# قلو (ق-ل-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%84%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Kızanlar

- Harfler: ق - ل - و
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 6 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْقَالِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%88/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%82%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْفَاعِلِينَ | Kızanlar | 1 | 1 | [26:168](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%88/ayet/26:168.md) |
| [قَلَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%88/siga/%D9%82%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%89.md) | فَعَلَ | Kızdı | 1 | 1 | [93:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%88/ayet/93:3.md) |

## Mücavir kökler — 4 mücavir (7 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ودع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Vedia’ heybe demektir
2. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
3. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir
4. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قلو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (nakıs wāw/yā' dönüşümlü) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بغض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D8%B6.md), [كره](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%87.md), [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [ودد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yerinden fırlatıp uzaklaştırma, hafifleme, yüzeyden ve mekândan kopup ayrılma |
| Çekirdek Özet 2 | Gönülden bütünüyle çıkarma, bağları koparıp arkada bırakma ve terk etme |
| Çekirdek Özet 3 | Bir ilişkinin veya durumun temas zeminini yok sayarak irtibatı kökten kesme |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir öfke veya anlık kızgınlık sanarak bünyesel kopuş ve tamamen terk etme boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قل | Hafiflik, yerinden oynama, ağırlığın ve hacmin azalması veya bir nesnenin temelinden havalanması; [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md), [قلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AF.md), [قلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%B9.md), [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md), [قلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%85.md) köklerinde olduğu gibi zeminden sökülme veya hafifleyip yön değiştirme hareketi | و | Çekirdekteki hafifleme ve yerinden oynama hareketine yönlü bir fırlatma, mekânsal uzaklaşma, boşluğa savrulma ve irtibatı tamamen koparma dinamiği eklemiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Harekete geçirici sınır noktasını ve enerjinin odaklanarak gerilmesini temsil eder |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Odaklanan gücün bir hedefe doğru yönlendirilmesini ve sevk edilmesini simgeler |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Bağlamayı ya da bu bağın gerilip çözülerek nesnenin boşluğa doğru uzanmasını ifade eder |
| قلو | Sınırda toplanan enerjinin yönlendirilerek mevcut bağdan koparılması ve fırlatılması | Nesnenin veya bağın bulunduğu zeminden hafifleyerek ayrılması, havaya fırlatılması ve temasın büsbütün kesilmesi hareketini kurar |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çelik-çomak oyununda küçük ağaç parçasını (kulle) ucu sivri sopayla havaya fırlatıp vurmak; devenin veya binek hayvanının sırtındaki yükü hafif bularak hızla ileri fırlaması; tohum veya etin tavada kızartılıp kavrularak nemini kaybetmesi ve hafiflemesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye döneminde devenin veya yaban eşeğinin hızla ileri atılmasını ve eşini kovmasını ifade etmek üzere kullanılmıştır; şair bu hareketi sürat ve temas kesme bağlamında dile getirmiştir |
| Erken Arapça kullanım | İbn Ömer rivayetinde namaza düşkünlüğü ve secdeden çabucak kalkıp dünyaya yerleşmeme hali şu lafızla aktarılmıştır: لَوْ رَأَيْتَ ابْنَ عُمَرَ لَرَأَيْتَهُ مُقْلَوْلِياً |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde قلو kökü (k-l-w / k-l-y), hafiflik, kızartma, fırlatma ve bir nesnenin sıcaklık veya mekanik bir etkiyle büzüşüp temas noktasından ayrılması anlam alanıyla temsil edilir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanda q-l-h / q-l-y kökü temel olarak ateşte kavurma, kurutma, hafifletme ve bunun uzantısı olarak değersizleşme veya hakir görme anlamlarıyla örtüşür. Arapçada kök, hem ateş üzerinde kavurma (tavada kızartılan şeyin hafifleyip sıçraması) hem de nesnenin yerinden fırlatılıp uzaklaştırılması fiziksel hareketini korumuş; buradan hareketle ruhi düzlemde bir varlıktan soğuma, onu gönülden bütünüyle çıkarma ve tereddütsüz terk etme (el-kılâ / buğz) manasına evrilmiştir. Bu semantik genişleme, Arapçanın somut fırlatma ve hafifleme eylemini soyut ilişki kopuşuna aktarmadaki tutarlılığını gösterir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قل çekirdeğinden türeyen hafifleme, yerinden sıçrama ve fırlatılma | Ateşte kavrulan tanenin hafifleyip zıplaması ve değnekle vurulan çeliğin havaya fırlatılması, psikolojik bağlamda bir kimseyi veya ameli terk edip uzaklaşma anlamına taşınmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice qālāh (ateşte kavurmak, hakir görmek), Süryanice qlā (kavurmak, kurutmak) | Ortak Sami mirasında kızartma, kurutma ve temas noktasından büzüşüp ayrılma çekirdeği korunmuştur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ısı ve hafifleme kökleriyle olası paralellikler | Isı tesiriyle nemin uçması, ağırlığın kaybolması ve ayrışma süreçleriyle yapısal yakınlık görülür | Muhtemel |

Kaynak: HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قلو | Anlamlı | Fırlatmak, terk etmek, kızartmak | Nesneyi yerinden fırlatma, ateşte kurutma ve gönülden tamamen söküp atma | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) | Anlamlı | Söz söylemek, ifade etmek | Ağızdan çıkan ve anlam taşıyan ses veya iddia | Kur'an'da geçer; ortak akrabalık zayıftır |
| [لقو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%88.md) | Anlamlı | Hızlı hareket, çarpılma | Yüz felci veya kartalın avına hızla dalması | Kur'an'da geçmez; sürat boyutu ortaktır |
| [لوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%82.md) | Anlamlı | Yumuşatmak, sıvamak | Bir nesneyi yağlayıp yumuşatmak veya yalamak | Kur'an'da geçmez; zıt yönde temas bildirir |
| [وقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%84.md) | Anlamlı | Dağa tırmanmak, sıçramak | Taşlar arasında sıçrayarak yukarı çıkmak | Kur'an'da geçmez; zeminle hafif temas içerir |
| [ولق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%82.md) | Anlamlı | Hızlı gitmek, yalan uydurmak | Bineğin hafif ve tempolu yürümesi, sözü aceleyle saçmak | Kur'an'da geçer ([ولق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%82.md)); hafiflik ve sürat bağı vardır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قلو | Merkez | Terk etmek, şiddetle uzaklaşmak | Nesneyi fırlatıp atarcasına gönülden sökme ve temas zeminini bütünüyle terk etme | Bir daha dönmemek üzere arkada bırakılan ve sökülüp atılan kopuş |
| [بغض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D8%B6.md) | Komşu | Nefret etmek | Kalpte oluşan yerleşik soğukluk ve tiksinti hissi; eylemli terk şart değildir | İçsel hoşnutsuzluğu vurgular, قلو ise fiili kopuş ve fırlatıp atmayı içerir |
| [كره](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%87.md) | Komşu | İstememek, ağır bulmak | Tabiatın veya aklın bir şeyi külfetli ve sevimsiz bulması | Mecburiyetle bir arada bulunabilir; قلو gibi bağı tamamen koparmaz |
| [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) | Komşu | Ayrılmak, uzak durmak | Bedenen veya mekânen bağları kesip başka bir yöne gitmek | قلو kökündeki içsel nefret ve fırlatma tonu olmaksızın sadece ayrılığı belirtebilir |
| [ودد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%AF.md) | Zıt | Sevmek, tutunmak, arzulamak | Varlığa kalpten bağlanma, yakınlaşma ve onunla sürekli irtibat halinde olmayı isteme | قلو kökünün fırlatıp atma ve terk etme dinamiğinin tam karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قلو | Fırlatıp atmak, buğz ile terk etmek | Zeminle irtibatı kesip savurma ve gönülden tamamen sökme | Kesin |
| Latince | Abicere, repudiare | Fırlatıp atmak, geri çevirmek | Mekânsal fırlatma ve hukuki/ahlaki bağı reddetme yönünü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | To cast off, to spurn, to forsake | Gözden çıkarmak, fırlatıp atmak, terk etmek | Hem eylemli terk edişi hem de kalbi bağın kesilmesini iyi yansıtır | Güçlü |
| Almanca | Verwerfen, verstoßen | İtmek, dışlamak, büsbütün bırakmak | Bir ilişkiyi veya nesneyi bünyeden söküp atma hareketini verir | Güçlü |
| Fransızca | Rejeter, répudier | Reddedip atmak, kovmak | Temas zeminini dışlayıcı ve geride bırakıcı boyutu taşır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْقَالِينَ | Amelden ve gidişattan tamamen berî olup onu fırlatıp atanlar | Lut aleyhisselamın kavminin ahlaksız eylemlerine karşı tavrı; ameli kökten reddetme (Şuarâ [26:168](https://lisan.digital/tr/ayet/26:168.md)) |
| قَلَى | Gözden çıkarmak, bağları koparıp arkada bırakmak, terk etmek | Vahyin kesintiye uğraması zannına karşı Allah’ın elçisini asla terk etmediği beyanı (Duhâ [93:3](https://lisan.digital/tr/ayet/93:3.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi irade ve sıfatlar | Allah'ın kulunu terk etmesi veya darılması; tecelli ve vahiy kesintisi (fetret-i vahiy) döneminde ilahi inayetin devamlılığı | Kökün geçici bir suskunluk için kullanılamayacağı, Allah'ın elçisini asla büsbütün terk etmediği vurgusu |
| Fıkıh | Berâet ve nefret | Münker bir eylem karşısında kalbi ve ameli tavır; haram fiilden büsbütün uzak durma sorumluluğu | Eylemi meşru görmeyip onunla tüm irtibatı kesme tavrının fıkhi zemini |
| Tefsir | Duhâ suresi ve Lut kıssası | قَلَى fiilinin mef'ûlünün (muhatap zamirinin) hazfi; elçiye hürmeten terk etme lafzının ona bitiştirilmemesi belagatı | Şiddetli kopuş ve terk manasının incelikli söz dizimiyle sınırlandırılması |
| Hadis | Züht ve ibadet tasviri | İbn Ömer'in dünyevi zemine yerleşmeyip secdede veya kalkışta hafif ve tetikte olması (müklavlî hali) | Yerleşiklikten kaçınma, hafiflik ve bedensel teyakkuz hali |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi inayet ve elçilik bağı | Asla terk etmeme ve rabıtanın kesilmezliği | İman ve güven tesis etme | İlahi rehberliğin elçiyi gözden çıkarmadığını ve bağın ebediliğini gösterir | Kesin |
| İlmi | Hakikat ve batıl ayrımı | Yanlış önermeyi ve batıl yöntemi bünyeden söküp atma | Epistemolojik arınma | Yanlışlığı ispatlanmış kuramı veya ameli zihinden fırlatıp bırakma | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal sözleşme ve ahlaki meşruiyet | Zulüm ve sapkınlığı meşruiyet dairesinden çıkarma | Reddiye ve ayrışma | Bir yönetimin veya topluluğun haksız icraatından tamamen teberri etme | Güçlü |
| İktisadi | Verimsiz ve zararlı unsurların tasfiyesi | Zarar doğuran veya haram olan iktisadi bağı kesme | Kaynak koruma | Sisteme yük getiren ve ifsat eden unsurların sistem dışına fırlatılması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kaçış hızı ve serbest kalma | Yerçekimi veya merkezcil kuvvet zemininden bir kütlenin kinetik enerjiyle fırlayıp yörüngeden tamamen çıkması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Radikal kopuş ve aforoz | Bir bireyin veya grubun, ortak ahlaki zeminini kaybetmiş bir yapıdan bütün aidiyet bağlarını keserek ayrılması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir kırgınlık, duygusal bir öfke veya basit bir küskünlük olarak algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir varlığı, ameli veya ilişkiyi zeminiyle birlikte fırlatıp atmak, temas yüzeyini sıfırlamak ve arkada hiçbir rabıta bırakmaksızın kesin bir ayrılıkla terk etmek |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Duhâ [93:3](https://lisan.digital/tr/ayet/93:3.md) ayetinde Allah'ın elçisine kızmadığı gibi yüzeysel bir anlamla yetinilerek, ilahi dostluğun elçiyi asla büsbütün terk etmediği ve gözden çıkarmadığı yönündeki ontolojik güvencenin ıskalanması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin elçiyle kurduğu kopmaz bağı ve müminin ifsat edici eylemler karşısındaki radikal teberri tavrını kökensel fırlatma ve terk imgesiyle billurlaştırdığı için hayati öneme sahiptir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Lut aleyhisselamın kavminin eylemlerine karşı aldığı tavrı anlatan kıssalarda ve elçinin risalet sürecindeki psikolojik ve manevi emniyetini pekiştiren teselli ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müminin günahkâr amel karşısındaki tavrının uzlaşmacı bir hoşgörü değil, o ameli kökten dışlayan berrak bir kopuş olduğunu ve vahyin kesintiye uğramasının asla bir terk edilme anlamına gelmediğini öğretir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Çelik-çomak oyununda değneğin vurulmasıyla nesnenin havaya fırlaması, ateşte kavrulan tanenin hafifleyip zıplaması ve temas yüzeyinden büzüşerek ayrılması.
- Soyut anlam: Bir kimseyi, düşünceyi veya ameli zihinden ve gönülden tamamen söküp atma, bütün rabıtayı keserek onu geride bırakma.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin bünyesindeki yabancı, zararlı veya meşruiyetini yitirmiş unsuru temas noktasından sökerek dışarı fırlatması ve varlık sahasından bütünüyle tecrit etmesi.
- LaTeX modeli: $$R(t) = \lim_{\Delta t \to 0} \frac{d(A, B)}{\Delta t} \implies C(A, B) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $A$ ve $B$ birbirine bağlı iki unsuru, $d(A, B)$ aralarındaki mesafeyi, $t$ zamanı ve $C(A, B)$ ise temas ve irtibat derecesini temsil eder. Ayrılma hızının sıçramalı bir ivmeyle artması neticesinde iki varlık arasındaki tüm bağ ve rabıtanın sıfırlanarak temasın büsbütün yok olduğu durum ifade edilmiştir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%84%D9%88/occurrences?meal=IK

### [Şuara 26:168](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%88/ayet/26:168.md) — الْقَالِينَ

قَالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقَالِينَ

Meal (IK): Dedi ki: Doğrusu ben, sizin işlediğinize kızanlardanım.

### [Duha 93:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%88/ayet/93:3.md) — قَلَى

مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَى

Meal (IK): Rabbın seni ne terk etti, ne de darıldı.

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف واللام و"وايء" معهما
ق ل و، ل ق و، ق و ل، ل و ق، ل ي ق، و ل ق، ق ي ل، و ق ل، ل ق ي مستعملات قلو: القُلوُ: رميك ولعبك بالقُلَةِ، وتجمع على قُلينَ.
وهو أن ترمي بها في الجو ثم تضربها بمِقْلاةٍ، وهي خشبة قدر ذراع فتستمر القُلَةُ، فإذا وقعت كان طرفاها ناشبين عن الأرض.
وجاء فلان يقلُو به دابته قَلْواً، وهو تقديها به في السير سرعة.
واقلَوْلَتِ الحمر والدواب في السرعة.
وكان ابن عمر لا يرى إلا مُقْلَوْلِياً أي منكمشاً، قال:
لما رأتني خلقاً مُقْلَوْلِيا
ويقال: المُقْلَوْلي: المتجافي المستوفز.
والقِلْو: الجحش الفتي الذي يركب.
وقَليْتُ اللحم والحب على المقلاة قلياً أي قلبته قلباً.
لقو: اللَّقْوةُ داء يأخذ في الوجه يعوج منه الشدق. ورجل ملقو قد لُقي.
واللًّقْوة واللِّقوة: العقاب السريعة السير.
ولَقيته لَقْيةً واحدة ولقاءة واحدة، ولغة تميم لِقاءةٌ.
قول: المِقْوَلُ: اللسان. والمِقْوَل بلغة أهل اليمن: القَيْل، وهم المَقاوِلة والأقيال والأقوال، والواحد القَيْل.
ورجل تِقْوالةٌ أي منطيق، وقَوّالٌ وقَوّالةٌ أي كثير القَوْل.
وتَقَوَّلَ باطلاً أي قال ما لم يكن.
واقتالَ قولاً أي اجتر إلى نفسه قولاً من خير أو شر.
وانتشرت له قالةٌ حسنة أو قبيحة في الناس، والقالة تكون في موضع القائلة كما قال بشار:
أنا قالها أي قائلها
والقالةُ: القول الفاش في الناس.
والقِيلُ من القول اسم كالسمع من السمع، والعرب تقول: كثر فيه القيلُ والقال، ويقال: اشتقاقهما من كثرة ما يقولون: قالَ وقيلَ، ويقال: بل هما اسمان مشتقان من القول.
ويقال: قِيلٌ على بناء فِعلِ، وقِيلَ على بناء فُعِلَ، كلاهما من الواو، وقال أبو الأسود:
وصله ما استقام الوصل منه		ولا تسمع به قـيلاً وقـالا
لوق: الألْوَقُ: الأحمق في كلامه بين اللَّوَقِ.
ولق، ألق: الأَوْلَقُ: الممسوس، ورجل مأَلُوق، وبه أَوْلَقُ أي مس من جنون، قال رؤبة في السفر:
يوحي إلينا نظر المألوقِ
واللُّوقةُ: الزبدة، ويقال: هي الزبد بالرطب، وألوقة لغة.
وفي الحديث: "لا آكل إلا ما لُوِّقَ لي"، أي لين من الطعام فصار كالزبدة في لينه، قال:
وإني لمن سالمتم لأَلُـوقَةٌ		وإني لمن عاديتم سم أسودا
والألْقَةُ توصف بها السعلاة والذئبة والمرأة الجريئة لخبثهن. والوَلْق: سرعة سير البعير، وتقول: وَلَقَ يَلِقُ وَلْقاً، قال:
تنجو إذا هن ولَقْنَ وَلْقا
والإنسان يَلِقُ الكلام: يريده، وقوله تعالى: "إذ تَلِقُونَه بألسنتكم" أي تريدونه، وتَلِقُّونَه أي يأخذ بعضكم عن بعض.
والوَليقةُ: طعام من دقيق وسمن ولبن.
والتَأَلُّقُ: التلألؤ من البرق ونحوه، وتقول: ائْتَلَقَ يَأْتَلِقُ ائْتِلاقاً.
ليق: اللِّيقُ: شيء يجعل في دواء الكحل، والقطعة منه لِيقةٌ، ولِيقةُ الدواة: ما اجتمع في وقبتها من السواد بمائها. وأَلَقْتُ الدواة إِلاقةً ولِقتُها لِقَةً، والأول أعرف. وهذا الأمر لا يَلَبقُ بك أي لا يزكو، فإذا كان معناه لا يَعْلَقُ بك قلت لا يليق بك.
وقل: وفرس وَقِلٌ أحسن من وغل، وهو حسن الدخول بين الجبال، وتقول: وَقَل يَقِلُ وَقْلاً وهو فرس وقِلٌ ووقُلٌ لغة، والواقِلُ: الصاعد بين حزونة الجبال.
والوَقَلُ: الحجارة والجمع الوُقول، والواحدة وَقَلةٌ.
والوَقْل: نوى المقل.
قيل: القَيْلُ رضعة نصف النهار، قال:
من الصبوح والغبوق والقَيْلْ
جعل القَيْلَ هنا شربة نصف النهار.
وهي القائلةُ والمَقيلُ: الموضع. وفلان يَقيلُ مقيلاً.
وقِلْتُه البيع قَيْلاً، وأقَلْتُه إِقالةً أحسن، وتَقايَلا بعدما تبايعا أي تتاركا.
قلي: القَلْيُ: قَلْيُكَ الشيء على المِقْلاةِ، والقَلِيَّةُ: مَرَقَةٌ من لحم الجزور وأكبادها.
والقَلاّءُ: الذي يَقلي البر للبيع. والقَلاّءَةُ: الموضع الذي يتخذ فيه مقالي البر.
والقِلًى: البغض، وقَلَيْتُه أقليهِ قليً: أبغضته.
لقي: اللُّقيانُ: كل شيئين يَلْقَى أحدهما صاحبه فهما لَقِيانِ.
ورجل لَقِيٌّ شقي: لا يزال يَلقَى شراً، وامرأة لَقِيَّة أي شقية.
ونهى عن التَلَقّي أي يَتَلَقَّى الحضري البدوي فيبتاع منه متاعه بالرخيص ولا يعرف سعره.
واللَّقَى: ما أَلْقَى الناس من خرقة ونحوه.
والأُلْقِيَّةٌ: واحدة من قولك: لَقِيَ فلان الأَلاقيَّ من عسر وشر أي أفاعيل، وقال في اللَّقَى:
كفى حزناً كري عليه كأنـه		لقى بين أيدي الطائفين حريم
أي لا يمس.
والاستِلقاءُ على القَفَا، وكل شيء فيه كالانبطاح فيه استِلقاءٌ.
ولاقيت بين فلان وفلان، وبين طرفي القضيب ونحوه حتى تلاقَيا واجتمعا، وكل شيء من الأشياء إذا استقبل شيئاً أو صادفه فقد لَقِيَه.
والمَلْقَى: إشراف نواحي الجبل يمثل عليها الوعل فيستعصم من الصياد، قال صخر الهذلي:
إذا ساقت على المَلقاةِ ساما
والمَلْقاةُ، والجميع المَلاقي، شعب رأس الرحم، وشعب دون ذلك أيضاً، والرجل يُلقي الكلام والقراءة أي يُلقِّنه. وتَلَقَّيْتُ الكلام منه: أخذته عنه.

##### Türkçe

**القاف** ve **اللام** ve **"وايء"** bunlarla birlikte

ق ل و، ل ق و، ق و ل، ل و ق، ل ي ق، و ل ق، ق ي ل، و ق ل، ل ق ي kullanımdadır.

قلو: **القُلوُ**: senin **القُلَةِ** ile atışın ve oynamandır; **قُلينَ** üzere çoğul yapılır.
Ve o, onunla havaya atman, sonra onu **مِقْلاةٍ** ile vurmandır; o, bir zira‘ kadar bir tahtadır; böylece **القُلَةُ** devam eder; düştüğü vakit iki ucu yerden çıkık (saplanmış) olur.
Ve falan kimse, bineğiyle onu **قَلْواً** **يقلُو** ile geldi; o, yürüyüşte onunla süratini artırmandır.
Ve eşekler ve binekler süratte **اقلَوْلَتِ** oldular.
Ve İbn Ömer, ancak **مُقْلَوْلِياً** (yani büzülmüş) görürdü; dedi ki:
لما رأتني خلقاً مُقْلَوْلِيا
Ve denilir: **المُقْلَوْلي**: uzak duran, hazır vaziyette (tetikte) olan.
Ve **القِلْو**: binilen genç sıpa.
Ve eti ve taneyi **المقلاة** üzerinde **قلياً** **قَليْتُ**: yani onu çevirdim, çevirmeyle.

لقو: **اللَّقْوةُ**: yüzde tutan bir hastalıktır; ondan dolayı ağız kenarı eğrilir. Ve **ملقو** bir adam: **لُقي** olmuştur.
Ve **اللًّقْوة** ve **اللِّقوة**: yürüyüşü hızlı kartal.
Ve onu bir tek **لَقْيةً** ve bir tek **لقاءة** olarak gördüm; ve Temîm’in dili **لِقاءةٌ**’dır.

قول: **المِقْوَلُ**: dil (lisan). Ve Yemen ehlinin diliyle **المِقْوَل**: **القَيْل**; onlar **المَقاوِلة** ve **الأقيال** ve **الأقوال**’dır; tekil **القَيْل**’dir.
Ve **تِقْوالةٌ** bir adam: yani çok konuşan; ve **قَوّالٌ** ve **قَوّالةٌ**: yani sözü çok olan.
Ve **تَقَوَّلَ** bâtıl: yani olmayanı söyledi.
Ve **اقتالَ** bir söz: yani hayırdan veya şerden bir sözü kendine çekip aldı.
Ve insanlar içinde onun için güzel veya çirkin bir **قالةٌ** yayıldı; ve **القالة** **القائلة**’nin yerinde olur; Beşşâr’ın dediği gibi:
أنا قالها أي قائلها
Ve **القالةُ**: insanlar içinde yaygın söz.
Ve **القِيلُ** sözden bir isimdir; işitmeden **السمع** gibi. Ve Araplar der: onda **القيلُ** ve **القال** çoğaldı. Ve denilir: ikisinin türeyişi, onların “**قالَ** ve **قيلَ**” demelerinin çokluğundandır. Ve denilir: bilakis ikisi de sözden türemiş iki isimdir.
Ve denilir: **قِيلٌ** **فِعلِ** vezni üzerinedir; ve **قِيلَ** **فُعِلَ** vezni üzerinedir; ikisi de vâvdandır. Ve Ebû’l-Esved dedi ki:
وصله ما استقام الوصل منه		ولا تسمع به قـيلاً وقـالا

لوق: **الألْوَقُ**: sözünde ahmak; **اللَّوَقِ** içinde (açıkça).
ولق، ألق: **الأَوْلَقُ**: cin çarpmış (mecnun); ve **مأَلُوق** bir adam; ve onda **أَوْلَقُ** vardır: yani delilikten bir dokunuş. Ru’be sefer hakkında dedi ki:
يوحي إلينا نظر المألوقِ
Ve **اللُّوقةُ**: tereyağı; ve denilir: o, yaş hurma ile karıştırılmış tereyağıdır; ve **ألوقة** bir dildir (lehçedir).
Ve hadiste: “**لا آكل إلا ما لُوِّقَ لي**”, yani yiyecekten yumuşatılan; böylece yumuşaklığında tereyağı gibi oldu. Dedi ki:
وإني لمن سالمتم لأَلُـوقَةٌ		وإني لمن عاديتم سم أسودا
Ve **الألْقَةُ**: onunla **السعلاة** ve **الذئبة** ve cesur kadın, kötülüklerinden dolayı vasfedilir. Ve **الوَلْق**: devenin yürüyüş sürati; ve dersin: **وَلَقَ يَلِقُ وَلْقاً**. Dedi ki:
تنجو إذا هن ولَقْنَ وَلْقا
Ve insan **يَلِقُ** sözü: onu ister. Ve onun sözü (Allah’ın sözü): “**إذ تَلِقُونَه بألسنتكم**” yani onu istiyorsunuz; ve **تَلِقُّونَه**: yani bazınız bazınızdan alır.
Ve **الوَليقةُ**: un, sadeyağ ve sütten bir yiyecek.
Ve **التَأَلُّقُ**: şimşek ve benzerinden parıldama; ve dersin: **ائْتَلَقَ يَأْتَلِقُ ائْتِلاقاً**.

ليق: **اللِّيقُ**: sürme ilacına konulan bir şey; onun parçası **لِيقةٌ**’dır. Ve **لِيقةُ الدواة**: hokkasının çukurunda, suyuyla birlikte toplanmış siyahlık. Ve **أَلَقْتُ الدواة إِلاقةً** ve **لِقتُها لِقَةً**; birincisi daha bilinir. Ve bu iş sana **لا يَلَبقُ بك**: yani uygun düşmez; eğer manası “sana yapışmaz” ise “sana **لا يليق بك**” dersin.

وقل: ve **وَقِلٌ** bir at, **وغل**’dan daha iyidir; o, dağlar arasına güzel giriştir. Ve dersin: **وَقَل يَقِلُ وَقْلاً**; ve o, **وقِلٌ** bir attır; ve **وقُلٌ** bir dildir (lehçedir). Ve **الواقِلُ**: dağların sarp yerleri arasında yükselen.
Ve **الوَقَلُ**: taşlar; çoğulu **الوُقول**; tekili **وَقَلةٌ**.
Ve **الوَقْل**: **المقل** çekirdeği.

قيل: **القَيْلُ**: öğle yarısı emiş (emzirme). Dedi ki:
من الصبوح والغبوق والقَيْلْ
Burada **القَيْلَ**’i öğle yarısı içişi kıldı.
Ve o, **القائلةُ**’dir; ve **المَقيلُ**: yer. Ve falan kimse **يَقيلُ** bir **مقيلاً** (kaylûle eder).
Ve ona satışı **قَيْلاً** **قِلْتُه**; ve ona **إِقالةً** **أقَلْتُه** daha iyidir. Ve ikisi, alışveriş ettikten sonra **تَقايَلا**: yani birbirlerini bıraktılar (akdi bozup vazgeçtiler).

قلي: **القَلْيُ**: senin şeyi **المِقْلاةِ** üzerinde kızartmandır. Ve **القَلِيَّةُ**: deve etinden ve ciğerlerinden bir et suyudur.
Ve **القَلاّءُ**: satmak için buğdayı kavuran. Ve **القَلاّءَةُ**: buğday kavurmalarının yapıldığı yer.
Ve **القِلًى**: buğz. Ve onu **قليً** **قَلَيْتُه أقليهِ**: ona buğzettim.

لقي: **اللُّقيانُ**: iki şeyden her biri arkadaşına **يَلْقَى** olursa, ikisi **لَقِيانِ**’dır.
Ve **لَقِيٌّ** şakî bir adam: şerre durmadan rastlar. Ve **لَقِيَّة** bir kadın: yani şakî.
Ve **التَلَقّي**’den nehyedildi: yani şehirli, bedeviyi karşılar da ondan malını ucuza satın alır; o da fiyatını bilmez.
Ve **اللَّقَى**: insanların attığı bez parçası ve benzeri.
Ve **الأُلْقِيَّةٌ**: “falan kimse zorluk ve şerden **الأَلاقيَّ**’yi **لَقِيَ**” sözünden bir tekildir; yani fiiller. Ve **اللَّقَى** hakkında dedi ki:
كفى حزناً كري عليه كأنـه		لقى بين أيدي الطائفين حريم
Yani dokunulmaz.
Ve **الاستِلقاءُ** ense üstü yatmaktır; ve içinde bunun gibi olan her şeyde, onda **استِلقاءٌ** vardır.
Ve falan ile falan arasında, ve değneğin iki ucu ve benzeri arasında **ولاقيت**: ta ki **تلاقَيا** ve toplandılar. Ve şeylerden her şey, bir şeye yönelse veya ona rastlasa, onu **لَقِيَه** olmuştur.
Ve **المَلْقَى**: dağın taraflarının yüksekliğidir; üzerine dağ keçisi çıkar da avcıdan korunur. Sahr el-Huzelî dedi ki:
إذا ساقت على المَلقاةِ ساما
Ve **المَلْقاةُ**; çoğulu **المَلاقي**: rahmin başının yarığı; ve bunun aşağısında da bir yarık. Ve adam, söz ve okumayı **يُلقي**: yani onu telkin eder. Ve sözü ondan **تَلَقَّيْتُ**: onu ondan aldım.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%88/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف واللام وما يثلثهما)
(قلم)  القاف واللام والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على تسويةِ شيء عند بَرْيه وإصلاحه. من ذلك: قَلَمْتُ الظُّفُر وقلَّمْته. ويقال للضَّعيف: هو مَقلُوم الأظفار. والقُلاَمَة: ما يسقُط من الظُّفُر إذا قُلِم. ومن هذا الباب سمِّي القلمُ قَلماً، قالوا: سمِّي به لأنَّه يُقْلَم منه كما يُقْلمُ من الظُّفر، ثمَّ شُبِّه القِدْح به فقيل: قلم. ويمكن أن يكون القِدحُ سُمِّي قلماً لما ذكرناه من تسويته وبَرْيه. قال الله تعالى: ﴿ومَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلاَمَهُمْ﴾ [آل عمران 44]. ومن الباب المِقْلَم: طَرَف قُنْب البعير، كأنَّه قد قُلِم، ويقال إنّ مَقَالم الرُّمح: كُعوبه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل القُلاَّم، وهو نبتٌ. قال:
أتَوْني بِقُلاَّمٍ فقالوا تَعَشّهُ *** وهل يأكلُ القُلاَّمَ إلا الأباعرُ([1])
(قله)  القاف واللام والهاء لا أحفَظُ فيه شيئاً، غير أنّ غَديرَ قَلَهَى: موضع.
(قلو)  القاف واللام والحرف المعتلّ أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على خِفّةٍ وسرعة. من ذلك القِلْو: الحِمار الخفيف. [و] يقال: قَلَت النَّاقةُ براكبها قَلْواً، إذا تقدَّمَت به. واقلوْلَت الحُمْر في سرعتها. والمُقلَوْلي: المتجافي عن فِراشه. وكلُّ نابٍ عن شيء متجافٍ عنه: مُقْلَوْلٍ. قال:
أقولُ إذا اقْلَوْلَى عليها وأقْرَدَتْ *** ألاَ هَلْ أخو عيشٍ لذيذٍ بدائمِ([2])والمُنْكمش مُقْلَوْلٍ، وفي الحديث: "لو رأيتَ ابنَ عُمَرَ لرأيتَه مُقلولياً"، أي متجافِياً عن الأرض، كأنّه يريد كَثْرةَ الصَّلاة. ومن الباب قَلاَ العَيْرُ آتُنَه قَلْواً. ومن الباب القِلَى، وهو البُغض. يقال منه: قَلَيْتُه أقلِيه قِلىً. وقد قالوا: قَلَيتُهُ أَقلاه([3]). والقِلَى تجافٍ عن الشّيء وذَهابٌ عنه والقَلْي: قَلْيُ الشَيء علَى المِقْلَى. يقال: قَلَيْت وقَلْوت. [و] القَلاَّء: الذي يَقْلي. وهو القياس، لأن الحَبَّة تُستَخَفُّ بالقلْي وتَخِفُّ أيضاً.
(قلب)  القاف واللام والباء أصلانِ صحيحان: أحدهما يدلّ على خالِص شَيءٍ وشَريفِه، والآخَرُ على رَدِّ شيءٍ من جهةٍ إلى جهة.
فالأوَّل القَلْبُ: قلب الإنسان وغيره، *سمِّي لأنَّه أخْلصُ شيء فيه وأرفَعُه. وخالِصُ كلِّ شيءٍ وأشرفُه قَلْبُه. ويقولون: عربيٌّ قَُلْبٌ([4]). قال:
[فلا] تُكثِروا فيها الضَّجَاجَ فإنَّني *** تخيَّرتُها منهم زُبيرِيّةً قَُلْبَا
والقُلاَب: داء يصيب البعير فيَشْتَكِي قَلْبَه. والقُلْبُ من الأَسورة: ما كان قُلْباً واحداً لا يُلوَى عليه غيرُه. وهو تشبيهٌ بقُلْب النَّخْلة. ثم شبِّه الحَيَّة بالقُلْب من الحَلْي فسمِّي قُلْباً. والقَلْب: نجمٌ يقولون إنه قَلْبُ العَقرب. [و] قَلَبْتُ النَّخلةَ: نَزَعت قَلْبها.
والأصل الآخر قَلَبْتُ الثَّوبَ قَلْباً. والقَلَب: انقلابُ الشَّفَة، وهي قَلْباءُ وصاحبُها أَقْلَب. وقَلَبْتُ الشَّيء: كبَبتُه، وقلَّبته بيديَّ تقليباً. ويقال: أقْلَبَتِ الخُبْزةُ، إذا حان لها أن تُقْلَب. وقولهم: ما به قَلبَةٌ، قالوا: معناه ليست به عِلّة يُقْلب لها فيُنْظَر إليه. وأنشدوا:
ولم يقلِّب أرضَها بيطارُ *** ولا لحبلَيْهِ بها حُبَارُ([5])
أي لم يقلِّب قوائمها من عِلَّةٍ بها. والقَلِيب: البئرُ قبل أنْ تُطوَى؛ وإنّما سمِّيت قليباً لأنَّها كالشَّيء يقلَب من جهةٍ إلى جهة، وكانت أرضاً فلما حُفِرت صار ترابُها كأنَّه قُلِب. فإذا طُوِيت فهي الطَّوِيّ. ولفظ القليب مذكَّر([6]). والحُوَّلُ القُلَّب: الذي يقلِّب الأمور ويحتال لها. والقياس في جميع ما ذكرناه واحد. فأمَّا القِلِّيب والقِلّوْب([7]) فيقال إنَّه الذئب. ويمكن أن يُحمَل على هذا القياس فيقال سمِّي بذلك لتقلُّبه في طلب مأكله. قال:
أَيَا جَحْمَتَا بَكِّي على أمِّ عامرٍ  *** أكيلةِ قِلَّوْبٍ بإحدى المَذَانبِ([8])
(قلت)  القاف واللام والتاء أصلانِ صحيحان، أحدُهما يدلُّ على هَزْمَةٍ في شَيء، والآخَر على ذَهابِ شيء وهَلاكِه.
فالأوّل القَلْت، وهو النُّقرة في الصَّخرة، والجمع قِلاتٌ. وقال:
وعينان كالماويَّتَينِ استَكَنَّتا *** بكهفَيْ حِجَاجَيْ صَخرةٍ قَلْتِ مَوْرِدِ([9])وقَلْتُ العَين: نُقْرتها. وقَلْتُ الإبهام: النُّقرة تحتَها. وقَلْتُ الثّريدة: الهَزْمة وسْطَها.
والأصل الآخر القَلَت، وهو الهلاك. يقال: قَلِت قَلَتاً. وفي الحديث: "إن المسافِرَ ومتاعَهُ على قَلَتٍ إلاَّ ما وَقَى اللهُ تعالى". والمِقْلاَتُ من النوق: التي لا يعيش لها ولد، وكذلك من النِّساء، والجمع مقاليت. قال:
يَظَلُّ مَقاليتُ النِّساء يطأْنَهُ *** يقُلْنَ ألا يُلقَى على المرءِ مئزرُ([10])
وقال:
لا تَلُمْها إنّها من نِسوةٍ *** رُقُدِ الصَّيفِ مَقَاليتٍ نُزُرْ
(قلح)  القاف واللام والحاء كلمةٌ واحدة، وهي القَلَح: صُفْرَةٌ في الأسنان. رجلٌ أقْلَحُ. قال:
قد بَنَى اللُّوم عليهم بيتَه *** وفشَا فيهم مع اللُّومِ القَلَحْ([11])ويقال إنَّ الأقْلَح: الجُعَل.
(قلخ)  القاف واللام والخاء كلمة واحدةٌ، يقولون: إنَّ القَلْخ: هَدير الجمل.
(قلد)  القاف واللام والدال أصلانِ صحيحانِ، يدلُّ أحدهما على تعليق شيءٍ على شيء وليِّه به، والآخَر على حظٍ ونصيب. فالأوَّل التقليد: تَقليد البَدَنة، وذلك أن يعلَّق في عُنُقها شيءٌ ليُعْلَم أنَّها هَدْيٌ. وأصل القَلْد: الفتل، يقال قَلَدْتُ الحبلَ أقلِدُه قَلْداً، إذا فتَلْتَه. وحبلٌ قليدٌ ومقلود. وتَقَلَّدْتُ السَّيف. ومُقَلَّدُ الرَّجُل: موضِعُ نِجاد السَّيف على مَنْكِبه. ويقال: قلَّدَ فلانٌ فلاناً قِلادةَ سَوءٍ، إذا هجاه بما يَبْقَى عليه وَسْمُه. فإذا أكَّدوه قالوا: قلَّدَهُ طَوْقَ الحمامة، أي لا يفارقُه كما لا يُفارِق الحمامةَ طوقُها. قال بِشْر:
حَبَاكَ بها مولاكَ عَنْ ظَهْرِ بِغْضَةٍ *** وقُلِّدَها طوقَ الحمامة جَعْفَرُ([12])والمِقْلَد: عصاً في رأسها عَوَج يُقْلَدُ بها الكَلأ، كما يُقْلَدُ القَتُّ إذا جُعِل حِبالاً. ومن الباب القِلد: السِّوار([13]). وهو قياس صحيح لأنَّ اليدَ كأنَّها تتقلَّدُه. ويقولون: إنَّ الإقليد: [البُرَة([14])] التي يشدُّ بها زِمام الناقة.
والأصل الآخر: القِلْد: الحَظُّ من الماء. يقال: سقَينا أرضَنا قِلْدَها، أي حظّها. وسقَتْنا السَّماءُ قِلْداً كذلك، أراد حظَّاً. وفي الحديث "فَقلَدَتْنَا السَّماءُ قِلْداً في كلِّ أسبوع".
فأمّا *المقاليد، فيقال: هي الخزائن. قال الله تعالى: ﴿لَهُ مَقَالِيدُ السَّمواتِ والأرْضِ﴾ [الزمر 63، الشورى 12]. ولعلَّها سمِّيت بذلك لأنَّها تُحْصِنُ الأشياء، أي تَحفظُها وتَحوزُها. والعرب تقول: أقْلَدَ البحر على خَلْقٍ كثير، إذا أحْصَنَهُم في جَوفه.
ومما شذَّ عن الباب القِلْدة والقِشْدة: تمر وسَويقٌ يخلط بهما سَمْن.
(قلز)  القاف واللام والزاء. يقولون: إنَّ التقَلُّز([15]): النَّشاط.
(قلس)  القاف واللام والسين كلمتان: أحدهما رَمْيُ السَّحابة النَّدَى من غير مطر، ومنه قَلَس الإنسانُ، إذا قاءَ، فهو قالس. وأمَّا التَّقليس فيقال: هو الضَّرب ببعض الملاهي([16]). وهي الكلمة الأخرى([17]).
وقال أبو بكر ابنُ دريد: القَلْس من الحِبال([18])، ما أدري ما صحّتُه.
(قلص)  القاف واللام والصاد أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على انضمامِ شيء بعضِه إلى بعض. يقال: تقلَّصَ الشَّيءُ، إذا انضمَّ. وشَفَةٌ قالِصَة. وظلٌّ قالصٌ، إذا نَقَصَ، وكأنَّه تضامَّ. قال تعالى([19]): ﴿ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إلَيْنَا قَبْضاً يَسِيراً﴾ [الفرقان 46]. وأمَّا قَلَصَةُ الماء فهو الذي يَجِمُّ في البئر منه حتى يرتفع، كأنه تقلّص من جوانبه. وهو ماء قليص. وجَمْعُ القَلَصَة قَلَصَات. ويقولون: قَلَصَتْ نَفْسُه: غَثَتْ. وقياسُه قريب. فأمَّا القَلُوصُ، فهي الأُنثى من رِئال النَّعام. وعندي أنَّها سُمِّيت قَلوصاً لتجمُّع خَلْقِها، كأنَّها تقلَّصَتْ من أطرافها حتَّى تجمَّعت. وكذلك أنثى الحُبارَى. وبها سمِّيَت القَلُوصُ من الإبل، وهي الفتيَّة المجتمعة الخَلْق. ويقال: قَلَصَ الغدير([20])، إذا ذهَبَ أكثرُ مائهِ.

(قلط)  القاف واللام والطاء ليس فيه شيء يصح. غير أنَّ ابن دريد قال: رجُلٌ قُلاَطٌ: قَصير([21]). ولعلَّ هذا من قولهم رجلٌ قَلَطِيٌّ.
(قلع)  القاف واللام والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على انتزاعِ شيءٍ من شيء، ثم يفرَّع منه ما يقاربُه. تقول: قلَعْتُ الشّيءَ قَلعاً، فأنا قالعٌ وهو مقلوع. ويقال للرَّجُل الذي يتقلَّع عن سَرْجِهِ لسوءِ فروسَتِه: قُلْعةَ([22]). ويقال هذا منزِلُ قُلْعةٍ، إذا لم يكن موضعَ استيطانٍ. والقَوْم على قُلْعَةٍ، أي رِحلة.
والمقلوع: الأمير المعزول. والقَلَعة: صخرةٌ تتقلَّع عن جبلٍ منفردةً يَصعُب مَرامُها. وبه تشبَّه السحابة العظيمة، فيقال قلَعَةٌ، والجمع قَلَع. قال:
تَفَقَّأَ فوقَه القَلَعُ السَّوَارِي *** وجُنَّ الخازبازِ به جُنونا([23])والقُلاَع: الطِّين يتشقَّقُ إذا نَضَب عنه الماء. وسمِّي قُلاَعاً لأنَّه يتقلَّع. [وأقلَعَ([24])] عن الأمر، إذا كَفَّ. ورماهُ بقُلاَعة، إذا اقتَلَع قطعةً من الأرض فرماه بها. والمِقْلاع معروف. والقَلاّع: الشُّرطِيّ فيما يقال. وروي في حديث: "لا يدخل الجنَّةَ دَيْبُوبٌ ولا قَلاّع". قالوا: الدَّيبوب: الذي يدِبُّ بالنّمائم حتَّى يفرِّق بين الناس. والقَلاّع: الرّجُل يَرَى الرّجُلَ [قد ارتفعَ] مكانهُ عند آخَرَ فلا يزال يَشِي بينهما حتَّى يَقلَعَه. وأقلعَتْ عنه الحُمَّى. ويقال: تركتُ فلاناً في قَلَعٍ من حُمَّى؛ أي في إقلاع. ويقال قَلِعَ قَلَعاً. والقِلْع: شِراع السَّفينة؛ وذلك لأنَّه إذا رُفِعَ قَلَعَ السّفينةَ من مكانها.
ومما شذَّ عن هذا الباب القَلع والقِلْع. فأمَّا القَلْع([25]) فالكِنْف، يقولون في أمثالهم:"شَحْمَتِي في قَلْعِي". وأمَّا القِلْع فيقال: إنّها صُدَيِّرٌ يلبَسُه الرّجلُ على صَدره([26]). قال:
مُسْتَأْبِطَاً في قِلْعِهِ سِكِّينَا([27])
(قلف)  القاف واللام والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على كَشْط شيء عن شيء. يقال: قَلَفْت الشَّجرةَ، إذا نحَّيْتَ عنها لِحاءها. وقَلَفْتَ الدَّنَّ: فَضضتُ عنه طِينَه. وقَلَفَ الخاتنُ غرْلة الصبيِّ، وهي القُلْفة، إذا قَطَعَها.
(قلق)  القاف واللام والقاف كلمةٌ تدلُّ على الانزعاج. يقال: قَلِق يَقْلَق قلَقَاً.
--------------ـــ
([1]) أنشده في المجمل واللسان (قلم).
([2]) للفرزدق في ديوانه 863 برواية "يقول"، وفي اللسان (قرد، قلا): "تقول".
([3]) في اللسان أنها لغة طيئ، وأنشد ثعلب:
      أيام أم الغمر لا نقلاها *** ولو تشاء قبلت عيناها
([4]) يقال بفتح القاف وضمها، ويستوي فيه المذكر والمؤنث والجمع، وإن شئت ثنيت وجمعت.
([5]) لحميد الأرقط، كما في اللسان (قلب، حبر، أرض). وقد سبق في (حبر).
([6]) في الأصل: "والقليب بلفظ القليب مذكر".
([7]) بوزن سفود، وعِجَّول، ورَسُول.
([8]) البيت في اللسان (حجم، قلب). وقد سبق في (حجم).
([9]) البيت لطرفة في معلقته.
([10]) البيت لبشر بن أبي خازم، كما في إصلاح المنطق 87 واللسان (قلت). وأنشده ثعلب في مجالسه 71. وانظر المخصص (6: 128/ 16: 99).
([11]) للأعشى في ديوانه 164 واللسان (قلح).
([12]) في الأصل: "حبال بها".
([13]) في المجمل: "السوار من الفضة".
([14]) التكملة من المجمل واللسان.
([15]) ومثله "القلز"، كما في القاموس.
([16]) في المجمل: "التقليس: الضرب بالدف. ويقال إن التقليس: وضع اليدين على الصدر خضوعاً".
([17]) في الأصل: "وهي كلمة الأخرى".
([18]) في الأصل: "القليس من الجبال"، صوابه في المجمل والجمهرة (3: 41). وفسره في اللسان بأنه: حبل غليظ من حبال السفن.
([19]) في الأصل: "قوله تعالى".
([20]) في الأصل: "قلص البعير الغدير"، صوابه في المجمل واللسان.
([21]) الجمهرة (3: 113).
([22]) كذا ضبط في الأصل واللسان. وفي المجمل بفتح القاف واللام، وليس بشيء. وضبط في القاموس بالضم، وبضم ففتح، وبضمتين.
([23]) البيت لابن أحمر، كما في اللسان (قلع، خوز) وإصلاح المنطق 51 والحيوان (3: 109/ 6: 186). وانظر المخصص (14: 96) وأمثال الميداني (1: 227).
([24]) التكملة من المجمل.
([25]) الحق أنه بفتح القاف وكسرها، كما في اللسان والقاموس.
([26]) هذا المعنى مما ورد في القاموس ولم يرد في اللسان.
([27]) وكذا ورد إنشاده في المجمل. ولم يرد الاستئباط في المعاجم بمعنى التأبط. وفيها استأبط: حفر حفرة ضيق رأسها ووسع أسفلها.

ـ

##### Türkçe

(قاف, لâm ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**قلم**)  **القاف** ve **اللام** ve **الميم**; sahih bir asıldır; bir şeyin yontulması ve düzeltilmesi sırasında bir şeyi düzleştirmeye delâlet eder. Bundan: **قَلَمْتُ الظُّفُر** ve **قلَّمْته**. Ve zayıfa denir: o, **مَقلُوم الأظفار**dır. Ve **القُلاَمَة**: tırnak **قُلِم** edildiğinde tırnaktan düşen şeydir. Ve bu bâbdan: kalem **قَلماً** diye adlandırıldı; dediler ki: tırnaktan **يُقْلَم** edildiği gibi ondan da **يُقْلَم** edildiği için onunla adlandırıldı; sonra **القِدْح** ona benzetildi de “**قلم**” denildi. Ve, zikrettiğimiz üzere düzleştirilmesi ve yontulması sebebiyle **القِدح**ın **قلماً** diye adlandırılmış olması mümkündür. Allah Teâlâ dedi: ﴿ومَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلاَمَهُمْ﴾ [Âl-i İmrân 44]. Ve bâbdan **المِقْلَم**: devenin hörgücünün ucudur; sanki **قُلِم** edilmiştir. Ve denir ki: **مَقَالم الرُّمح**: onun topuklarıdır.

Ve bu asıldan şâz olanlardan: **القُلاَّم**; o bir bitkidir. Dedi:
أتَوْني بِقُلاَّمٍ فقالوا تَعَشّهُ *** وهل يأكلُ القُلاَّمَ إلا الأباعرُ([1])

(**قله**)  **القاف** ve **اللام** ve **الهاء** hakkında bir şey muhafaza etmiyorum; ancak **غَديرَ قَلَهَى**: bir yerdir.

(**قلو**)  **القاف** ve **اللام** ve illetli harf; sahih bir asıldır; hafifliğe ve sürate delâlet eder. Bundan **القِلْو**: hafif eşektir. [Ve] denir: **قَلَت النَّاقةُ براكبها قَلْواً**; onu öne geçirdiği zaman. Ve **اقلوْلَت الحُمْر** süratlerinde. Ve **المُقلَوْلي**: döşeğinden uzak duran. Ve bir şeyden uzak duran her **نابٍ** (uzak duran): **مُقْلَوْلٍ**dür. Dedi:
أقولُ إذا اقْلَوْلَى عليها وأقْرَدَتْ *** ألاَ هَلْ أخو عيشٍ لذيذٍ بدائمِ([2])
Ve büzüşen **مُقْلَوْلٍ**dür. Ve hadiste: "لو رأيتَ ابنَ عُمَرَ لرأيتَه مُقلولياً"، yani yerden uzak durur; sanki çok namaz kılmayı ister. Ve bâbdan: **قَلاَ العَيْرُ آتُنَه قَلْواً**. Ve bâbdan **القِلَى**; o buğzdur. Ondan denir: **قَلَيْتُه أقلِيه قِلىً**. Ve demişlerdir: **قَلَيتُهُ أَقلاه**([3]). Ve **القِلَى**: bir şeyden uzak durma ve ondan gitmedir. Ve **القَلْي**: bir şeyi **المِقْلَى** üzerinde kızartmadır. Denir: **قَلَيْت** ve **قَلْوت**. [Ve] **القَلاَّء**: kızartan kimsedir. Ve o kıyastır; çünkü tane kızartma ile hafifletilir ve o da hafifler.

(**قلب**)  **القاف** ve **اللام** ve **الباء**; iki sahih asıldır: birisi bir şeyin hâlisine ve şerifine delâlet eder; diğeri bir şeyi bir yönden bir yöne çevirmeye.

Birincisi **القَلْب**: insanın ve başkasının kalbi; *içindeki en hâlis ve en yüce şey olduğu için adlandırıldı. Her şeyin hâlisi ve en şereflisi onun **قَلْب**idir. Ve derler: **عربيٌّ قَُلْبٌ**([4]). Dedi:
[فلا] تُكثِروا فيها الضَّجَاجَ فإنَّني *** تخيَّرتُها منهم زُبيرِيّةً قَُلْبَا
Ve **القُلاَب**: deveye isabet eden bir hastalıktır; kalbinden şikâyet eder. Ve bileziklerden **القُلْبُ**: üzerine başkası dolanmayan tek bir **قُلْب** olan şeydir; bu, hurma ağacının **قُلْب**ine benzetmedir. Sonra yılan, süsten olan **القُلْب**e benzetildi de **قُلْباً** diye adlandırıldı. Ve **القَلْب**: bir yıldızdır; onun akrebin kalbi olduğunu söylerler. [Ve] **قَلَبْتُ النَّخلةَ**: onun **قَلْب**ini söktüm.

Diğer asıl: **قَلَبْتُ الثَّوبَ قَلْباً**. Ve **القَلَب**: dudağın dönmesidir; o **قَلْباءُ**dır ve sahibi **أَقْلَب**dır. Ve **قَلَبْتُ الشَّيء**: onu devirdim; ve onu iki elimle **تقليباً** çevirdim. Ve denir: **أقْلَبَتِ الخُبْزةُ**; çevrilme vakti geldiğinde. Ve onların sözü: **ما به قَلبَةٌ**; dediler ki: manası, kendisi için çevrilip de ona bakılacak bir illet yoktur. Ve şu beyti okudular:
ولم يقلِّب أرضَها بيطارُ *** ولا لحبلَيْهِ بها حُبَارُ([5])
Yani, onda bir illet sebebiyle ayaklarını çevirmedi. Ve **القَلِيب**: kuyu; örülmeden önce. Ancak **قليباً** diye adlandırıldı; çünkü bir yönden bir yöne çevrilen şey gibidir; topraktı, kazılınca toprağı sanki çevrilmiş gibi oldu. Örülünce o **الطَّوِيّ**dir. Ve **القليب** lafzı müzekkerdir([6]). Ve **الحُوَّلُ القُلَّب**: işleri çevirip çeviren ve onlara hile yapan kimsedir. Ve zikrettiğimizin tamamında kıyas birdir. Ama **القِلِّيب** ve **القِلّوْب**([7]) için, onun kurt olduğu söylenir. Ve bu kıyasa hamledilebilir; denir ki: yiyeceğini aramada dönüp durması sebebiyle bununla adlandırıldı. Dedi:
أَيَا جَحْمَتَا بَكِّي على أمِّ عامرٍ  *** أكيلةِ قِلَّوْبٍ بإحدى المَذَانبِ([8])

(**قلت**)  **القاف** ve **اللام** ve **التاء**; iki sahih asıldır: birisi bir şeyde bir çöküntüye delâlet eder; diğeri bir şeyin gitmesine ve helâkine.

Birincisi **القَلْت**; o kayadaki oyuktur; çoğulu **قِلاتٌ**. Ve dedi:
وعينان كالماويَّتَينِ استَكَنَّتا *** بكهفَيْ حِجَاجَيْ صَخرةٍ قَلْتِ مَوْرِدِ([9])
Ve **قَلْتُ العَين**: onun oyuğu. Ve **قَلْتُ الإبهام**: altındaki oyuk. Ve **قَلْتُ الثّريدة**: ortasındaki çöküntü.

Diğer asıl **القَلَت**; o helâktir. Denir: **قَلِت قَلَتاً**. Ve hadiste: "إن المسافِرَ ومتاعَهُ على قَلَتٍ إلاَّ ما وَقَى اللهُ تعالى". Ve develerden **المِقْلاَتُ**: yavrusu yaşamayan; kadınlardan da böyledir; çoğulu **مقاليت**. Dedi:
يَظَلُّ مَقاليتُ النِّساء يطأْنَهُ *** يقُلْنَ ألا يُلقَى على المرءِ مئزرُ([10])
Ve dedi:
لا تَلُمْها إنّها من نِسوةٍ *** رُقُدِ الصَّيفِ مَقَاليتٍ نُزُرْ

(**قلح**)  **القاف** ve **اللام** ve **الحاء**; tek bir kelimedir; o **القَلَح**: dişlerde sarılıktır. **رجلٌ أقْلَحُ**. Dedi:
قد بَنَى اللُّوم عليهم بيتَه *** وفشَا فيهم مع اللُّومِ القَلَحْ([11])
Ve denir ki: **الأقْلَح**: **الجُعَل**dır.

(**قلخ**)  **القاف** ve **اللام** ve **الخاء**; tek bir kelimedir; derler ki: **القَلْخ**: devenin böğürmesidir.

(**قلد**)  **القاف** ve **اللام** ve **الدال**; iki sahih asıldır: birisi bir şeyi bir şeye asmaya ve onunla ona bağlamaya delâlet eder; diğeri paya ve nasibe. Birincisi **التقليد**: **تَقليد البَدَنة**; bu, onun boynuna bir şey asılmasıdır ki onun hedy olduğu bilinsin. Ve **القَلْد**ın aslı: bükmedir; denir: **قَلَدْتُ الحبلَ أقلِدُه قَلْداً**; onu büktüğüm zaman. Ve **حبلٌ قليدٌ** ve **مقلود**. Ve **تَقَلَّدْتُ السَّيف**. Ve erkeğin **مُقَلَّدُ**u: kılıç kınının omzundaki yeridir. Ve denir: falan, falana **قِلادةَ سَوءٍ** taktı; onu üzerinde izi kalacak bir şeyle hicvettiği zaman. Pekiştirdiklerinde derler: ona **طَوْقَ الحمامة** taktı; yani güvercinin boyunluğu onu terk etmediği gibi o da onu terk etmez. **بِشْر** dedi:
حَبَاكَ بها مولاكَ عَنْ ظَهْرِ بِغْضَةٍ *** وقُلِّدَها طوقَ الحمامة جَعْفَرُ([12])
Ve **المِقْلَد**: başında eğrilik olan bir asadır; onunla ot **يُقْلَد** edilir; **القَتُّ** ipler yapıldığında nasıl **يُقْلَد** edilirse. Ve bâbdan **القِلد**: bileziktir([13]); bu sahih bir kıyastır; çünkü el sanki onu kuşanır. Ve derler: **الإقليد**: [**البُرَة**([14])] devedeki yuların bağlandığı şeydir.

Diğer asıl: **القِلْد**: sudan paydır. Denir: toprağımızı **قِلْدَها** suladık; yani payını. Ve gök bize böylece **قِلْداً** suladı; payı kastetti. Ve hadiste: "فَقلَدَتْنَا السَّماءُ قِلْداً في كلِّ أسبوع".

Ama **المقاليد**; denir ki: onlar hazinelerdir. Allah Teâlâ dedi: ﴿لَهُ مَقَالِيدُ السَّمواتِ والأرْضِ﴾ [Zümer 63, Şûrâ 12]. Ve belki de bununla adlandırıldı; çünkü eşyayı tahkim eder; yani onu korur ve onu zapteder. Ve Arap der ki: **أقْلَدَ البحر على خَلْقٍ كثير**; onları karnında tahkim ettiği zaman.

Ve bâbdan şâz olanlardan: **القِلْدة** ve **القِشْدة**: hurma ve kavrulmuş un; bunlarla içyağı karıştırılır.

(**قلز**)  **القاف** ve **اللام** ve **الزاء**. Derler ki: **التقَلُّز**([15]): canlılıktır.

(**قلس**)  **القاف** ve **اللام** ve **السين**; iki kelimedir: birisi bulutun yağmur olmaksızın çiyi atmasıdır; ondan: insan **قَلَس** etti; kustuğu zaman; o **قالس**tir. Ama **التَّقليس** için denir: o, bazı eğlence aletleriyle vurmaktır([16]). Ve o, diğer kelimedir([17]).

Ve Ebû Bekr İbn Düreyd dedi: **القَلْس** iplerdendir([18]); onun sıhhatini bilmiyorum.

(**قلص**)  **القاف** ve **اللام** ve **الصاد**; sahih bir asıldır; bir şeyin bir kısmının bir kısmına toplanmasına delâlet eder. Denir: **تقلَّصَ الشَّيءُ**; toplandığı zaman. Ve **شَفَةٌ قالِصَة**. Ve **ظلٌّ قالصٌ**; azaldığı zaman; sanki birbirine sokulmuştur. Allah Teâlâ dedi([19]): ﴿ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إلَيْنَا قَبْضاً يَسِيراً﴾ [Furkân 46]. Ama **قَلَصَةُ الماء**: kuyuda ondan birikip yükselene dek toplanan sudur; sanki yanlarından toplanmıştır. Ve o **ماء قليص**tur. **القَلَصَة**nin çoğulu **قَلَصَات**tır. Ve derler: **قَلَصَتْ نَفْسُه**: midesi bulandı. Ve kıyası yakındır. Ama **القَلُوصُ**: devekuşunun yavrularından dişisidir. Ve benim yanımda, yaratılışının toplanması sebebiyle **قَلوصاً** diye adlandırılmıştır; sanki uçlarından toplanmış da toplanıp bir araya gelmiştir. Ve **الحُبارَى**nın dişisi de böyledir. Ve bununla develerden **القَلُوصُ** adlandırıldı; o, yaratılışı toplanmış genç devedir. Ve denir: **قَلَصَ الغدير**([20]); suyunun çoğu gittiği zaman.

(**قلط**)  **القاف** ve **اللام** ve **الطاء**da sahih olan bir şey yoktur. Ancak İbn Düreyd dedi: **رجُلٌ قُلاَطٌ**: kısa([21]). Belki bu, onların “**رجلٌ قَلَطِيٌّ**” sözündendir.

(**قلع**)  **القاف** ve **اللام** ve **العين**; sahih bir asıldır; bir şeyi bir şeyden söküp çıkarmaya delâlet eder; sonra ondan ona yakın olan şeyler dallanır. Dersin: **قلَعْتُ الشّيءَ قَلعاً**; ben **قالعٌ**ım ve o **مقلوع**dur. Ve kötü biniciliği sebebiyle eyerinden sökülür gibi olan erkeğe: **قُلْعةَ**([22]) denir. Ve denir: bu, **منزِلُ قُلْعةٍ**dır; yerleşim yeri olmadığı zaman. Ve kavim **على قُلْعَةٍ**dır; yani yolculuk.

Ve **المقلوع**: azledilmiş emirdir. Ve **القَلَعة**: dağdan tek başına sökülüp ayrılan bir kayadır; ona ulaşmak zor olur. Ve onunla büyük bulut benzetilir; **قلَعَةٌ** denir; çoğulu **قَلَع**. Dedi:
تَفَقَّأَ فوقَه القَلَعُ السَّوَارِي *** وجُنَّ الخازبازِ به جُنونا([23])
Ve **القُلاَع**: su çekildiğinde çamurun çatlamasıdır; **قُلاَعاً** diye adlandırıldı çünkü sökülür gibi olur. [Ve **أقلَعَ**([24])] işten; vazgeçtiği zaman. Ve onu **بقُلاَعة** ile attı; yerden bir parça koparıp onunla attığı zaman. Ve **المِقْلاع** mâlûmdur. Ve **القَلاّع**: denildiğine göre polis memurudur. Ve bir hadiste rivayet edildi: "لا يدخل الجنَّةَ دَيْبُوبٌ ولا قَلاّع". Dediler ki: **الدَّيبوب**: insanlar arasında ayırıncaya dek koğuculukla sürünerek dolaşan kimsedir. Ve **القَلاّع**: bir adamın, bir başkasının yanında yerinin [yükselmiş olduğunu] görür de ikisi arasında durmadan söz taşır; ta ki onu söküp çıkarıncaya dek. Ve humma ondan **أقلعَتْ**. Ve denir: falanı hummadan **قَلَعٍ** içinde bıraktım; yani kesilme hâlinde. Ve denir: **قَلِعَ قَلَعاً**. Ve **القِلْع**: geminin yelkenidir; çünkü kaldırıldığında gemiyi yerinden söküp götürür.

Ve bu bâbdan şâz olanlardan **القَلع** ve **القِلْع**. Ama **القَلْع**([25]) ise: sığınaktır; darbımesellerinde derler: "شَحْمَتِي في قَلْعِي". Ama **القِلْع** için denir: o, erkeğin göğsü üzerine giydiği bir **صُدَيِّرٌ**dür([26]). Dedi:
مُسْتَأْبِطَاً في قِلْعِهِ سِكِّينَا([27])

(**قلف**)  **القاف** ve **اللام** ve **الفاء**; sahih bir asıldır; bir şeyi bir şeyden kazıyıp soymaya delâlet eder. Denir: **قَلَفْت الشَّجرةَ**; kabuğunu ondan uzaklaştırdığım zaman. Ve **قَلَفْتَ الدَّنَّ**: üzerindeki çamurunu söktüm. Ve sünnetçi çocuğun **غرْلة**sini, o da **القُلْفة**dir, kestiği zaman: **قَلَفَ**.

(**قلق**)  **القاف** ve **اللام** ve **القاف**; huzursuzluğa delâlet eden bir kelimedir. Denir: **قَلِق**; **يَقْلَق**; **قلَقَاً**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%88/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ل و
قلا الصبيّ بالقلة والصبيان بالقلين‏:‏ رموا بها‏.‏
والقلاء يقلي الحبّ ويقلوه على المقلى والمقلاة وجلبوا المقالي من القلاءة وهي الموضع الذي تعمل فيه‏.‏
وطرح الصبّاغ القلى في العصفر وهو الشّنجار ويقال‏:‏ له القلياء والقيلياء‏.‏
وهو يقليه ويقلاه‏:‏ يبغضه وفعل ذلك عن قلّي ومقليةٍ وتقلّى إليه‏:‏ تبغّض وتقالوا‏:‏ تباغضوا وبينهم تقالٍ‏.‏
ومن المجاز‏:‏ قلا الحمار أُتنه‏:‏ طردها‏.‏
والناقة تقلو براكبها‏.‏
وهو يتقلّى على فراشه‏:‏ يتململ ولا يستقر‏.‏
وأنشد الجاحظ‏:‏ لست أدري أطال ليلي أم لا كيف يدري بذاك من يتقلّى سمعن غنائي بعد ما نمن نومةً من الليل فاقلولين فوق المضاجع

##### Türkçe

ق ل و
**قلا** çocuk(lar)ı **بالقلة** ile ve çocukları **بالقلين** ile: onunla attılar.
Ve **القلاء** tohumu kavurur ve onu **على المقلى** ve **المقلاة** üzerinde kavurur; ve **المقالي**yi **القلاءة**dan getirdiler; o, içinde yapıldığı yerdir.
Ve boyacı **القلى**yı **في العصفر** içine attı; o, **الشّنجار**dır; ve denilir: onun için **القلياء** ve **القيلياء**.
Ve o, onu **يقليه** ve **يقلاه**: ondan nefret eder; ve bunu **عن قلّي** ve **مقليةٍ** sebebiyle yaptı; ve ona **تقلّى إليه**: nefret ettirdi; ve **تقالوا**: karşılıklı nefret ettiler; ve aralarında **تقالٍ** vardır.
Ve mecazdan: **قلا** eşek **أُتنه**sini: onu kovdu.
Ve dişi deve binicisiyle **تقلو**.
Ve o, döşeği üzerinde **يتقلّى**: kıpırdanır ve yerleşip durmaz.
Ve **الجاحظ** inşad etti:
Bilmiyorum, gecem uzadı mı yoksa hayır mı;
Bunu, **يتقلّى** olan kimse nasıl bilir?
Geceleyin bir uyku uyuduktan sonra şarkımı işittiler;
Derken döşeklerin üzerinde **فاقلولين**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( و ( *!القِلْوُ ، بالكسْرِ : الخفيفُ من كلِّ شيءٍ ) ؛ ) عن ابنِ سِيدَه .
( و ) قيلَ : هو ( الحِمارُ الفَتِيُّ ) .
( وفي الصِّحاح : الحِمارُ الخفيفُ ؛ زادَ ابنُ سِيدَه : وقيل : هو الجَحْشُ الفَتِيُّ ؛ زادَ الأزْهرِي : الذي قد أَركَبَ وحَمَل .
( و ) *!القِلْوَةُ ، ( بهاءٍ : الدَّابَّةُ تَتَقَدَّمُ بصاحِبِها ) ، وقد *!قَلَتْ به *!قَلْواً . وهو تَقَدِّيها في السَّيْر في سُرْعةٍ ؛ قالَهُ اللَّيْثُ .
( *!والقُلَةُ ) ، بالضمِّ مُخَفَّفَةً : أَصْلُها *!قَلْوٌ ، والهاءُ عِوَضٌ . قالَ الفرَّاء : وإنَّما ضم أوَّلها ليدلَّ على الواوِ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي .
( *!والقِلَى *!والمِقْلَى ، مكْسُورَتَيْنِ ) ؛ ) هكذا في سائِرِ النُّسخِ وهو غَلَطٌ والصَّوابُ *!والمِقْلَى والمِقْلاءُ مكْسُورَتَيْنِ أَي على مِفْعَل ومِفْعَال ، والأخيرَتانِ نقلَهُما ابنُ سِيدَه وضَبَطَهما كما ذَكَرْت .
وقالَ الجَوْهرِي : *!المِقْلاءُ على مِفْعالٍ عن أَبي عَمْرٍ و ، وليسَ في أَصْلٍ من الأُصُولِ *!القِلَى على ما في النسخ .
قالَ ابنُ

سِيدَه : *!والقُلَةُ *!والمِقْلى *!والمِقْلاءُ ، على مِفْعال ، ( عُودانِ يَلْعَبُ بهما الصِّبْيانُ ) ؛ ) *!فالمِقْلَى : العُودُ الكَبيرُ الذي يضربُ به ؛ والقُلَةُ : الخَشَبَةُ الصَّغِيرَةُ التي تُنصبُ وهي قَدْر ذِرَاعٍ .
قالَ ابنُ برِّي : شاهِدُ *!المِقْلاء قولُ امْرىءِ القَيْسِ :
فأَصْدَرَهَا تَعْلُو النَّجادَ عَشِية
أقبُّ كمِقْلاءِ الوَليدِ خَمِيصُ ( ج *!قِلاتٌ ) ، بالكسْرِ ؛ وفي الصِّحاح : *!قُلاةٌ بالضمِّ والهاء مُدَوَّرَة ؛ ( *!وقُلُونَ ) ، بالضمِّ ، ( *!وقِلُونَ ) ، بالكسْرِ على ما يَكْثُر في أَوَّلِ هذا النَّحْو مِن التَّغَيّرِ ؛ وأَنْشَد الفرَّاء :
مِثْل *!المَقالي ضُربَتْ قِلِينُها قالَ الأزْهرِي : جَعَلَ النونَ كالأَصْلِيَّة فرَفَعَهَا ، وذلكَ على التَّوهُّمِ ، ووَجْه الكَلامِ فَتْح النُّون لأنَّها نونُ الجَمْع .
( *!وقَلاها ) *!قَلْواً ؛ كما في الصِّحاح ؛ ( و ) *!قَلا ( بها ) قَلْواً : ( رَمَى بها ) . ) *!وقَلاَهَا قَلْياً : لُغَةٌ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي كما سَيَأْتِي .
وقالَ الأصْمعي : *!قَلَوْتُ بالقُلةِ والكُرةِ : ضَرَبْت .
( و ) *!قَلا ( الإِبِلَ ) *!قَلْواً : ( ساقَها ) سَوْقاً ( شَديداً .
( و ) قَلا ( اللّحْمَ ) *!يَقْلُوه *!قَلْواً : شَواهُ حتى ( أَنْضَجَهُ في *!المِقْلَى ) ؛ ) وكَذلكَ الحَبَّ *!يُقْلَى على *!المِقْلَى .
وقالَ ابنُ السِّكِّيت : قَلَيْتُ البُرَّ والبُسْر ؛ وبعضُهم يقولُ *!قَلَوْتُ .
وقالَ الكِسائي : قَلَيْتُ الحَبَّ على *!المِقْلَى *!وقَلَوْتُه .
قالَ الجَوْهرِي : قَلَيْت السَّويق ، واللحْمَ فهو مَقْلِيٌّ ، *!وَقَلَوْتُه فهو *!مَقْلُوٌّ لُغَةٌ .
( و ) *!قَلا ) ( زَيداً *!قِلاً ) ، بالكسْرِ

مَقْصورٌ ؛ عن ابنِ الأعْرابي ؛ ( *!وقَلاءً ) ، بالفَتْح مَمْدُودٌ : ( أَبْغَضَهُ ) .
( قالَ ابنُ السِّكِّيت : ولا يكونُ في البُغْضِ إلاَّ قَلَيْ يَعْني بالياءِ .
( *!واقْلَوْلَى ) الرَّجلُ : ( رَحَلَ ) ؛ ) وكذلكَ القَوْمُ ؛ كِلاهُما عن اللَّحْياني .
( و ) *!اقْلَوْلَى : ( قَلِقَ ) واسْتَوْفَزَ ( وتَجافَى ) عن محلِّه .
وفي الحديثِ : ( لو رأَيْتَ ابنَ عُمر ساجِداً لرَأَيْته *!مُقْلَوْلِيا ) ، هو المُتَجافِي المُسْتَوْفِزُ ؛ وقيلَ : هو مَن *!يَتَقَلَّى على فِراشِه أَي يَتَمَلْمَل ولا يَسْتَقِرّ .
قالَ أبو عبيدٍ : وبعضُ المُحدِّثِين كانَ يفسِّرُ مَقْلَوْلِيا كأَنه على *!مِقْلًى ؛ قالَ : وليسَ هذا بشيءٍ إنَّما هو مِن التَّجافِي في السُّجودِ .
*!والمُقْلَوْلِي : المُسْتَوْفِزُ المُتَجافِي . وأَنْشَدَ ابنُ برِّي لذي الرُّمّة :
*!واقْلَوْلَى على عُودِه الحُجْلُ وقولُ الشاعرِ :
سَمِعْنَ غِناءً بعدَما نِمْنَ نَوْمَةً
من الليلِ *!فاقْلَوْلَيْنَ فوقَ المَضاجِع ِيَجوزُ أَنْ يكونَ مَعْناه خَفَقْنَ لصَوْتِه وقَلِقْنَ فزالَ عنْهنَّ نَوْمهنَّ واسْتِثْقالهنَّ على الأرضِ .
قال ابنُ سِيدَه : وبهذا يُعْلَم أَنَّ لامَ *!اقْلَوْلَيْت واوٌ لا ياء .
( و ) *!اقْلَوْلَى الرَّجلُ في أَمْرِهِ : إذا ( انْكَمَشَ ) ؛ ) نقلَهُ الجَوْهرِي ؛ قال الشاعرُ :
قد عَجِبَتْ منِّي ومِن بُعَيْلِيا
لمَّا رَأَتْني خَلَقاً *!مُقْلَوْلِيا

( و ) *!اقْلَوْلَى ( في الجَبَلِ : صَعِدَ أَعْلاهُ فَأَشْرَفَ ) . ) وكُلُّ ما عَلَوْتَ ظَهْرَه فقد *!اقْلَوْلَيْتَه .
قالَ ابنُ سِيدَه : وهذا نادِرٌ لأنَّا لا نَعْرِفُ افْعَوْعَلَ متعدِّيَة إلاَّ اعْرَوْرَى واحْلَوْلَى .
( و ) اقْلَوْلَى ( الطَّائِرُ : وَقَعَ علَى أَعْلَى الشَّجرِ ) ؛ ) هذه عن اللّحْياني .
( *!والقَلَوْلَى ، كخَجْوَجَى : الطَّائِرُ ) الذي ( يَرْتَفِعُ في طَيَرانِهِ ) ؛ ) وقد اقْلَوْلَى ، أَي ارْتَفَعَ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي . ووَجَدْتُ في هامِشِ الصِّحاح ما نَصّه : هذا ممّا خطىءَ فيه الفرَّاء في المَقْصورِ والممدودِ ، وهو قوْلُه : *!القَلَوْلَى الطائِرُ ، وإِنَّما يقالُ اقْلَوْلَى فجعلَ الفِعْل اسْماً وأَدْخَلَ عليه الألِف ، واللامَ ، انتَهَى .
وفي المُحكم : قالَ أَبو عبيدٍ : *!قَلَوْلَى الطائِرُ جَعَلَه عَلَماً أَو كالعَلَم فأَخْطَأَ .
وقالَ ابنُ برِّي : أَنْكَرَ المُهَلبي وغيرُهُ قَلَوْلَى ، قالَ : ولا يقالُ إِلاَّ *!مُقْلَوْلٍ في الطائِرِ مِثْل مُحْلَوْلٍ .
وقالَ أَبو الطَّيّب : أَخْطَأَ مَنْ رَدَّ عَلى الفرَّاء *!قَلَوْلَى ؛ وأَنْشَدَ لحميدِ بنِ ثَوْرٍ يصِفُ قَطاً :
وَقَعْنَ بجَوْف الماءِ ثم تَصَوَّبَتْ
بهنَّ *!قَلَوْلاةُ الغُدُوِّ ضَرُوبُوفي التكْمِلَةِ : والقَطاةُ *!القَلَوْلاةُ التي *!تقلَوْلِي في السَّماء .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!القُلَةُ : عُودٌ يُجْعَل في وَسَطِه حَبْلٌ ويُدْفَنُ ويُجْعَل للحَبْل كِفَّة فيها عِيدانُ فإِذا وَطِىءَ الظَّبْيُ عليها عَضَّت على أَطْرافِ أكارِعِه ؛ نقلَهُ ابنُ سِيدَه .
*!والقالِي : الذي يَضْربُ *!القُلةَ *!بالمِقْلَى ؛ والجَمْعُ *!قُلاةٌ *!وقَالُون ؛ قال ابنُ مُقْبل :

كأنَّ ثَزْوَ فِراخِ الهامِ بَيْنَهُمُ
نَزْوُ *!القُلاةِ زَهاها قالُ *!قالِينا أَرادَ قَلْوُ قالِينا فقَلَبَ .
وقال الأصْمعي : القالُ هو *!المِقْلاَءُ ، *!والقَالُون : الذينَ يَلْعَبُون بها .
وجَمْعُ *!المِقْلَى *!المَقالِي ؛ وأَنْشَدَ الفرَّاء :
مِثْل المَقالِي ضُرِبَتْ قِلِينُها *!وقَلا العَيْرُ أُتُنَهُ *!قَلْواً : شَلَّها وطَرَدَها ؛ قالَ ذو الرُّمّة :
*!يَقْلُو نَحائِصَ أَشْباهاً مُحَمْلَجَةً
وُرْقَ السَّرابِيلِ في أَلْوَانِها خَطَبُوكلُّ شَديدِ السَّوقِ : *!قِلْوٌ ، بالكَسْر .
*!واقْلَوْلَتِ الدابَّةُ : تَقدَّمَتْ بصاحِبِها .
وجاءَ *!يَقْلُو به حِمارُه .
واقْلَوْلَتِ الحُمُر في سُرْعَتِها .
*!واقْلَوْلَى عليها : نَزَا ؛ وأَنْشَدَ الأحْمر للفَرَزْدَق يَهْجُو جريراً وقوْمَه كُلَيْباً يَرْمِيهم بأَنَّهم يَأْتُونَ الأُتُنَ *!واقْلِيلاؤُه نُزوُّه عليها ، وإقْرادُها سُكُونُها ؛ وقَبْله :
وليسَ كليبى إذا جنَّ لَيْلُه
إذا لم يَجِدْ رِيحَ الأَتانِ بنائِم ِيقُولُ إذا *!اقْلَوْلَى عليها وأَقْرَدَتْ
ألا هَلْ أَخُو عَيْشٍ لَذيذٍ بِدَائِمِ ؟ وقالَ ابنُ الأعْرابي : هذا كانَ يَزْني بها فانْقَضَتْ شَهْوتُه قبْلَ انْقِضاءِ شَهْوَتِها ، وأَقْرَدَتْ : ذَلَّت .
*!واقْلَوْلَى : ذَهَبَ ؛ وبه فَسَّر أَبو عَمْرٍ و قولَ الطِّرمَّاح :
حَوائم يَتَّخِذْنَ الغِبَّ رِفْهاً
إذا *!اقْلَوْلَيْنَ بالقَرَبِ البَطينِ

أَي ذَهَبْنَ .
*!والقِلْوُ : الذي يَسْتَعْملُه الصبَّاغُ في العُصْفُر ؛ واوِيٌّ يائيٌّ .

##### Türkçe

: ( Ve ( **القِلْوُ** , kesre ile: her şeyin hafif olanı ) ; ) İbn Sîde’den.
( Ve ) denildi: o ( **الحِمارُ الفَتِيُّ** )dir.
( Ve Sıhâh’ta: hafif eşek; İbn Sîde artırdı: ve denildi: o **الجَحْشُ الفَتِيُّ**dir; Ezherî artırdı: binilmiş ve yük taşımış olan.

( Ve ) **القِلْوَةُ** , ( **هاء** ile: binek hayvanının sahibini geçip öne geçmesi ) , ve onunla **قَلَتْ** **قَلْواً**. Ve o, yürüyüşte sürat içinde öne geçmesidir; bunu Leys söyledi.

( **والقُلَةُ** ) , zamme ile hafifletilmiş olarak: aslı **قَلْوٌ**’dur, **هاء** ise bedeldir. Ferrâ dedi: ancak başını zammeledi ki **الواو**’a delâlet etsin; Cevherî onu nakletti.

( **والقِلَى** **والمِقْلَى** , ikisi de kesreli ) ; ) diğer nüshaların tamamında böyledir ve bu yanlıştır; doğru olan **والمِقْلَى** ve **المِقْلاءُ**’dur, ikisi de kesreli; yani **مِفْعَل** ve **مِفْعَال** üzere; son ikisini İbn Sîde nakletti ve onları benim zikrettiğim gibi ضبط etti.
Cevherî dedi: **المِقْلاءُ** **مِفْعال** üzere Ebû Amr’dan; ve asılların hiçbir aslında, nüshalardaki üzere **القِلَى** yoktur.

İbn Sîde dedi: **والقُلَةُ** **والمِقْلى** **والمِقْلاءُ** , **مِفْعال** üzere, ( çocukların onunla oynadığı iki çubuk ) ; ) artık **المِقْلَى**: onunla vurulan büyük çubuktur; **القُلَةُ** ise: dikilen küçük tahta parçasıdır ve bir zira’ kadardır.

İbn Berrî dedi: **المِقْلاء**’ın şahidi İmrü’ül-Kays’ın sözü:
فأَصْدَرَهَا تَعْلُو النَّجادَ عَشِية
أقبُّ كمِقْلاءِ الوَليدِ خَمِيصُ

( ج **قِلاتٌ** ) , kesre ile; ve Sıhâh’ta: zamme ile **قُلاةٌ** ve **هاء** yuvarlaktır; ( **وقُلُونَ** ) , zamme ile, ( **وقِلُونَ** ) , kesre ile; bu tür değişmenin başında çokça olduğu üzere; ve Ferrâ inşâd etti:
مِثْل **المَقالي** ضُربَتْ قِلِينُها

Ezherî dedi: **النون**’u aslî gibi yaptı da onu merfû kıldı; bu, vehim üzerinedir; sözün vechi **النون**’u fetha etmektir; çünkü o, cem‘ **نون**’udur.

( **وقَلاها** ) **قَلْواً**; Sıhâh’ta olduğu gibi; ( ve ) **قَلا** ( بها ) **قَلْواً**: ( onunla attı ) . ) **وقَلاَهَا** **قَلْياً**: bir lugattır; Cevherî onu, geleceği üzere nakletti.

Asmaî dedi: **قَلَوْتُ** **بالقُلةِ** ve **الكُرةِ**: vurdum.

( Ve ) **قَلا** ( **الإِبِلَ** ) **قَلْواً**: ( onları ) ( şiddetli ) bir sevk ile sürdü.

( Ve ) **قَلا** ( **اللّحْمَ** ) **يَقْلُوه** **قَلْواً**: onu, ( **المِقْلَى** içinde ) ( pişirinceye kadar ) kızarttı; ) ve aynı şekilde tane de **المِقْلَى** üzerinde **يُقْلَى**.

İbnü’s-Sikkît dedi: buğdayı ve taze hurmayı kızarttım; bazısı **قَلَوْتُ** der.
Kisâî dedi: taneyi **المِقْلَى** üzerinde kızarttım ve onu **قَلَوْتُ**.
Cevherî dedi: kavrulmuş un karışımını ve eti kızarttım; o hâlde o **مَقْلِيٌّ**’dir; ve onu **قَلَوْتُ**; o hâlde o **مَقْلُوٌّ**dur; bir lugattır.

( Ve ) **قَلا** ) ( Zeyd’i **قِلاً** ) , kesre ile, maksûr; İbnü’l-A‘râbî’den; ( **وقَلاءً** ) , fetha ile memdûd: ( ona buğzetti ) .
( İbnü’s-Sikkît dedi: buğzda ancak **قَلَيْ** olur; yani **الياء** ile.

( **واقْلَوْلَى** ) adam: ( göç etti ) ; ) ve aynı şekilde kavim; ikisi de Lahyânî’den.

( Ve ) **اقْلَوْلَى**: ( huzursuz oldu ) ve tetikte durdu ( ve ) yerinden ( uzaklaştı ).

Hadiste: ( İbn Ömer’i secde ederken görseydin onu **مُقْلَوْلِيا** görürdün ) ; o, uzaklaşan, tetikte durandır; ve denildi: o, **يَتَقَلَّى** eden kimsedir; yani yatağında kıpırdanır ve yerleşip durmaz.
Ebû Ubeyd dedi: muhaddislerin bazısı **مَقْلَوْلِيا**’yı sanki **مِقْلًى** üzereymiş gibi tefsir ederdi; dedi: bu bir şey değildir; ancak o, secdede uzaklaşmadandır.

**والمُقْلَوْلِي**: tetikte duran, uzaklaşandır. İbn Berrî, Zü’r-Rumme’ye ait olarak inşâd etti:
**واقْلَوْلَى** على عُودِه الحُجْلُ

Ve şairin sözü:
سَمِعْنَ غِناءً بعدَما نِمْنَ نَوْمَةً
من الليلِ **فاقْلَوْلَيْنَ** فوقَ المَضاجِع

Onun mânası, sesinden dolayı çırpındılar ve huzursuz oldular; böylece uykuları onlardan gitti ve yerde ağırlaşmaları (yani yere yapışıp kalmaları) gitti, olabilir.
İbn Sîde dedi: bununla bilinir ki **اقْلَوْلَيْت**’in lâm’ı **واو**dur, **ياء** değil.

( Ve ) **اقْلَوْلَى** adam işinde: ( toparlandı ) ise; ) Cevherî onu nakletti; şair dedi:
قد عَجِبَتْ منِّي ومِن بُعَيْلِيا
لمَّا رَأَتْني خَلَقاً **مُقْلَوْلِيا**

( Ve ) **اقْلَوْلَى** ( dağda: tepesine çıktı da yukarıdan baktı ) . ) Ve her neyin sırtına çıktıysan onu **اقْلَوْلَيْتَه**.
İbn Sîde dedi: bu nâdirdir; çünkü biz, müteaddî **افْعَوْعَل** ancak **اعْرَوْرَى** ve **احْلَوْلَى** biliriz.

( Ve ) **اقْلَوْلَى** ( kuş: ağacın en üstüne kondu ) ; ) bu, Lahyânî’dendir.

( **والقَلَوْلَى** , **خَجْوَجَى** gibi: kuş ) ki ( uçuşunda yükselir ) ; ) ve **اقْلَوْلَى**; yani yükseldi; Cevherî onu nakletti. Ve Sıhâh’ın hâmişinde lafzı şu olanı buldum: bu, Ferrâ’nın maksûr ve memdûdda hata ettiği şeylerdendir; o da onun sözü: **القَلَوْلَى** kuştur; hâlbuki ancak **اقْلَوْلَى** denir; böylece fiili isim yaptı ve üzerine **الألف** ve **اللام**’ı soktu; bitti.
Muhkem’de: Ebû Ubeyd dedi: **قَلَوْلَى** kuş; onu bir özel ad yahut özel ad gibi yaptı da hata etti.
İbn Berrî dedi: Mühellebî ve başkası **قَلَوْلَى**’yı inkâr etti; dedi: kuş hakkında ancak **مُقْلَوْلٍ** denir; **مُحْلَوْلٍ** gibi.
Ebû’t-Tayyib dedi: Ferrâ’ya **قَلَوْلَى** ile reddiye yapan hata etti; ve Humeyd b. Sevr’e ait olarak, bir **قَطاً**ı vasfederken inşâd etti:
وَقَعْنَ بجَوْف الماءِ ثم تَصَوَّبَتْ
بهنَّ **قَلَوْلاةُ** الغُدُوِّ ضَرُوبُ

Ve Tekmile’de: **القَطاةُ** **القَلَوْلاةُ**: gökte **تقلَوْلِي** eden (yükselen) olandır.

Üzerine istidrâk olunanlardandır:
**القُلَةُ**: ortasına ip konulan, gömülen bir çubuktur; ve ip için, içinde çubuklar bulunan bir kef yapılır; ceylan onun üzerine basınca, onun ayaklarının uçlarına kenetlenir; İbn Sîde onu nakletti.

**والقالِي**: **القُلةَ**’yi **بالمِقْلَى** ile vuran kimsedir; cem‘i **قُلاةٌ** ve **قَالُون**’dur; İbn Mukbil dedi:

كأنَّ ثَزْوَ فِراخِ الهامِ بَيْنَهُمُ
نَزْوُ **القُلاةِ** زَهاها قالُ **قالِينا**

**قَلْوُ قالِينا** demek istedi de ters çevirdi.
Asmaî dedi: **القالُ** o **المِقْلاَءُ**’dur; **والقَالُون**: onunla oynayanlardır.

**المِقْلَى**’nın cem‘i **المَقالِي**’dir; ve Ferrâ inşâd etti:
مِثْل المَقالِي ضُرِبَتْ قِلِينُها

**وقَلا** **العَيْرُ** **أُتُنَهُ** **قَلْواً**: onları felç etti ve kovdu; Zü’r-Rumme dedi:
**يَقْلُو** نَحائِصَ أَشْباهاً مُحَمْلَجَةً
وُرْقَ السَّرابِيلِ في أَلْوَانِها خَطَبُ

Ve her şiddetli sevk: **قِلْوٌ**’dur, kesre ile.

**واقْلَوْلَتِ** binek hayvanı: sahibini geçip öne geçti.
Onunla, eşeği onu **يَقْلُو** olarak geldi.
Eşekler süratlerinde **اقْلَوْلَتِ**.

**واقْلَوْلَى** onun üzerine: sıçradı; ve Ahmer, Ferazdak’tan, Cerîr’i ve kavmi Kuleyb’i hicvederken, onların dişi eşeklere geldiklerini (çiftleştiklerini) atarak inşâd etti:

**واقْلِيلاؤُه** onun üzerine sıçramasıdır; ve **إقْرادُها** onun sükûnudur; ve ondan önce:
وليسَ كليبى إذا جنَّ لَيْلُه
إذا لم يَجِدْ رِيحَ الأَتانِ بنائِم

يَقُولُ إذا **اقْلَوْلَى** عليها وأَقْرَدَتْ
ألا هَلْ أَخُو عَيْشٍ لَذيذٍ بِدَائِمِ ؟

İbnü’l-A‘râbî dedi: bu, onunla zina ederdi; şehveti, onun şehvetinin bitmesinden önce bitti; ve **أَقْرَدَتْ**: zelil oldu.

**واقْلَوْلَى**: gitti; Ebû Amr, Tırimmâh’ın sözünü bununla tefsir etti:
حَوائم يَتَّخِذْنَ الغِبَّ رِفْهاً
إذا **اقْلَوْلَيْنَ** بالقَرَبِ البَطينِ

Herhangi bir yere gittiler.

**والقِلْوُ**: boyacının **العُصْفُر**da kullandığı şeydir; vâvîdir, yâîdir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

١
1 قَلَا ذ and قلى He fried wheat; i. e. roasted it in a مَقْلَى [or frying-pan or roasting-pan]. (Mgh.) ― -b2- قَلَى with يَقْلَى for its aor.: see أَبَى. ― -b3- هُوَ يَقْلُو البُرَّ: see بَرَى. ― -b4- قَلَى He roasted in a frying-pan (MA, KL) flesh-meat (MA) or anything: (KL:) and شَوَى signifies the same. (MA.) قَلَى البُرَّ بِالمِقْلَى and المِقْلاَةِ means شَوَاهُ [i. e. he parched, or roasted, the wheat with the مقلى]. (Mgh.) The aor. is يَقْلِى and يَقْلُو, and the inf. n. قَلْىٌ (MA, Mgh) and قَلْوٌ. (Mgh.)

قَلْىٌ
قَلْىٌ ذ Potash; as is shown by the explanations in the S, K, and TA. Hence our term “ alkali. ” See حُرْضٌ.

مِقْلًى
مِقْلًى ذ A frying-pan; i. q. طاَجَِنٌ. (Msb in art. طجن.)

##### Türkçe

١
1 **قَلَا** ذ ve **قلى** Buğdayı kızarttı; yani onu bir **مَقْلَى** [yahut kızartma tavası veya kavurma tavası] içinde kavurdu. (Mgh.) ― -b2- **قَلَى** aor.’u için **يَقْلَى** ile: **أَبَى**’ya bak. ― -b3- **هُوَ يَقْلُو البُرَّ**: **بَرَى**’ya bak. ― -b4- **قَلَى** Kızartma tavasında (MA, KL) et (MA) yahut herhangi bir şeyi kızarttı: (KL:) ve **شَوَى** aynı manaya gelir. (MA.) **قَلَى البُرَّ بِالمِقْلَى** ve **المِقْلاَةِ** **شَوَاهُ** demektir [yani buğdayı مقلى ile kavurdu, yahut kızarttı]. (Mgh.) Aor.’u **يَقْلِى** ve **يَقْلُو**’dur; masdar **قَلْىٌ** (MA, Mgh) ve **قَلْوٌ**. (Mgh.)

**قَلْىٌ**
**قَلْىٌ** ذ Potas; S, K ve TA’daki açıklamaların gösterdiği üzere. Buradan bizim “alkali” terimimiz. **حُرْضٌ**’a bak.

**مِقْلًى**
**مِقْلًى** ذ Kızartma tavası; **طاَجَِنٌ** ile eş manalı. (Msb, طجن maddesinde.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%88/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَلَا
قَلَا U ( n. ac. قَلْو 1 ),
a.  Fried.

b.  ( n. ac.

قَِلَاء
قَِلَاء [ قَلَاْو 22A ,  23A ]),
a.  Hated, detested.

c.  Thrust, drove away.

##### Türkçe

قَلَا
قَلَا U (mast. ismi: **قَلْو** 1),
a. Kızarttı.

b. (mast. ismi:
**قَِلَاء**
**قَِلَاء** [**قَلَاْو** 22A, 23A]),
a. Nefret edildi, tiksinildi.

c. İtti, uzaklaştırdı.
