِصُ الغِيطانُ عَنْهُ،
يَبُذُّ مَفَازَة الخِمْسِ الكلالِ
Yani: ondan geri kaldı; İbn el-A‘râbî onu bununla tefsir etti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%B5/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ل ص * * قضلَصَ * الشيء ارتفع وبابه جلس وكذا * قَلَّصَ تقلِيصاً * و * تَقَلَّص * كله بمعنى انضم وانزوى و * قَلَصَ * الثوب بعد الغسل وشفة * قَالِصَةٌ * وظل * قَالِصٌ * إذا نقص و * القَلُوصُ * من النوق الشابة وهي بمنزلة الجارية من الناسء وجمعها * قُلُصٌ * بضمتين و * قَلاَئِصُ * مثل قدوم وقدم وقدائم وجمع القلص * قِلاَصٌ

##### Türkçe

* ق ل ص * * **قضلَصَ** * şey yükseldi; babı **جلس**’tir; yine **قَلَّصَ** تقلِيصاً ve **تَقَلَّص**; hepsi “toplanıp büzüldü ve çekilip köşesine sindi” mânâsınadır. Ve **قَلَصَ** elbise yıkamadan sonra (çekti); ve dudak **قَالِصَةٌ**; ve gölge **قَالِصٌ**: eksildiği zaman. Ve **القَلُوصُ**: genç dişi develerdendir; o, insanlardan câriyenin menzilesindedir; cem‘i **قُلُصٌ** (iki damme ile) ve **قَلاَئِصُ**; **قدوم** ve **قدم** ve **قدائم** gibi. Ve **قلص**’un cem‘i **قِلاَصٌ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

قلص يقلص قلوصا: وثب  ، عن أبي عمرو. وفي اللسان: قلص الشيء يقلص قلوصا: تدانى وانضم. وفي الصحاح: ارتفع. قلصت  نفسه: غثت، كقلص، بالكسر  ، والسين لغة فيه. قلص  الماء  يقلص قلوصا:  ارتفع  في البئر. وقال ابن القطاع: اجتمع في البئر وكثر،  فهو قالص وقليص. وقلاص  . قال امرؤ القيس:
  فأوردها في آخر الليل مشربا                      بلاثق خضرا ماؤهن قليص وقال آخر:
  يا ريها من بارد قلاص
  قد جم حتى هم بانقياص وأنشد ابن بري لشاعر:
  يشربن ماء طيبا قليصه
  كالحبشي فوقه قميصه وجمع القليص قلص. قال حميد بن ثور -رضي الله تعالى عنه- يصف قوسا:
  كأن في عجسها عجلى ورنتها                      على ثماد يحسي ماؤها قلصا وقال الزمخشري: قلص ماء البئر: ارتفع بمعنى ذهب، وبمعنى تصعد لجمومه. قلت:يشير إلة أنه من الأضداد، فقد قالوا: قلصت البئر، إذا ارتفعت إلى أعلاها. وقلصت، إذا نزحت، وهذا قد أغفله المصنف تقصيرا. قلص  القوم  قلوصا:  احتملوا  ، هكذا في العباب والتكملة، وفي اللسان: اجتمعوا  فساروا  ، قال امرؤ القيس:
  تراءت لنا يوما بسفح عنـيزة                      وقد حان منها رحلة وقلوص يقال: قلصت  شفته  ، إذا  انزوت  . وعليه اقتصر الجوهري، وزاد الزمخشري: علوا. وزاد المصنف:  وشمرت  ، وزاد غيره: ونقصت. وشفة قالصة، قال عنترة العبسي:
  ولقد حفظت وصاة عمي بالضحى                      إذ تقلص الشفتان عن وضح الفم

  قلص  الظل عني  يقلص قلوصا:  انقبض  ن وانضم وانزوى، وقيل: ارتفع، وقيل: نقص، وكله صحيح. قلص  الثوب بعد الغسل  قلوصا:  انكمش  ، وتشمر.  وقلصة البئر، محركة  ، هكذا في الصحاح:  الماء  الذي  يجم فيها ويرتفع. ج قلصات  ، محركة أيضا. قال ابن بري: وحكى ابن الأجدابي عن أهل اللغة: قلصة البئر، بإسكان اللام، وجمعها قلص، كحلقة وحلق، وفلكة وفلك.  والقلوص  ، كصبور،  من الإبل: الشابة، وهي بمنزلة الجارية من النساء، قاله الجوهري.  أو  هي  الباقية على السير  ، ولا تزال قلوصا حتى تبزل، ثم لا تسمى قلوصا. وهذا قول الليث. وقال غيره: هي العربية الفتية،  أو  هي  أول ما يركب من إناثها إلى أن تثني، ثم هي ناقة  ن أي إذا أثنت. والقعود: أول ما يركب من ذكورها إلى أن يثني، ثم هو جمل. وهذا نقله الجوهري والصاغاني عن العدوي. وقال غيره: هي الثنية، وقيل: هي ابنة مخاض. وقيل: هي كل أنثى من الإبل حين تركب، وإن كانت بنت لبون أو حقة إلى أن تصير بكرة أو تبزل، والأقوال متقاربة. قال الجوهري: ربما سموا  الناقة الطويلة القوائم  قلوصا. وفي التهذيب: سميت قلوصا لطول قوائمها ولم تجسم بعد. قال ابن دريد:  خاص بالإناث  ، ولا يقال للذكور قلوص. قال عمرو بن أحمر الباهلي:
  حنت قلوصي إلى بابوسها جزعا                      ماذا حنينك أم ما أنت والذكـر وأنشد أبو زيد في نوادره:
  أي قلوص راكب تراها
  طاروا علاهن فطر علاها
  واشدد بمثنى حقب حقواها
  ناجية وناجيا أباها الكل  قلائص، وقلص  ، مثل قدوم وقدم وقدائم، و  جج قلاص  ، بالكسر، مثل سلب وسلاب. وزاد في اللسان في جموعه: قلصان، بالضم، أيضا. وأنشد أبو عبيدة لهميان بن قحافة:
  على قلاص تختطي الخطائطا                      يشدخن بالليل الشجاع الخابطا القلوص أيضا:  الأنثى من النعام، ومن الرئال  ، هكذا بواو العطف في سائر النسخ. ونص الجوهري: من النعام من الرئال، بإسقاط الواو. وفي العباب: القلوص: الأنثى من النعام. وقال ابن دريد: قلص النعام: رئالها. قال عنترة العبسي:
  تأوي له قلص النعام كما أوت                      حزق يمانية لأعجم طمطـم ثم قال: وقيل: القلوص: الأنثى من الرئال، وهي الرألة. وفي اللسان: القلوص من النعام: الأنثى الشابة من الرئال، مثل قلوص الإبل، أي فهو مجاز، وصرح به الزمخشري. قال ابن بري: حكى ابن خالويه عن الأزدي أن القلوص ولد النعام: حفانها ورئالها. وأنشد قول عنترة السابق. القلوص، أيضا:  فرخ الحبارى  ، وقيل: أنثاها. وقيل: هي الحبارى الصغيرة. وأنشد ابن دريد للشماخ:
  وقد أنعلتها الشمس حتى كأنهاقلوص حبارى زفها قد تمورا  ويكنون عن الفتيات بالقلص  والقلائص. وكتب أبو المنهال، بقيلة الأكبر، إلى عمر بن الخطاب، رضي الله تعالى عنه، من مغزى له في شأن جعدة، كان يخالف الغزاة إلى المغيبات بهذه الأبيات:
  ألا أبلغ أبا حفـص رسـولا                      فدى لك من أخي ثقة إزاري

  قلائصنا هداك اللـه إنـا                      شغلنا عنكم زمن الحصار
  فما قلص وجدن معقلات                      قفا سلع بمختلف التجـار
  يعقلهن جعد من سـلـيم                      وبئس معقل الذود الظؤار أراد بالقلائص هنا النساء، ونصبها على المفعول بإضمار فعل، أي تدارك قلائصنا، وهي في الأصل جمع قلوص، للناقة الشابة. فقال عمر -رضي الله تعالى عنه-: ادعوا إلي جعدة. فأتي به فجلد معقولا. قال سعيد بن المسيب: إني لفي الأغيلمة الذين يجرون جعدة إلى عمر، رضي الله تعالى عنه. من أمثالهم:   آخر البز على القلوص   ، يأتي بيانه  في  خ ت ع   . قال ابن السكيت:  أقلص البعير: ظهر سنامه شيئا  وارتفع. وقال ابن القطاع: أقلص السنام: بدأ بالخروج. قال:
  إذا رآه في السنام أقلصا وقال غيرهما: وكذلك الناقة، وهي مقلاص. قيل: أقلصت  الناقة: سمنت في الصيف  . وناقة مقلاص، إذا كان ذلك السمن إنما يكون منها في الصيف. وقيل: القلص والقلوص: أول سمنها. وقال الكسائي: إذا كانت الناقة تسمن وتهزل في الشتاء فهي مقلاص أيضا.  أو  أقلصت، إذا  غارت وارتفع لبنها  . وأنزلت، إذا نزل لبنها.  وقلصت  الإبل في سيرها  تقليصا  : شمرت، وقيل:  استمرت  في مضيها. قال أعرابي:
  قلصن والحقن بدبثا والأشل يخاطب إبلا يحدوها مقلاص،  كمفتاح: جد والد عبد العزيز بن عمران بن أيوب  الفقيه  الإمام، من أصحاب  محمد بن إدريس  الشافعي  ، رضي الله تعالى عنه، مشهور. ترجمه الخيضري وغيره في الطبقات،  وكان من أكابر  الأئمة  المالكية، فلما رأى الشافعي انتقل إليه وتمذهب بمذهبه  . ومما يستدرك عليه: القلوص: التداني والانضمام والانزواء، وكذلك التقلص والتقليص. قال ابن بري: قلص قلوصا: ذهب. قال الأعشى:
  وأجمعت منها لحج قلوصا وقال رؤبة:
  قلصن تقليص النعام الوخاد والقالص: البائن. وأنشد ثعلب:
  وعصب عن نسويه قالص قال: يريد أنه سميين فقد بان موضع النسا. وبئر قلوص: لها قلصة، والجمع قلائص. والقلص: كثرة الماء، وقلته، ضد. وقال أعرابي: فما وجدت فيها إلا قلصة من الماء. بالفتح، أي قليلا. وقلصت البئر، إذا ارتفعت إلى أعلاها. وقلصت، إذا نزحت. وقال شمر: القالص من الثياب: المشمر القصير. وفي حديث عائشة، رضي الله تعالى عنها:  فقلص دمعي حتى ما أحس منه قطرة  أي ارتفع وذهب. يقال: قلص الدمع، مخففا، ويشدد للمبالغة، وكل شيء ارتفع فذهب فقد قلص تقليصا، وظل قالص: ناقص. وقلص الضرع: اجتمع. والقلص والنزل اسمان من أقلصت، الناقة وأنزلت، إذا غارت أو نزل لبنها. ومنه قول عبد مناف بن ربع الهذلي:
  فقلصي ونزلي قد وجدتم حفيله                      وشري لكم ما عشتم ذو دغاول

  ويروى: قد علمتم، والبيت من قصيدة يرثي بها دبية السلمي، وأمه هذلية. وفي اللسان: قلصي: انقباضي. ونزلي: استرسالي. وفي العباب: وقيل: نزله وقلصه خيره وشره. قلت: ويأباه قوله فيما بعد: وشري لكم، إلى آخره. وفي شرح الديوان عن الباهلي أي تشميري ونزولي. والقلوص، بالضم: البعد، وبه فسر بعضهم قول امرئ القيس: رحلة وقلوص. ويروى: فقلوص: وفي الأساس: قلصوا عن الدار: خفوا. وحان منهم قلوص. وقميص مقلص، وقلصت قميصي: شمرته ورفعته، وقلص هو تشمر، لازم متعد، وقيل: تقلص. ودرع مقلصة، أي مجتمعة منظمة. يقال: قلصت الدرع وتقلصت، وأكثر ما يقال فيما يكون إلى فوق، قال:
  سراج الدجى حلت بسهل وأعطيت                      نعيما وتقليصا بدرع المنـاطـق وفرس مقلص، كمحدث: طويل القوائم منضم البطن، وقيل: مشرف مشمر. قال بشر:
  يضمر بالأصائل فهو نهد                      أقب مقلص فيه اقورار والمقلاص: الناقة السمينة السنام، أو التي لا تسمن إلا في الصيف أو التي تسمن ونهزل في الشتاء. والقلوص، كصبور: الناقة ساعة توضع. والقلاص، ككتان: حالب القلوص، كالمقلاص، عن الليث. والقلوص: نهر جار تنصب إليه الأقذار والأوساخ. وأهل الشام يسمونه القلوط، بالطاء. وأقلص الظل، لغة في قلص، عن الفراء. وقلصت الناقة تقليصا: لقحت، وكذلك شالت بعد أن كانت حائلا. قال الأعشى:
  ولقد شبت الحروب فما عـم                      رت فيها إذ قلصت عن حيال أي لم تدع في الحروب عمرا إذ قلصت. وقال يونس: قلصنا البرد يقلصنا، أي حركنا. قال الصاغاني: وقالوص موضع بمصر، وهم يقولون قلوص، انتهى، أي بالضم، وكأنه يريد قلوصنه، بزيادة النون والهاء، ويقال أيضا بالسين بدل الصاد، كما هو المشهور المعروف، فإن كان كذلك فهي قرية عامرة من أعمال البهنسا وقد وردتها، فانظره. وقلاص النجم: هي العشرون نجما التي ساقها الدبران في خطبة الثريا، كما تزعم العرب. قال طفيل:
  أما ابن طوق فقد أوفى بذمته                      كما وفى بقلاص النجم حاديها وقال ذو الرمة:
  قلاص حداها راكب متعمم                      هجائن قد كادت عليه تفرق وقلص الغدير: ذهب ماؤه. وقلص الغلام قلوصا: شب ومشى. وقول لبيد، رضي الله تعالى عنه:
  لورد تقلص الغيطان عنه                      يبذ مفازه الخمس الكلال يعني تخلف عنه، بذلك فسره ابن الأعرابي. وبنو القليصى بالفتح: بطن من بني الحسين، مسكنهم حوالي وادي زبيد. ومن المجاز: قلاص الثلج: هي السحائب التي تأتي به، نقله الزمخشري.

##### Türkçe

**قلص** **يقلص** **قلوصا**: sıçradı; Ebû Amr’dan. **اللسان**’da: **قلص** şey **يقلص** **قلوصا**: yaklaştı ve toplandı. **الصحاح**’ta: yükseldi. **قلصت** nefsi: bulandı, **قلص** gibi, kesre ile; **السين** de onda bir dildir. **قلص** su **يقلص** **قلوصا**: kuyuda yükseldi. İbnü’l-Kattâ‘ dedi: kuyuda toplandı ve çoğaldı; o hâlde o **قالص** ve **قليص**’tir. Ve **قلاص**. İmruü’l-Kays dedi:
  Onu gecenin sonunda bir içim yerine götürdü                      yeşil **بلاثق** ile; onların suları **قليص**’tir
Bir başkası dedi:
  Ey onun kokusu! soğuk **قلاص**’tan
  Toplandı, ta ki neredeyse **بانقياص** ile olsun
İbn Berrî bir şaire okuttu:
  İçerler hoş suyu, onun **قليص**’ini
  Habeşli gibi, üstünde onun gömleği
**قليص**’in çoğulu **قلص**’tur. Humeyd b. Sevr -Allah Teâlâ ondan razı olsun- bir yayı vasfederken dedi:
  Sanki onun **عجس**’inde **عجلى** ve onun **رنة**’si                      bir **ثماد** üzerinde; onun suyu **قلصا**’yı emer
Zemahşerî dedi: **قلص** kuyunun suyu: “gitti” mânâsıyla yükseldi; ve “onun çokluğundan yukarı tırmanır” mânâsıyla. Dedim: onun zıt anlamlılardan olduğuna işaret eder; nitekim demişlerdir: **قلصت** kuyu, üst tarafına yükseldiği zaman. Ve **قلصت**, çekilip boşaltıldığı zaman; bunu musannif kusurla gözden kaçırmıştır. **قلص** kavim **قلوصا**: yüklendiler; **العباب** ve **التكملة**’de böyledir; **اللسان**’da: toplandılar da yürüdüler; İmruü’l-Kays dedi:
  Bir gün bize **عنيزة**’nin eteğinde göründü                      ve ondan göç vakti ve **قلوص** gelmişti
Denir: **قلصت** onun dudağı, **انزوت** ettiği zaman. Cevherî bununla yetindi; Zemahşerî artırdı: yükseldiler. Musannif artırdı: ve **شمرت**. Başkası artırdı: ve eksildi. **شفة قالصة**; Antere el-Absî dedi:
  Kuşluk vakti amcamın vasiyetini gerçekten korudum                      ağız açıklığından iki dudak **تقلص** edince

**قلص** gölge benden **يقلص** **قلوصا**: büzüldü ve toplandı ve çekildi; ve denildi: yükseldi; ve denildi: eksildi; hepsi sahihtir. **قلص** elbise yıkamadan sonra **قلوصا**: çekişti; ve toparlandı. Ve **قلصة** kuyunun, harekeli; **الصحاح**’ta böyledir: onda toplanıp yükselen **الماء**. Çoğulu **قلصات**; harekeli de. İbn Berrî dedi: İbnü’l-Ecdâbî’nin ehl-i lugattan naklettiğini aktardı: **قلصة** kuyunun, lâmı sâkin kılmakla; çoğulu **قلص**; **حلقة** ve **حلق** gibi; **فلكة** ve **فلك** gibi. Ve **القلوص**, **صبور** vezninde, develerden: genç dişi; o, kadınlardan cariye menzilesindedir; Cevherî söyledi. Yahut o, yürüyüş üzerinde kalan; ve **تبزل** edinceye kadar **قلوص** olmaya devam eder; sonra **قلوص** diye adlandırılmaz. Bu, Leys’in sözüdür. Başkası dedi: o, genç Arap dişisidir; yahut o, dişilerinden ilk binilen şeydir, **تثني** edinceye kadar; sonra o, **ناقة**’dır; yani **أثنت** ettiği zaman. Ve **القعود**: erkeklerinden ilk binilen şeydir, **يثني** edinceye kadar; sonra o, **جمل**’dir. Bunu Cevherî ve Sâgânî, Adevî’den nakletti. Başkası dedi: o, **الثنية**’dir. Ve denildi: o, **ابنة مخاض**’dır. Ve denildi: o, develerden her dişidir, binildiği vakit; **بنت لبون** veya **حقة** olsa bile, **بكرة** oluncaya yahut **تبزل** edinceye kadar; sözler yakındır. Cevherî dedi: bazen uzun bacaklı dişi deveyi **قلوص** diye adlandırdılar. **التهذيب**’de: bacaklarının uzunluğu için **قلوص** diye adlandırıldı; henüz cüsselenmedi. İbn Düreyd dedi: dişilere mahsustur; erkeklere **قلوص** denmez. Amr b. Ahmer el-Bâhilî dedi:
  **قلوص**’um onun **بابوس**’una kaygıyla inledi                      senin inleyişin nedir; yahut seninle erkek ne alâka?
Ebû Zeyd **نوادر**’inde okuttu:
  Hangi **قلوص** binici, onu görürsün
  Üstlerine uçtular; onun üstüne de uçtu
  Ve onun **حقب**’ının ikisini onun **حقواها**’sına sıkıca bağla
  Kurtulan bir dişi ve kurtulan bir erkek; onun babası
Hepsi **قلائص**’tir; ve **قلص**; **قدوم** ve **قدم** ve **قدائم** gibi. Ve **جج قلاص**, kesre ile; **سلب** ve **سلاب** gibi. **اللسان**’da onun çoğullarında artırdı: **قلصان**, damme ile, ayrıca. Ebû Ubeyde, Humeyyân b. Kahâfe’ye ait olarak okuttu:
  **قلاص** üzerinde çizgileri çizer                      geceleyin saldıran yılanı ezerler
**القلوص** ayrıca: devekuşundan dişi; ve **الرئال**’den; diğer nüshalarda atıf vâv’ı ile böyledir. Cevherî’nin nassı: devekuşundan, **الرئال**’den; vâv’ı düşürmekle. **العباب**’da: **القلوص**: devekuşundan dişi. İbn Düreyd dedi: **قلص** devekuşu: onun **رئال**’i. Antere el-Absî dedi:
  Devekuşunun **قلص**’u ona sığınır, sığındığı gibi                      Yemenli kuşaklar, peltek bir Acem’e
Sonra dedi: ve denildi: **القلوص**: **الرئال**’den dişi; o da **الرألة**’dir. **اللسان**’da: devekuşundan **القلوص**: **الرئال**’den genç dişi; deve **قلوص**’u gibi; yani o mecazdır; Zemahşerî bunu açıkça söyledi. İbn Berrî dedi: İbn Hâlaveyh’in Ezdî’den naklettiğini aktardı: devekuşu yavrusu **القلوص**: onun **حفان**’ı ve **رئال**’idir. Ve Antere’nin önceki sözünü okuttu. **القلوص**, ayrıca: **فرخ الحبارى**; ve denildi: onun dişisi. Ve denildi: o, küçük **الحبارى**’dır. İbn Düreyd, Şemmâh’a ait olarak okuttu:
  Güneş onu nal gibi yaptı, ta ki sanki o                      bir **قلوص** **حبارى**; onun **زف**’i **تمورا** etmiş
Genç kızlardan kinaye olarak **القلص** ve **القلائص** ile konuşurlar. Ebû’l-Minhâl, Bukayle el-Ekber, Ömer b. el-Hattâb’a -Allah Teâlâ ondan razı olsun- bir gazvesinden, Cu‘de hakkında, gazileri gizli kadınlara aykırı düşerdi, şu beyitlerle yazdı:
  Duyurun Ebû Hafs’a bir elçi                      sana feda olsun güvenilir kardeşimin izarı

  **قلائص**’ımız, Allah sana hidayet versin, biz                      kuşatma zamanı sizi bırakıp meşgul olduk
  Ne **قلص**; buldular bağlı kaleler                      **سلع**’ın arkasında, tüccarların farklı yerinde
  Onları **سليم**’den Cu‘de bağlar                      ve ne kötü bağ yeri, sütlü develer sürüsü
Burada **القلائص** ile kadınları kastetti; onu, gizli bir fiil ile mef‘ûl üzerine nasbetti; yani: **تدارك** **قلائصنا**; o aslında genç dişi deve için **قلوص**’un çoğuludur. Ömer -Allah Teâlâ ondan razı olsun- dedi: Cu‘de’yi bana çağırın. O getirildi de bağlı olarak kırbaçlandı. Saîd b. el-Müseyyeb dedi: Ben, Cu‘de’yi Ömer’e -Allah Teâlâ ondan razı olsun- çeken **الأغيلمة** içindeydim. Onların darb-ı mesellerinden: **آخر البز على القلوص**; onun beyanı **خ ت ع**’da gelecektir. İbnü’s-Sikkît dedi: **أقلص** deve: hörgücü biraz göründü ve yükseldi. İbnü’l-Kattâ‘ dedi: **أقلص** hörgüç: çıkmaya başladı. Dedi:
  Onu hörgüçte **أقلصا** hâlinde gördüğü zaman
İkisi dışında başkaları dedi: dişi deve de böyledir; o **مقلاص**’tır. Denildi: **أقلصت** dişi deve: yazın semirdi. Ve **ناقة مقلاص**: o semirmenin ondan ancak yazın olması hâlinde. Ve denildi: **القلص** ve **القلوص**: onun semirmenin başlangıcıdır. Kisâî dedi: dişi deve kışın semirip zayıflarsa o da **مقلاص**’tır. Yahut **أقلصت**, **غارت وارتفع لبنها** ettiği zaman. Ve **أنزلت**, sütü indiği zaman. Ve **قلصت** develer yürüyüşlerinde **تقليصا**: toparlandı; ve denildi: gidişlerinde **استمرت**. Bir bedevî dedi:
  **قلصن** ve **الحقن** **بدبثا** ve **الأشل**
Bir **مقلاص**’ın, **مفتاح** gibi: Abdülazîz b. İmrân b. Eyyûb’un dedesi ve babası; fakih imam; **محمد بن إدريس الشافعي**’nin ashabından; Allah Teâlâ ondan razı olsun; meşhur. Haydarî ve başkaları onu tabakatlarda tercüme etti; ve o, Mâlikî imamlarının büyüklerindendi; Şâfiî’yi görünce ona intikal etti ve onun mezhebiyle mezheplendi. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **القلوص**: yaklaşma ve toplanma ve çekilme; aynı şekilde **التقلص** ve **التقليص**. İbn Berrî dedi: **قلص** **قلوصا**: gitti. A‘şâ dedi:
  Ondan hacca **قلوصا**’yı azmetti
Rü’be dedi:
  **قلصن** **تقليص** **النعام** **الوخاد**
Ve **القالص**: ayrılan. Sa‘leb okuttu:
  Ve onun **نسويه**’sinden **قالص** olarak bir sinir bağladı
Dedi: onunla, semiz olduğunu; nitekim **النسا** yerinin yeri ayrılmış olduğunu ister. Ve **بئر قلوص**: onun **قلصة**’sı vardır; çoğulu **قلائص**. Ve **القلص**: suyun çokluğu ve azlığı; zıttır. Bir bedevî dedi: onda sudan ancak bir **قلصة** buldum. Fetih ile; yani az. Ve **قلصت** kuyu, üst tarafına yükseldiği zaman. Ve **قلصت**, çekilip boşaltıldığı zaman. Şemr dedi: elbiselerden **القالص**: toparlanmış kısa. Âişe’nin -Allah Teâlâ ondan razı olsun- hadisinde: **فقلص دمعي حتى ما أحس منه قطرة**; yani yükseldi ve gitti. Denir: **قلص** gözyaşı, hafifletilmiş; ve mübalağa için şeddelenir. Ve her şey yükselip giderse, gerçekten **قلص** **تقليصا**. Ve **ظل قالص**: eksik. Ve **قلص** meme: toplandı. Ve **القلص** ve **النزل**, **أقلصت**’ten iki isimdir: dişi deve; ve **أنزلت**; sütü çekildi yahut indiği zaman. Ondandır Abdümenâf b. Rab‘ el-Hüzelî’nin sözü:
  Öyleyse **قلصي** ve **نزلي**; gerçekten siz onun **حفيله**’sini buldunuz                      ve size, yaşadığınız müddetçe, hileler sahibi (olan) satın alınmıştır

Ve rivayet olunur: “Siz gerçekten bildiniz”; ve beyit, **دُبَيَّة السُّلَمِيّ**’yi mersiye söylediği bir kasidedendir; annesi **هُذَلِيَّة**’dir. Ve **اللسان**’da: **قَلَصِي**: benim büzülmemdir. Ve **نَزْلِي**: benim salıvermemdir. Ve **العباب**’da: Ve denildi: **نَزْلَهُ** ve **قَلَصَهُ** onun hayrı ve şerridir. Dedim: Ve bunu, daha sonra söylediği şu söz reddeder: “Ve benim şerrim size”, sonuna kadar. Ve **شرح الديوان**’da **الباهلي**’den: yani benim toparlamam ve benim inmem. Ve **القَلُوص** (ضم ile): uzaklıktır; ve bununla, bazılarının **امرؤ القيس**’in şu sözünü tefsir ettiği söylenir: “**رِحْلَة** ve **قَلُوص**.” Ve rivayet olunur: “**فَقَلُوص**.” Ve **الأساس**’ta: **قَلَصُوا** **عَنِ الدَّار**: hafiflediler. Ve onlardan **قَلُوص** vakti geldi. Ve **قَمِيص مُقَلَّص**; ve **قَلَصْتُ قَمِيصِي**: onu topladım ve kaldırdım; ve **قَلَصَ** o, toparlandı; لازم ve متعدّidir; ve denildi: **تَقَلَّصَ**. Ve **دِرْع مُقَلَّصَة**: yani toplanmış, düzenlenmiş. Denir: **قَلَصْتُ الدِّرْعَ** ve **تَقَلَّصَتْ**; ve en çok, yukarıya doğru olan şey hakkında söylenir. Dedi ki:
  “Karanlığın kandili, bir düzlükte konakladı ve verdin
  nimet ve **تَقْلِيص**ı, kuşaklı zırhla.”

Ve **فَرَس مُقَلَّص** ( **مُحْدَث** gibi): uzun bacaklı, karnı toplanmış; ve denildi: yüksek, toparlanmış. **بِشْر** dedi ki:
  “İkindilerde zayıflar; o, göğsü kabarık olur;
  ince karınlı, **مُقَلَّص**; onda bir büzülme vardır.”

Ve **المِقْلَاص**: hörgücü yağlı olan dişi deve; yahut ancak yazın semiren; yahut kışın semirip zayıflayan. Ve **القَلُوص** ( **صَبُور** gibi): doğurulduğu saat dişi deve. Ve **القَلَّاص** ( **كِتَّان** gibi): **القَلُوص**’un sağıcısı; **المِقْلَاص** gibi; **اللَّيْث**’ten. Ve **القَلُوص**: içine pislikler ve kirlerin döküldüğü, akan bir nehirdir. Ve Şam ehli ona **القَلُوط** der; **الطاء** ile. Ve **أَقْلَصَ الظِّلّ**: **قَلَصَ** hakkında bir lugattır; **الفَرَّاء**’dan. Ve **قَلَصَتِ النَّاقَةُ تَقْلِيصًا**: gebe kaldı; aynı şekilde, kısır iken sonra **شَالَتْ**. **الأعشى** dedi ki:
  “Savaşlar ihtiyarladı; artık orada ömür sürmedi,
  **حِيَال**dan **قَلَصَتْ** vakti.”

Yani: **قَلَصَتْ** vakti, savaşlarda bir ömür bırakmadı. Ve **يونس** dedi: **قَلَصْنَا البَرْدَ يَقْلُصُنَا**: yani hareket ettirdik. **الصَّاغَانِي** dedi: Ve **قَالُوص** Mısır’da bir yerdir; ve onlar **قُلُوص** derler; bitti; yani ضم ile. Ve sanki **قُلُوصْنَه**’yi kasteder; **النون** ve **الهاء**’nın artırılmasıyla. Ve ayrıca **السين** ile **الصاد** yerine de denir; meşhur bilinen olduğu üzere. Eğer böyle ise, o, **البهنسا** amellerinden mamur bir köydür; ona vardım; onu gör. Ve **قِلَاص النَّجْم**: Arapların zannettiği üzere, **الدَّبَرَان**’ın **الثُّرَيَّا**’nın hatipliğinde sürdüğü yirmi yıldızdır. **طُفَيْل** dedi ki:
  “**ابن طَوْق** gerçekten zimmetini yerine getirdi,
  yıldızın **قِلَاص**’ını onun sürücüsü nasıl yerine getirdiyse.”

Ve **ذو الرُّمَّة** dedi ki:
  “**قِلَاص**; onları, sarıklı bir binici sürdü;
  melez develer; neredeyse onun üzerinde dağılıp gideceklerdi.”

Ve **قَلَصَ الغَدِير**: suyu gitti. Ve **قَلَصَ الغُلَامُ قُلُوصًا**: büyüdü ve yürüdü. Ve **لَبِيد**’in sözü—Allah Teâlâ ondan razı olsun—:
  “Bir su varışı için; **الغِيطَان** ondan **تَقَلَّصَ**;
  beş yorgun deve, ıssızlığı aşar.”

Yani: ondan geri kaldı; bunu **ابن الأعرابي** böyle tefsir etti. Ve **بَنُو القُلَيْصَى** (فتح ile): **بَنِي الحُسَيْن**’den bir batındır; meskenleri **وَادِي زَبِيد** civarındadır. Ve mecazdan: **قِلَاص الثَّلْج**: onu getiren bulutlardır; **الزَّمَخْشَرِي** onu nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَلَصَ
1 قَلَصَ ذ , (S, M, A, &c.) aor. قَلِصَ , inf. n. قُلُوصٌ, (S, M, Msb, K,) [has, among its significations, three which I mention together because two of them are assigned to it in one of the phrases here following, and all of them in another:] It contracted, or shrank; or became contracted or shrunk; (S, M, Mgh, L, Msb, K; *) as also ↓ قلّص, (S, Mgh, K, *) inf. n. تَقْلِيصٌ; (K;) and ↓ تقلّص: (S, M, * Mgh, Msb, * K:) and i. q. اِرْتَفَعَ; [which has two significations: it rose, or became raised: and it went away:] (S, M, * A, Mgh, Msb, * K; *) as also ↓ قلّص, and ↓ تقلّص. (A, Mgh.) You say, قَلَصَ الظِّلُّ, (S, M, A, Mgh, Msb, K,) and قلّص (TA) and تقلّص (Mgh) and ↓ اقلص, (Fr, TA,) The shade contracted, or shrank, (M, K, TA,) عَنِّى from me: (M, K:) or decreased: (TA:) or went away; syn. اِرْتَفَعَ: (S, Msb, TA:) all of which explanations are correct. (TA.) And قَلَصَتْ شَفَتُهُ His lip became contracted; (S, M, Msb, K;) as also ↓ تقلّصت: (Msb:) or became contracted upwards. (A, TA.) And قَلَصَ الضَّرْعُ The udder became drawn together. (TA.) And قَلَصَ الثَّوْبُ بَعْدَ الغَسْلِ The garment, or piece of cloth, contracted, or shrank, after the washing. (S, Msb, K.) And القَمِيصُ ↓ قلّص, inf. n. تَقْلِيصٌ; (K, TA;) or ↓ تقلّص; (M, TA;) The shirt became contracted, or raised, or tucked up: (M, K, TA:) and in like manner, الدِّرْعُ ↓ قلّصت, and ↓ تقلّصت, [the coat of mail became contracted,] most frequently meaning upwards. (TA.) ― -b2- It (water) collected in a well, and became abundant: (IKtt, TA:) or rose (S, M, K) in a well; (S;) syn. اِرْتَفَعَ: (S, M, K:) or, when said of the water of a well, it signifies اِرْتَفَعَ as meaning it went away: and also as meaning it rose by its becoming copious: (A, TA:) thus it has two contr. significations: and it is also said that قَلَصَتِ البِئْرُ signifies the water of the well rose to its upper part: and the well became nearly, or entirely, exhausted: (TA:) and قَلَصَ الغَدِيرُ the water of the pool left by a torrent went away. (M.) ― -b3- قَلَصَتْ نَفْسُهُ, (M, K,) aor. قَلِصَ , inf. n. قَلْصٌ, (M,) and قَلِصَتْ, (M, K,) with kesr; (K;) His soul heaved; or became agitated by a tendency to vomit; syn. غَثَتْ: (M, K:) and a dial. form thereof is with س [i. e. قَلَسَتْ, and also لَقِسَتْ]. (TA.) ― -b4- Also قَلَصَ, aor. قَلِصَ , inf. n. قُلُوصٌ, He leaped, sprang, or bounded. (AA, K.) ― -b5- قَلَصَتِ الاـِبِلُ; (so in a copy of the A;) and ↓ قلّصت, (M, K,) inf. n. تَقْلِيصٌ; (K;) [probably signify the same: or] the former signifies The camels rose in their pace, or going: (A:) and the latter, they (the camels) were light, or active, and quick, or were vigorous, (شَمَّرَتْ,) in their pace, or going: (M:) or went on in one regular, uniform, or constant, course. (K.) ― -b6- قَلَصَ, inf. n. قُلُوصٌ, also signifies He went away; (IB, TA;) and so ↓ قلّص, inf. n. تَقْلِيصٌ: (TA:) each likewise signifies the same, but the latter in an intensive sense, said of tears; and so the latter when said of anything: (TA:) and so ↓ تقلّص said of an animal's milk. (Mgh.) ― -b7- Also, قَلَصَ القَوْمُ, inf. n. قُلُوصٌ, The company of men took up their luggage, (O, TS, K,) or collected themselves together, (L,) and went, or departed: (O, TS, L, K:) or they became distant, or remote: (TA:) or removed, or migrated, quickly from the dwelling. (A, TA.) ― -b8- And قَلَصَ الغُلَامُ, inf. n. as above, The boy grew up and walked. (TA.) See قَلُوصٌ.

2 قَلَّصَ see 1, passim: ― -b2- see also 4. -A2- قلّص قَمِيصَهُ He contracted his shirt; he raised it, or tucked it up. (M, K, * TA.) Thus the verb is trans. as well as intrans. (K.) ― -b2- قلّص بِيْنَ الرَّجُلَيْنِ He separated the two men, each from the other, in a case of reviling or fighting; syn. خَلَّصَ. (M.)

اقلص
4 اقلص ذ : see 1, second sentence. ― -b2- It (a camel's hump) began to come forth: (IKtt, TA:) and, said of a camel, his hump appeared in some degree, (ISk, S, K, TA,) and rose: (TA:) and in like manner اقلصت said of a she-camel: (TA:) or the latter signifies she (a camel) became fat in her hump; as also ↓ قلّصت; and in like manner one says of a he-camel [اقلص and ↓ قلّص]: (M:) or she became fat in the [season called] صَيْف: (S, M, * K:) or i. q. غَارَتْ; [so in the copies of the K, evidently a mistake for غَارَّتْ, q. v.;] and her milk went away, or became drawn up; (K;) [a signification nearly agreeing with explanations of غارّت;] opposed to أَنْزَلَتْ. (TA.) See also قَلَصٌ.

5 تَقَلَّصَ see 1, passim.

قَلْصٌ
قَلْصٌ ذ Abundance of water: and, contr., paucity thereof: (TA:) and ↓ قَلَصَةٌ and ↓ قَلْصَةٌ have the former of these significations: (M:) or ↓ قَلَصَةٌ signifies water of a well collecting therein and rising: (S, K:) and so ↓ قَلْصَةٌ, accord. to some lexicologists, as mentioned by Ibn-El-Ajdلbee: (IB:) the pl. of قَلَصَةٌ is قَلَصَاتٌ: (S, K:) and the pl. [or rather quasi-pl. n.] of قَلْصَةٌ is ↓ قَلَصٌ. (IB.) An Arab of the desert is related to have said, مِنَ المَاءِ ↓ فَمَا وَجَدْتُ فِيهَا اـِلَّا قَلْصَةً, meaning, And I found not in it [i. e. the well] save a little quantity of water. (TA.)

قَلَصٌ
قَلَصٌ ذ : see قَلْصٌ. -A2- The beginning of a she-camel's becoming fat; as also ↓ قُلُوصٌ. (M.) See 4.

قَلْصَةٌ
قَلْصَةٌ ذ and قَلَصَةٌ: see قَلْصٌ, throughout.

قَلُوصٌ
قَلُوصٌ ذ A young, or youthful, she-camel; (S, M, Msb, K;) i. e. among camels (Mgh, Msb) the like of a جَارِيَة among women: (S, Mgh, Msb:) or such as endures journeying; (Lth, K;) so called until her tush grows forth, [in her ninth year,] when she ceases to be so called: (Lth:) or a young, or youthful, Arabian camel: (TA:) or a she-camel from the time when first ridden, until she sheds the central incisor, [in her sixth year,] when she is called نَاقَةٌ; (El-'Adawee, S, Sgh, K;) the he-camel during that period being called قَعُودٌ, and then جَمَلٌ: (El-'Adawee, S, Sgh:) or any sh-camel from the time when she is ridden, whether she be a بِنْتُ لَبُونٍ or a حِقَّة, until she becomes a بَكْرَة, or until her tush grows forth: (M:) or a she-camel in her sixth year: or in her second year: (M:) and sometimes a she-camel just born is thus called: (M:) the قلوص is so called because of the length of her legs, and her not being yet bulky in the body: (T, TA:) and a long-legged she-camel is so called, (S, K,) sometimes: (S:) the term is only applied to a female: (IDrd, K:) [dim. قُلَيِّصَةٌ, of the pl. of which (قُلَيِّصَاتٌ) see an ex. in a verse cited in art. ده:] pl. قَلَائِصُ and قُلُصٌ (S, M, A, Mgh, Msb, K) and قُلْصَانٌ (M, L) and (pl. pl., K, i. e. pl. of قُلُصٌ, S) قِلَاصٌ. (S, M, Msb, K.) [Hence,] قِلَاصُ الثَّلْجِ (tropical:) The clouds that bring snow. (A, TA.) [Hence also,] قِلَاصُ النَّجْمِ [also called القِلَاصُ and القَلَائِصُ] (assumed tropical:) Twenty stars, which, as the Arabs assert, الدَّبَرَان drove before him in demanding in marriage الثُّرَيَّا; (TA;) some small stars before الدبران, following الثريّا: (Mir-لt ez- Zemلn:) [by some applied in the present day to the Hyades:] or the قِلَاص are the stars around الدَّبَرَان. (Kzw.) ― -b2- Also, (tropical:) A young, or youthful, female of the ostrich-kind; like the قلوص of the camel-kind; (M, TA;) the female of رِئَال [or young ostriches, or young ostriches a year old]; i. e. a رَأْلَة; (TA;) a female of the ostrich-kind, of such as are termed رئال: (S:) or a female of the ostrich-kind: (A, O, K:) and of such as are termed رئال: (K:) or قُلُصُ النَّعَامِ signifies the رئال of the ostrich: (IDrd, TA:) or قلوص [so in the TA, app. a mistake for قُلُص,] signifies the offspring of the ostrich; its حَفَّان and its رئال: so says IKh, on the authority of El-Azdee. (IB, TA.) ― -b3- Also, (assumed tropical:) The young of the [species of bustard called] حُبَارَى: (K:) or the female of the حبارى: or a little female حبارى. (M.) ― -b4- قُلُصٌ is also metonymically applied to signify (tropical:) Young women; (K;) as also قَلَائِصُ: (TA:) and the latter, to signify women [in a general sense]. (TA.) -A2- بِئْرٌ قَلُوصٌ A well having abundance of water: pl. قَلَائِصُ. (M.)

قُلُوصٌ
قُلُوصٌ ذ : see 1, (of which it is an inf. n.,) throughout: ― -b2- and see قَلَصٌ.

قَلِيصٌ
قَلِيصٌ ذ : see قَالِصٌ.

قَلَّاصٌ
قَلَّاصٌ ذ : see قَالِصٌ.

ظِلٌّ قَالِصٌ
ظِلٌّ قَالِصٌ ذ Shade [contracting, or shrinking, from one: (see 1:) or] decreasing: (S, TA:) [or going away.] شَفَةٌ قَالِصَةٌ A contracting lip: (S:) and رَجُلٌ قَالِصُ الشَّفَةِ a man having a contracting lip. (Msb.) ثَوْبٌ قَالِصٌ A garment contracted and short: (Sh, TA:) and ↓ قميص مُقَلِّصٌ a short shirt: (A:) or a shirt contracted, or raised, or tucked up: and ↓ دِرْعٌ مُقَلِّصَةٌ [a coat of mail contracted]: most frequently meaning upwards. (TA.) ― -b2- مَآءٌ قَالِصٌ and ↓ قَلِيصٌ and ↓ قَلَّاصٌ Water collecting and becoming abundant in a well: (TA:) or rising, or high, (S, M, K,) in a well: (S:) the pl. of قَلِيصٌ is قُلُصٌ. (TA.) See also 1.

مُقَلِّصٌ
مُقَلِّصٌ ذ : see قَالِصٌ, in two places. ― -b2- Also, applied to a horse, Long in the legs, and contracted in the belly: (M, TA:) or light, or active, and quick, (مُشَمِّرٌ,) tall, and long in the legs: (S, K:) or tall. (A.)

مِقْلَاصٌ
مِقْلَاصٌ ذ A she-camel fat in the hump; and in like manner, a he-camel: (M:) or a she-camel that becomes fat in the [season called] صَيْف: (S, M:) and also, a she-camel that becomes fat and lean in the winter. (Ks, TA.)

القِلاَصُ
القِلاَصُ ذ , or القَلاَئِصُ, Some small stars before الدَّبَرَانُ; [i. e., towards التُّرَيَّا; being between the Hyades and t(??) (??)eiades;] following الثريّا. (Mir-لt ez-Zemلn.) Or The Hyades.

##### Türkçe

قَلَصَ
1 **قَلَصَ** ذ , (S, M, A, &c.) muzâri‘i **قَلِصَ** , mastar ismi **قُلُوصٌ**, (S, M, Msb, K,) [mânaları arasında, burada ardından gelen ibarelerden birinde ikisi ona nispet edildiği ve diğerinde hepsi nispet edildiği için birlikte zikrettiğim üç mânâ vardır:] Daraldı, büzüldü; yahut daralmış veya büzülmüş oldu; (S, M, Mgh, L, Msb, K; *) bunun gibi ↓ **قلّص**, (S, Mgh, K, *) mastar ismi **تَقْلِيصٌ**; (K;) ve ↓ **تقلّص**: (S, M, * Mgh, Msb, * K:) ve **اِرْتَفَعَ** ile aynı mânâdadır; [ki bunun iki mânâsı vardır: yükseldi, yahut yükseltilmiş oldu; ve gitti:] (S, M, * A, Mgh, Msb, * K; *) bunun gibi ↓ **قلّص**, ve ↓ **تقلّص**. (A, Mgh.) Şöyle dersin: **قَلَصَ الظِّلُّ**, (S, M, A, Mgh, Msb, K,) ve **قلّص** (TA) ve **تقلّص** (Mgh) ve ↓ **اقلص**, (Fr, TA,) Gölge daraldı, büzüldü, (M, K, TA,) **عَنِّى** benden: (M, K:) yahut azaldı: (TA:) yahut gitti; eş anlamlısı **اِرْتَفَعَ**: (S, Msb, TA:) bunların hepsi doğru açıklamalardır. (TA.) Ve **قَلَصَتْ شَفَتُهُ** Dudağı daraldı; (S, M, Msb, K;) bunun gibi ↓ **تقلّصت**: (Msb:) yahut yukarı doğru daraldı. (A, TA.) Ve **قَلَصَ الضَّرْعُ** Meme (sağmal hayvan memesi) toparlandı. (TA.) Ve **قَلَصَ الثَّوْبُ بَعْدَ الغَسْلِ** Elbise yahut kumaş parçası yıkamadan sonra daraldı, büzüldü. (S, Msb, K.) Ve **القَمِيصُ** ↓ **قلّص**, mastar ismi **تَقْلِيصٌ**; (K, TA;) yahut ↓ **تقلّص**; (M, TA;) Gömlek daraldı, yahut yükseldi, yahut yukarı toplanıp sokuldu: (M, K, TA:) ve aynı şekilde, **الدِّرْعُ** ↓ **قلّصت**, ve ↓ **تقلّصت**, [zırh daraldı,] en çok yukarı doğru mânâsıyla. (TA.) ― -b2- O (su) bir kuyuda toplandı ve bol oldu: (IKtt, TA:) yahut (S, M, K) bir kuyuda yükseldi; (S;) eş anlamlısı **اِرْتَفَعَ**: (S, M, K:) yahut, kuyu suyu hakkında söylendiğinde, **اِرْتَفَعَ** “gitti” mânâsıyla; ve ayrıca “çoğalıp bol olmakla yükseldi” mânâsıyla: (A, TA:) böylece iki zıt mânâsı vardır: ve ayrıca denilmiştir ki **قَلَصَتِ البِئْرُ** kuyunun suyu üst kısmına yükseldi; ve kuyu neredeyse, yahut tamamen, tükendi: (TA:) ve **قَلَصَ الغَدِيرُ** selin bıraktığı gölcüğün suyu gitti. (M.) ― -b3- **قَلَصَتْ نَفْسُهُ**, (M, K,) muzâri‘i **قَلِصَ** , mastar ismi **قَلْصٌ**, (M,) ve **قَلِصَتْ**, (M, K,) kesre ile; (K;) Nefsi kabardı; yahut kusmaya meyil ile çalkalandı; eş anlamlısı **غَثَتْ**: (M, K:) ve bunun bir lehçe şekli **س** ile olandır [yani **قَلَسَتْ**, ve ayrıca **لَقِسَتْ**]. (TA.) ― -b4- Yine **قَلَصَ**, muzâri‘i **قَلِصَ** , mastar ismi **قُلُوصٌ**, Sıçradı, atıldı, sekip sıçradı. (AA, K.) ― -b5- **قَلَصَتِ الاـِبِلُ**; (A’nın bir nüshasında böyle;) ve ↓ **قلّصت**, (M, K,) mastar ismi **تَقْلِيصٌ**; (K;) [muhtemelen aynı mânâyı ifade eder: yahut] birincisi, Develer yürüyüşlerinde hızlandı, yahut gidişlerinde yükseldi: (A:) ikincisi ise, onlar (develer) yürüyüşlerinde yahut gidişlerinde hafif, yahut çevik ve hızlı oldular, yahut güçlü oldular, (**شَمَّرَتْ,**) : (M:) yahut tek bir düzenli, yeknesak yahut sürekli gidiş üzere gittiler. (K.) ― -b6- **قَلَصَ**, mastar ismi **قُلُوصٌ**, ayrıca “gitti” mânâsına gelir; (IB, TA;) ve böylece ↓ **قلّص**, mastar ismi **تَقْلِيصٌ**: (TA:) her biri aynı mânâya da gelir; ancak ikincisi, gözyaşları hakkında şiddetli mânâ ile; ve böylece ikincisi herhangi bir şey hakkında söylendiğinde: (TA:) ve böylece ↓ **تقلّص** bir hayvanın sütü hakkında söylenir. (Mgh.) ― -b7- Yine, **قَلَصَ القَوْمُ**, mastar ismi **قُلُوصٌ**, Topluluk eşyalarını yükledi, (O, TS, K,) yahut kendilerini bir araya topladı, (L,) ve gitti, yahut ayrıldı: (O, TS, L, K:) yahut uzaklaştılar: (TA:) yahut meskenden çabucak çekildiler, yahut göç ettiler. (A, TA.) ― -b8- Ve **قَلَصَ الغُلَامُ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, Oğlan büyüdü ve yürüdü. (TA.) **قَلُوصٌ**’a bak.

2 **قَلَّصَ** 1’e bak, yer yer: ― -b2- ayrıca 4’e de bak. -A2- **قلّص قَمِيصَهُ** Gömleğini daralttı; onu yükseltti, yahut yukarı toplayıp soktu. (M, K, * TA.) Böylece fiil, lâzım olduğu gibi müteaddîdir de. (K.) ― -b2- **قلّص بِيْنَ الرَّجُلَيْنِ** Sövgüleşme yahut dövüşme hâlinde iki adamı birbirinden ayırdı; eş anlamlısı **خَلَّصَ**. (M.)

**اقلص**
4 **اقلص** ذ : 1’e bak, ikinci cümle. ― -b2- O (devenin hörgücü) çıkmaya başladı: (IKtt, TA:) ve deve hakkında söylendiğinde, hörgücü bir derece göründü, (ISk, S, K, TA,) ve yükseldi: (TA:) ve aynı şekilde **اقلصت** dişi deve hakkında söylenir: (TA:) yahut ikincisi, o (deve) hörgücünde semirdi; bunun gibi ↓ **قلّصت**; ve aynı şekilde erkek deve hakkında [**اقلص** ve ↓ **قلّص**] denir: (M:) yahut [**صَيْف** denilen] mevsimde semirdi: (S, M, * K:) yahut **غَارَتْ** ile aynı mânâdadır; [K’nın nüshalarında böyle; açıkça **غَارَّتْ** yerine bir hatadır; ona bak;] ve sütü gitti, yahut yukarı çekildi; (K;) [**غارّت** açıklamalarına yakın bir mânâ;] **أَنْزَلَتْ**’in zıddıdır. (TA.) Ayrıca **قَلَصٌ**’a bak.

5 **تَقَلَّصَ** 1’e bak, yer yer.

**قَلْصٌ**
**قَلْصٌ** ذ Suyun bolluğu: ve zıddı olarak, azlığı: (TA:) ve ↓ **قَلَصَةٌ** ve ↓ **قَلْصَةٌ** bu iki mânânın birincisine sahiptir: (M:) yahut ↓ **قَلَصَةٌ** kuyunun suyunun onda toplanıp yükselmesi mânâsınadır: (S, K:) ve bazı lugatçılara göre, İbn-El-Ajdلbee’nin zikrettiği üzere, ↓ **قَلْصَةٌ** da böyledir: (IB:) **قَلَصَةٌ**’nin çoğulu **قَلَصَاتٌ**’tır: (S, K:) ve **قَلْصَةٌ**’nin çoğulu [daha doğrusu çoğul-isim] ↓ **قَلَصٌ**’tur. (IB.) Çölde bir Arabın şöyle dediği rivayet olunur: **مِنَ المَاءِ** ↓ **فَمَا وَجَدْتُ فِيهَا اـِلَّا قَلْصَةً**, yani: Ve onda [yani kuyuda] sudan başka yalnız az bir miktar buldum. (TA.)

**قَلَصٌ**
**قَلَصٌ** ذ : **قَلْصٌ**’a bak. -A2- Dişi devenin semirmeye başlaması; bunun gibi ↓ **قُلُوصٌ**. (M.) 4’e bak.

**قَلْصَةٌ**
**قَلْصَةٌ** ذ ve **قَلَصَةٌ**: **قَلْصٌ**’a bak, baştan sona.

**قَلُوصٌ**
**قَلُوصٌ** ذ Genç, yahut gençlik çağında, dişi deve; (S, M, Msb, K;) yani develer arasında (Mgh, Msb) kadınlar arasında bir **جَارِيَة** gibisi: (S, Mgh, Msb:) yahut yolculuğa dayanıklı olan: (Lth, K;) azı dişi çıkıncaya kadar böyle adlandırılır, [dokuzuncu yılında,] o zaman artık böyle adlandırılmaz: (Lth:) yahut genç, yahut gençlik çağında, Arab devesi: (TA:) yahut ilk binildiği zamandan, orta kesici dişini düşürünceye kadar, [altıncı yılında,] o zaman **نَاقَةٌ** diye adlandırılır; (El-'Adawee, S, Sgh, K;) o süre içinde erkek deveye **قَعُودٌ**, sonra **جَمَلٌ** denir: (El-'Adawee, S, Sgh:) yahut binildiği zamandan itibaren, ister **بِنْتُ لَبُونٍ** ister **حِقَّة** olsun, **بَكْرَة** oluncaya kadar, yahut azı dişi çıkıncaya kadar, herhangi bir dişi deve: (M:) yahut altıncı yılındaki bir dişi deve: yahut ikinci yılındaki: (M:) ve bazen yeni doğmuş bir dişi deveye de böyle denir: (M:) **قلوص** ona, bacaklarının uzunluğu ve bedeninin henüz iri olmaması sebebiyle ad verilmiştir: (T, TA:) ve uzun bacaklı bir dişi deveye de böyle denir, (S, K,) bazen: (S:) terim yalnız dişiye uygulanır: (IDrd, K:) [tasğîri **قُلَيِّصَةٌ**, bunun çoğulunun (**قُلَيِّصَاتٌ**) bir örneği için ده maddesinde zikredilen bir beyte bak:] çoğulu **قَلَائِصُ** ve **قُلُصٌ** (S, M, A, Mgh, Msb, K) ve **قُلْصَانٌ** (M, L) ve (çoğulun çoğulu, K, yani **قُلُصٌ**’un çoğulu, S) **قِلَاصٌ**. (S, M, Msb, K.) [Bundan dolayı,] **قِلَاصُ الثَّلْجِ** (mecaz:) Kar getiren bulutlar. (A, TA.) [Bundan ayrıca,] **قِلَاصُ النَّجْمِ** [**القِلَاصُ** ve **القَلَائِصُ** diye de adlandırılır] (mecaz kabul edilen:) Yirmi yıldız; Arapların iddiasına göre **الدَّبَرَان** bunları, **الثُّرَيَّا**’yı nikâh istemede, önünde sürdü; (TA;) **الدبران**’dan önce, **الثريّا**’yı takip eden bazı küçük yıldızlar: (Mir-لt ez- Zemلn:) [bugün bazılarınca Hyades’e uygulanır:] yahut **قِلَاص** **الدَّبَرَان**’ın çevresindeki yıldızlardır. (Kzw.) ― -b2- Ayrıca, (mecaz:) Deve cinsinin **قلوص**’u gibi, devekuşu cinsinin genç, yahut gençlik çağında, dişisi; (M, TA;) **رِئَال**’ın [yahut genç devekuşlarının, yahut bir yaşındaki genç devekuşlarının] dişisi; yani bir **رَأْلَة**; (TA;) **رئال** denilenlerden bir devekuşu cinsinin dişisi: (S:) yahut devekuşu cinsinin bir dişisi: (A, O, K:) ve **رئال** denilenlerden: (K:) yahut **قُلُصُ النَّعَامِ** devekuşunun **رئال**’ı demektir: (IDrd, TA:) yahut **قلوص** [TA’da böyle; görünüşe göre **قُلُص** yerine bir hatadır,] devekuşunun yavrusu demektir; onun **حَفَّان**’ı ve onun **رئال**’ı: El-Azdee’den naklen IKh böyle der. (IB, TA.) ― -b3- Ayrıca, (mecaz kabul edilen:) [**حُبَارَى** denilen toy türünün] yavrusu: (K:) yahut **حبارى**’nın dişisi: yahut küçük bir dişi **حبارى**. (M.) ― -b4- **قُلُصٌ** ayrıca kinaye yoluyla (mecaz:) Genç kadınlar mânâsında kullanılır; (K;) bunun gibi **قَلَائِصُ**: (TA:) ve ikincisi, kadınlar (genel mânâda) mânâsında. (TA.) -A2- **بِئْرٌ قَلُوصٌ** Suyu bol olan kuyu: çoğulu **قَلَائِصُ**. (M.)

**قُلُوصٌ**
**قُلُوصٌ** ذ : 1’e bak, (orada mastar ismidir,) baştan sona: ― -b2- ve **قَلَصٌ**’a bak.

**قَلِيصٌ**
**قَلِيصٌ** ذ : **قَالِصٌ**’a bak.

**قَلَّاصٌ**
**قَلَّاصٌ** ذ : **قَالِصٌ**’a bak.

**ظِلٌّ قَالِصٌ**
**ظِلٌّ قَالِصٌ** ذ Gölge [birinden daralan, yahut büzülen: (1’e bak:) yahut] azalan: (S, TA:) [yahut giden.] **شَفَةٌ قَالِصَةٌ** Daralan bir dudak: (S:) ve **رَجُلٌ قَالِصُ الشَّفَةِ** daralan dudağı olan bir adam. (Msb.) **ثَوْبٌ قَالِصٌ** Daralmış ve kısa elbise: (Sh, TA:) ve ↓ **قميص مُقَلِّصٌ** kısa bir gömlek: (A:) yahut daralmış, yahut yükselmiş, yahut yukarı toplanıp sokulmuş bir gömlek: ve ↓ **دِرْعٌ مُقَلِّصَةٌ** [daralmış bir zırh]: en çok yukarı doğru mânâsıyla. (TA.) ― -b2- **مَآءٌ قَالِصٌ** ve ↓ **قَلِيصٌ** ve ↓ **قَلَّاصٌ** Kuyuda toplanıp bol olan su: (TA:) yahut kuyuda yükselen, yahut yüksek olan, (S, M, K,) : (S:) **قَلِيصٌ**’un çoğulu **قُلُصٌ**’tur. (TA.) Ayrıca 1’e bak.

**مُقَلِّصٌ**
**مُقَلِّصٌ** ذ : **قَالِصٌ**’a bak, iki yerde. ― -b2- Ayrıca, bir ata nispetle, Bacakları uzun ve karnı daralmış: (M, TA:) yahut hafif, yahut çevik ve hızlı, (**مُشَمِّرٌ,**) uzun boylu ve bacakları uzun: (S, K:) yahut uzun boylu. (A.)

**مِقْلَاصٌ**
**مِقْلَاصٌ** ذ Hörgücünde semiz bir dişi deve; ve aynı şekilde, bir erkek deve: (M:) yahut [**صَيْف** denilen] mevsimde hörgücünde semiren bir dişi deve: (S, M:) ve ayrıca, kışın semizleşip zayıflayan bir dişi deve. (Ks, TA.)

**القِلاَصُ**
**القِلاَصُ** **ذ** , veya **القَلاَئِصُ**, **الدَّبَرَانُ**’dan önce olan bazı küçük yıldızlar; [yani **التُّرَيَّا**’ya doğru; Hyades ile t(??) (??)eiades arasında olarak;] **الثريّا**’yı takip eden. (Mir-لt ez-Zemلn.) Veya Hyades.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَلَصَ
قَلَصَ I ( n. ac. قُلُوْص 27 ),
a.  Became drawn together; contracted, shrank; went away; was wrinkled ( lip ).

b.  [ 'An ], Passed away from.

c.  Rose ( water ).

d.  ( n. ac. قَلْص 1 ), Heaved; was troubled, agitated.

e.  ( n. ac. قُلُوْص 27 ), Leapt, bounded.

f.  Departed.

g.  Walked ( boy ).

قَلِصَ
قَلِصَ A ( n. ac. قَلَص 4 ),
a.  see I (d) .

قَلَّصَ
قَلَّصَ II ,
a.  see I (a) , ( b ).

c.  Became contracted; was tucked up ( shirt ).

d.  Raised, tucked up.

e.  [ Bain ], Separated.

f.  see IV (b) .

أَقْلَصَ
أَقْلَصَ IV ,
a.  see I (a) .

b.  Appeared, rose ( hump ).

تَقَلَّصَ
تَقَلَّصَ V ,
a.  see I (a) & II ( c ).

قَلْص
قَلْص 1 ,
a.  Abundance ( of water ).

b.  Small quantity.

قَلْصَة
قَلْصَة 1t ,
a.  see 1 .

قَلَصَة
قَلَصَة 4t , ( pl. قَلَص 4 &  reg. ),
a.  see 1 (a) .

b.  Fatness ( in a camel ).

قُلُص
قُلُص 10 ,
a.  Young women, maidens.

قَاْلِص
قَاْلِص 21 ,
a.  Shrinking, contracting; decreasing; shrunken, contracted, short; tucked up ( shirt ).

b.  Abundant ( water ).

قَلِيْص
قَلِيْص 25 , ( pl. قُلُص 10 ),
a.  see 21 (b) .

قَلُوْص
قَلُوْص 26 , ( pl. قُلُص 10 ,  قِلَاْص 23 ,  قُلْصَاْن 35 ,  قَلَاْئِصُ 46 ),
a.  Young she-camel.

b.  Young she-ostrich; young bustard.

c.  ( pl. قَلَاْئِصُ 46 ), Full ( well ).

قُلُوْص
قُلُوْص 27 ,
a.  see 4t (b) .

قَلَّاْص
قَلَّاْص 28 ,
a.  see 21 (b) .

مِقْلَاْص
مِقْلَاْص 45 ,
a.  Fat ( she-camel ).

قَلَاْئِصُ
قَلَاْئِصُ 46 ,
a.  see 10 .

قَلَّصَ
N. Ag. قَلَّصَ II ,
a.  Contracted; raised, tucked up ( garment ).

b.  Longlegged; light.

##### Türkçe

قَلَصَ
قَلَصَ I (mastar: **قُلُوْص** 27),
a. Toplanmış oldu; büzüldü, küçüldü; uzaklaştı; buruştu (dudak).

b. [‘An], -den geçip gitti.

c. Yükseldi (su).

d. (mastar: **قَلْص** 1), Kabardı; sıkıntılı oldu, çalkalandı, heyecanlandı.

e. (mastar: **قُلُوْص** 27), Sıçradı, atıldı.

f. Ayrıldı.

g. Yürüdü (oğlan).

قَلِصَ
قَلِصَ A (mastar: **قَلَص** 4),
a. I (d)’ye bak.

قَلَّصَ
قَلَّصَ II,
a. I (a), (b)’ye bak.

c. Büzülmüş oldu; toplanmış oldu (gömlek).

d. Yükseltti, topladı.

e. [Bain], Ayırdı.

f. IV (b)’ye bak.

أَقْلَصَ
أَقْلَصَ IV,
a. I (a)’ya bak.

b. Göründü, yükseldi (hörgüç).

تَقَلَّصَ
تَقَلَّصَ V,
a. I (a) ve II (c)’ye bak.

قَلْص
**قَلْص** 1,
a. Bolluk (sudan).

b. Az miktar.

قَلْصَة
**قَلْصَة** 1t,
a. 1’e bak.

قَلَصَة
**قَلَصَة** 4t, (çoğulu **قَلَص** 4 ve kural üzere),
a. 1 (a)’ya bak.

b. Şişmanlık (devede).

قُلُص
**قُلُص** 10,
a. Genç kadınlar, bakireler.

قَاْلِص
**قَاْلِص** 21,
a. Büzülen, toplanan; azalan; büzülmüş, toplanmış, kısa; toplanmış (gömlek).

b. Bol (su).

قَلِيْص
**قَلِيْص** 25, (çoğulu **قُلُص** 10),
a. 21 (b)’ye bak.

قَلُوْص
**قَلُوْص** 26, (çoğulu **قُلُص** 10, **قِلَاْص** 23, **قُلْصَاْن** 35, **قَلَاْئِصُ** 46),
a. Genç dişi deve.

b. Genç dişi devekuşu; genç toy kuşu.

c. (çoğulu **قَلَاْئِصُ** 46), Dolu (kuyu).

قُلُوْص
**قُلُوْص** 27,
a. 4t (b)’ye bak.

قَلَّاْص
**قَلَّاْص** 28,
a. 21 (b)’ye bak.

مِقْلَاْص
**مِقْلَاْص** 45,
a. Şişman (dişi deve).

قَلَاْئِصُ
**قَلَاْئِصُ** 46,
a. 10’a bak.

قَلَّصَ
İsm-i fâil: **قَلَّصَ** II,
a. Büzdü; yükseltti, topladı (giysi).

b. Uzun bacaklı; hafif.
