# قلم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%84%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قلم

القَلَم: الذي يُكتب به، والجمع أقلام وقِلام. قال ابن بري: وجمع أَقلام أَقاليم؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:
كأَنَّني، حِينَ آتِيها لتُخْبِرَني
وما تُبَيّنُ لي شَيْئاً بِتَكْلِيمِ،
صَحِيفةٌ كُتِبَتْ سِرّاً إلى رَجُلٍ،
لم يَدْرِ ما خُطَّ فيها بالأَقالِيم
والمِقْلَمة: وعاء الأَقْلام. قال ابن سيده: والقَلَمُ الذي في التنزيل لا أعرف كَيفيته؛ قال أَبو زيد: سمعت أعرابيّاً مُحرِماً يقول: سَبَقَ القَضاءُ وجَفَّتِ الأَقْلامُ
والقَلَمُ: الزَّلَمُ. والقَلَم: السَّهْم الذي يُجال بين القوم في القِمار، وجمعهما أقلام. وفي التنزيل العزيز: وما كنتَ لديهم إذ يُلقون أقلامهم أَيُّهم يَكفل مريم؛ قيل: معناه سهامهم، وقيل: أَقلامهم التي كانوا يكتبون بها التوراة؛ قال الزجاج: الأَقلام ههنا القِداح، وهي قِداح جعلوا عليها علامات يعرفون بها من يكفل مريم على جهة القرعة، وإنما قيل للسهم القلم لأَنه يُقْلم أي يُبْرى. وكلُّ ما قطَعت منه شيئاً بعد شيء فقد قَلَمْته؛ من ذلك القلم الذي يكتب به، وإنما سمي قَلَماً لأَنه قلِمَ مرة بعد مرة، ومن هذا قيل: قَلَمت أَظفاري. وقَلَمت الشيء: بَرَيْته وفيه عالَ قلمُ زكريا؛ هو ههنا القِدْح والسهم الذي يُتقارَع به، سمي بذلك لأَنه يُبرى كبَرْي القلم. ويقال للمِقْراض: المِقْلامُ. والقَلَمُ: الجَلَمُ. والقَلَمانِ: الجَلَمانِ لا يفرد له واحد؛ وأَنشد ابن بري: لعَمْرِيَ لو يُعْطِي الأَميرُ على اللِّحَى،
لأُلْفِيتُ قد أَيْسَرْتُ مُنْذُ زَمانِ
إذا كشَفَتْني لِحْيَتي من عِصابةٍ،
لهُمُ عندَه ألفٌ ولي مائتانِ
لهَا دِرْهَمُ الرحمنِ في كلِّ جُمعةٍ،
وآخَرُ للِخَناء يَبْتَدِرانِ
إذا نُشِرتْ في يَوْمِ عِيدٍ رأَيْتَِها،
على النَّحْرِ، مِرْماتيْنِ كالقَفَدانِ
ولوْلا أَيادٍ مِنْ يَزِيدَ تتابَعتْ،
لَصَبَّحَ في حافاتِها القَلمانِ
والمِقْلَم: قَضِيب الجمل والتيس والثور، وقيل: هو طرَفه. شمر: المِقْلم طَرف قضيب البعير، وفي طرفه حَجَنةٌ فتلك الحَجَنة المِقْلم، وجمعه مَقالِمُ. والمِقْلَمة: وعاء قضيب البعير. ومقالِم الرمح: كُعوبه؛ قال: وعادِلاً مارِناً صُمّاً مَقالِمُه،
فيه سِنانٌ حَلِيفُ الحَدِّ مَطْرُورُ
ويروى: وعاملاً. وقَلَم الظُّفُر والحافر والعُود يَقْلِمُه قَلْماً وقَلَّمه: قطَعه بالقَلَمَيْن، واسم ما قُطِع منه القُلامة. الليث: القَلْم قطع الظفر بالقلمين، وهو واحد كله. والقُلامة: هي المَقْلومة عن طرف الظفر؛ وأَنشد:
لَمَّا أَتَيْتُم فلم تَنْجُوا بِمَظْلِمةٍ،
قِيسَ القُلامةِ مما جَزَّه القَلَمُ
قال الجوهري: قَلَمْت ظُفري وقَلَّمت أظفاري، شدد للكثرة. ويقال للضعيف: مَقْلُوم الظفر وكَلِيل الظفر. والقَلَمُ: طول أَيْمةِ المرأَة. وامرأَة مُقَلَّمة أي أَيّم. وفي الحديث: اجتاز النبي، صلى الله عليه وسلم، بنسوة فقال أَظنُّكُنَّ مُقَلَّماتٍ أي ليس عليكن حافظ؛ قال ابن الأثير: كذا قال ابن الأَعرابي في نوادره، قال ابن الأَعرابي وخَطَب رجل إلى نسوة فلم يُزَوِّجنَه، فقال: أَظنكنّ مُقَلَّماتٍ أي ليس لكنّ رجل ولا أحد يدفع عنكن. ابن الأَعرابي: القَلَمة العُزّاب من الرجال، الواحد قالِمٌ. ونساء مُقَلَّمات: بغير أَزواج. وأَلفٌ مُقَلَّمةٌ: يعني الكَتِيبة الشاكَّة في السلاح.
والقُلاَّم، بالتشديد: ضرب من الحَمْض، يذكر ويؤنث، وقيل: هي القاقُلَّى. التهذيب: القُلاَّم القاقُلى؛ قال لبيد:
مَسْجُورةً متجاوِراً قُلاَّمها
وقال أَبو حنيفة: قال شُبَيل بن عَزْرة القُلاَّم مثل الأَشنان إلا أَن القلام أَعظم، قال: وقال غيره ورقه كورق الحُرْف؛ وأَنشد: أَتوْني بِقُلاَّمٍ فَقالوا: تَعَشّهُ
وهل يأْكُلُ القُلاَّمَ إلا الأَباعِرُ؟
والإقْلِيمُ: واحد أقالِيم الأَرض السبعة. وأَقاليمُ الأرضِ: أَقْسامها، واحدها إقلِيم؛ قال ابن دريد: لا أَحسب الإقْلِيم عربيّاً؛ قال الأَزهري: وأَحسبه عربيّاً. وأَهل الحِساب يزعمون أَن الدُّنيا سبعة أقاليم كل إقْليم معلوم، كأَنه سمي إِقْلِيماً لأَنه مَقْلوم من الإقلِيم الذي يُتاخِمه أي مقطوع. وإقْلِيم: موضع بمصر؛ عن اللحياني.
وأَبو قَلَمُون: ضرب من ثِياب الروم يتلوّن ألواناً للعيون. قال ابن بري: قَلَمُون، فَعَلُول، مثل قَرَبُوسٍ. وقال الأَزهري: قَلَمون ثوب يُتراءى إذا طلعت الشمس عليه بأَلوان شتى. وقال بعضهم: أَبو قلمون طائر يُتراءى بأَلوان شتى يشبَّه الثوب به.

### Türkçe

**القَلَم**: kendisiyle yazılan şey; çoğulu **أقلام** ve **قِلام**. İbn Berrî dedi: **أقلام**’ın çoğulu **أَقاليم**’dir; ve İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

Sanki ben, ona geldiğim vakit bana haber versin diye
ve bana **بِتَكْلِيمِ** ile hiçbir şey açıklamazken,
bir sahife(ymişim) ki gizlice bir adama yazılmış,
içinde **بالأَقالِيم** ile ne çizildiğini bilmedi.

Ve **المِقْلَمة**: kalemlerin kabı. İbn Sîde dedi: ve tenzîlde olan **القَلَم**’ı, keyfiyetini bilmem; Ebû Zeyd dedi: ihramlı bir bedevîyi işittim, diyordu:

Kaza öne geçti ve **الأَقْلامُ** kurudu.

Ve **القَلَم**: **الزَّلَمُ**. Ve **القَلَم**: kumarda kavim arasında dolaştırılan ok; ikisinin de çoğulu **أقلام**. Aziz tenzîlde: “Ve sen onların yanında değildin, **أقلامهم**’i atıyorlardı: hangisi Meryem’i kefil alacak”; denildi: manası oklarıdır; ve denildi: Tevrat’ı yazdıkları kalemleridir; Zeccâc dedi: buradaki **الأَقلام** **القِداح**’tır; ve o, Meryem’i kefil alacak olanı kura yoluyla bilsinler diye üzerine işaretler koydukları **قِداح**’tır; oka **القلم** denmesi ancak, onun **يُقْلم** yani yontulur olmasındandır. Ve her ne ki ondan parça parça bir şey kestin, onu **قَلَمْته**; bundan da yazılan **القلم** (vardır); ona ancak **قَلَماً** adı verildi, çünkü o defa defa **قلِمَ** (yontuldu); ve bundan dolayı denildi: “**قَلَمت أَظفاري**”. Ve “**قَلَمت**” şeyi: onu yonttum; ve onda: “**عالَ قلمُ زكريا**”; o burada **القِدْح** ve kura çekilen oktur; ona bu ad verildi, çünkü kalemin yontulması gibi yontulur. Ve **المِقْراض**’a: **المِقْلامُ** denir. Ve **القَلَم**: **الجَلَمُ**. Ve **القَلَمانِ**: **الجَلَمانِ**; onun için tekil bir (lafız) ayrılmaz; ve İbn Berrî inşâd etti:

Ömrüme yemin olsun, eğer emir sakallara karşılık verseydi,
elbette ben, zamandan beri zenginleşmiş bulunurdum.
Sakalım beni bir sargıdan açığa çıkarınca,
onların yanında bin var, benim iki yüz.
Ona her cuma Rahmân’ın bir dirhemi,
ve bir başkası da şarkıcıya; yarışırlar.
Bayram gününde yayıldığında onu görürsün,
boğaz üzerinde, iki atış yeri gibi, **القَفَدان** gibi.
Ve eğer Yezîd’den ardı ardına gelen eller olmasaydı,
onun kenarlarında sabahlar idi **القَلمانِ**.

Ve **المِقْلَم**: devenin, tekenin ve boğanın kamışı; ve denildi: onun ucudur. Şemmer: **المِقْلم** devenin kamışının ucudur; ve ucunda bir kanca vardır; işte o kanca **المِقْلم**’dir; çoğulu **مَقالِمُ**. Ve **المِقْلَمة**: devenin kamışının kabı. Ve mızrağın **مقالِم**’i: topuklarıdır; dedi:

Ve düzgün, sert, sağır (gibi) **مَقالِمُه** olan,
onda bir mızrak ucu var; keskinliğin yoldaşı, yontulmuş.

Ve rivayet olunur: “**وعاملاً**”. Ve tırnağı, toynağı ve çubuğu **قَلَم** etti: onu **قَلْماً** ile **يَقْلِمُه**; ve onu **قَلَّمه**: iki **القَلَمَيْن** ile kesti; ondan kesilen şeyin adı **القُلامة**’dır. Leys: **القَلْم** iki **القلمين** ile tırnağı kesmektir; ve o, bütünüyle bir tek (isim)dir. Ve **القُلامة**: tırnağın ucundan koparılmış olan şeydir; ve inşâd etti:

Siz geldiğinizde, bir zulümle kurtulmadınız,
**القُلامة**’nin ölçüsü (kadar), **القَلَمُ**’ün kestiğinden.

Cevherî dedi: “**قَلَمْت** tırnağımı” ve “**قَلَّمت** tırnaklarımı”; çokluk için şeddeli yaptı. Ve zayıfa denir: **مَقْلُوم الظفر** ve **كَلِيل الظفر**. Ve **القَلَم**: kadının dul kalma süresinin uzunluğu. Ve **مُقَلَّمة** kadın: yani dul. Hadiste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, kadınlara uğradı da dedi: “Zannederim siz **مُقَلَّماتٍ**sınız”; yani üzerinizde koruyucu yok; İbnü’l-Esîr dedi: İbnü’l-A‘râbî, Nevâdir’inde böyle dedi; İbnü’l-A‘râbî dedi: bir adam kadınlara talip oldu da onu evlendirmediler; bunun üzerine dedi: “Zannederim siz **مُقَلَّماتٍ**sınız”; yani sizin için ne bir erkek var ne de sizden savunacak biri. İbnü’l-A‘râbî: **القَلَمة** erkeklerden bekârlardır; tekili **قالِمٌ**. Ve **مُقَلَّمات** kadınlar: kocasız. Ve **أَلفٌ مُقَلَّمةٌ**: yani silah içinde tam donanımlı bölük.

Ve **القُلاَّم** (şeddeli): **الحَمْض**’dan bir tür; müzekker de müennes de olur; ve denildi: o **القاقُلَّى**’dır. Tehzîb: **القُلاَّم** **القاقُلى**’dır; Lebîd dedi:

Kaynatılmış, **قُلاَّمها**’sı bitişik.

Ebû Hanîfe dedi: Şübeyl b. Azre dedi: **القُلاَّم** **الأَشنان** gibidir; ancak **القلام** daha büyüktür; dedi: ve başkası dedi: yaprağı **الحُرْف**’ün yaprağı gibidir; ve inşâd etti:

Bana **قُلاَّمٍ** getirdiler, dediler: onu akşam yemeği yap.
Ve **القُلاَّم**’ı develerden başkası yer mi?

Ve **الإقْلِيمُ**: yerin yedi **أقالِيم**’inden birinin tekilidir. Ve yerin **أَقاليمُ**’i: onun kısımlarıdır; tekili **إقلِيم**; İbn Düreyd dedi: **الإقْلِيم**’in Arapça olduğunu sanmıyorum; Ezherî dedi: ben de onun Arapça olduğunu sanıyorum. Ve hesap ehli iddia eder ki dünya yedi **أقاليم**’dir; her **إقْليم** bilinir; sanki ona **إِقْلِيماً** adı verildi, çünkü komşu olduğu **الإقلِيم**’den **مَقْلوم**dur, yani kesilmiştir. Ve **إقْلِيم**: Mısır’da bir yer; Lihyânî’den.

Ve **أَبو قَلَمُون**: Rum kumaşlarından bir tür; gözlere renk renk görünür. İbn Berrî dedi: **قَلَمُون** vezni **فَعَلُول**’dür; **قَرَبُوسٍ** gibi. Ezherî dedi: **قَلَمون** öyle bir kumaştır ki güneş onun üzerine doğduğunda türlü renklerle görünür. Ve bazısı dedi: **أَبو قلمون** türlü renklerle görünen bir kuştur; kumaş ona benzetilir.
