# قمأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%85%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قمأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قمأ

قمأ الرجل وغيره كجمع وكرم قمأة كرحمة، كذا في النسخة لا يعني هنا به المرة الواحدة البتة، كذا في المحكم وقماءة كسحابة وقماء بالضم والكسر إذا ذل وصغر في الأعين فهو قميء كأمير: ذليل. وفي الأساس: فلان قمي، لكنه كمي ج قماء وقماء كجبال ورخال الأخيرة جمع عزيز، والأنثى قميئة، ولشيخنا هنا كلام عجيب وقمأت الماشية تقمأ قموءا وقموأة بضمهما وقمأ بالفتح، وقمؤت قماءة وقماء بالمد فيهما، وفي بعض النسخ بالتحريك والقصر في الأولى منهما: سمنت، كأقمأت رباعيا، وفي التهذيب: قمأت الماشية تقمأ فهي قامئة: امتلأت سمنا، وأنشد الباهلي:
  وخرد طار باطلها نـسـيلا                      وأحدث قمؤها شعرا قصارا وقمأت الإبل بالمكان: أقامت به وأعجبته لخصبه وسمنت فيه. وقمأت بالمكان قمأ: دخلته وأقمت به. قال الزمخشري: ومنه اقتمأ الشيء إذا جمعه. والقمء: المكان الذي تقيم فيه الناقة والبعير حتى يسمنا، وكذلك المرأة والرجل. ويقال: قمأت الماشية مكان كذا حتى سمنت، وفي الحديث أنه صلى الله عليه وسلم كان يقمأ إلى منزل عائشة كثيرا، أي يدخل. قال شيخنا: إن المعروف قمؤ، ككرم: صار ذليلا، وقمأ، كمنع: سمن، إلى آخره. قلت: ولكن المفهوم من سياق صاحب اللسان استعمالها في المعنى الثاني كما عرفت. وقمأه كمنعه قال شيخنا: صرح أهل الصرف والاشتقاق أن هذا ليس لغة أصلية، بل بعض العرب أبدلوا الهمزة عينا. قلت: ولذا قال في تفسيره: قمعه، وأقمأه صغره وأذله وفي بعض النسخ: ذلله، والصاغر: القميء يصغر بذلك وإن لم يكن قصيرا، وكذا أقميت معتلا أي ذللته وأقمأ المكان أو المرعى أعجبه فأقام به. وأقمأ المرعى الإبل: وافقها فسمنها وأقمأ القوم: سمنت إبلهم وفي بعض الأصول: ماشيتهم. والقمأة: المكان الذي لا تطلع عليه الشمس نقله الصاغاني، وهو قول أبي عمرو، وعند غيره: الذي لا تصيبه الشمس في الشتاء وجمعها القماء كالمقمأة والمقمؤة نقيض المضحاة وهي المقنأة والمقنؤة، وعن أبي عمرو المقنأة والمقنؤة: المكان الذي لا تطلع عليه الشمس، وسيأتي قريبا وإنهم لفي القمأة أي الخصب والدعة، ويضم فيقال قمأة على مثال قمعة. وعن الكسائي ما قامأه وما قانأه أي ما وافقه وما يقامئني الشيء: ما يوافقني. وعمرو بن قميئة كسفينة: شاعر، وهو الذي كسر رباعية النبي صلى الله عليه وسلم يوم أحد. وتقمأ الشيء: أخذ خياره حكاه ثعلب، وأنشد لابن مقبل:
  لقد قضيت فلا تستهزئن سفها                      مما تقمأته من لذة وطـري هذا محل إنشاده، ووهم شيخنا فأنشده في معنى تقمأت الشيء: جمعته شيئا بعد شيء، وتقمأ المكان أي وافقه فأقام به، كقمأ ثلاثيا، أي يستعمل متعديا بحرف الجر وبنفسه.

### Türkçe

**قمأ** adamı ve başkasını, **جمع** ve **كرم** gibi: **قمأة** ( **رحمة** gibi); nüshada böyle; burada bununla tek seferi asla kastetmez; **المحكم**’de de böyle. Ve **قماءة** ( **سحابة** gibi) ve **قماء** (zamme ve kesre ile) kişi zelil olup gözlerde küçüldüğü zaman; o **قميء**’dür ( **أمير** gibi): zelil.

Ve **الأساس**’ta: Falan **قمي**; fakat o **كمي**’dir; çoğulu **قماء** ve **قماء** ( **جبال** ve **رخال** gibi); sonuncusu **عزيز**’in çoğuludur; dişisi **قميئة**’dir. Ve şeyhimizin burada acayip bir sözü vardır.

Ve **قمأت** davar **تقمأ** **قموءا** ve **قموأة** (ikisi de zamme ile) ve **قمأ** (fetha ile); ve **قمؤت** **قماءة** ve **قماء** (ikisinde de med ile); bazı nüshalarda ilk ikisinde harekeleme ve kısaltma ile: semirdi; dörtlü olarak **أقمأت** gibi.

Ve **التهذيب**’de: **قمأت** davar **تقمأ**; o halde o **قامئة**’dir: yağla doldu. Ve **الباهلي**’den inşad etti:
  وخرد طار باطلها نـسـيلا                      وأحدث قمؤها شعرا قصارا

Ve **قمأت** develer mekânda: orada ikamet etti; onun otunun gürlüğü sebebiyle onu beğendi ve orada semirdi. Ve **قمأت** mekânda **قمأ**: ona girdi ve orada ikamet etti. **الزمخشري** dedi: Bundan: **اقتمأ** şey, onu topladığı zaman.

Ve **القمء**: devenin ve erkek devenin semirinceye kadar içinde ikamet ettiği yer; kadın ve erkek de böyledir. Ve denir: **قمأت** davar falan yerde, semirinceye kadar. Ve hadiste: o (sallallahu aleyhi ve sellem) **يقمأ** idi Âişe’nin evine çokça; yani girerdi.

Şeyhimiz dedi: Bilinen **قمؤ**’dür, **كرم** gibi: zelil oldu; ve **قمأ**’dır, **منع** gibi: semirdi; ilâ âhir. Dedim: Lakin **صاحب اللسان**’ın siyakından anlaşılan, onu ikinci mânada kullanmasıdır; bildiğin gibi.

Ve **قمأه** ( **منعه** gibi). Şeyhimiz dedi: Sarf ve اشتقاق ehli açıkça beyan etti ki bu aslî bir lügat değildir; bilakis bazı Araplar hemzeyi ayn ile değiştirdiler. Dedim: Bu yüzden tefsirinde dedi: **قمعه**.

Ve **أقمأه**: onu küçülttü ve zelil etti; bazı nüshalarda: onu zelil kıldı. Ve **الصاغر**: **القميء**’dür; bununla kısa olmasa bile küçülür. Ve yine **أقميت** (mu‘tel) yani onu zelil ettim.

Ve **أقمأ** mekânı yahut mer‘ayı: onu beğendi de orada ikamet etti. Ve **أقمأ** mer‘a develeri: onlara uygun geldi de onları semirtti. Ve **أقمأ** kavim: develeri semirdi; bazı asıllarda: davarları.

Ve **القمأة**: güneşin doğmadığı yer; bunu **الصاغاني** nakletti; bu, Ebû Amr’un sözüdür. Başkasının yanında: kışın güneşin isabet etmediği yer. Çoğulu **القماء**’dır; **المقمأة** ve **المقمؤة** gibi; **المضحاة**’nın zıddıdır; o da **المقنأة** ve **المقنؤة**’dir. Ebû Amr’dan: **المقنأة** ve **المقنؤة**: güneşin doğmadığı yer; yakında gelecektir.

Ve “Onlar mutlaka **القمأة**’dedir” yani gürlük ve rahatlıkta. Ve zamme ile de gelir; **قمأة** denir; **قمعة** vezni üzere.

Ve **الكسائي**’den: **ما قامأه** ve **ما قانأه** yani ona muvafakat etmedi. Ve “Şey bana **يُقامِئُني**”: bana muvafakat eder.

Ve **عمرو بن قميئة** ( **سفينة** gibi): şairdir; Uhud günü Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) azı dişini kıran odur.

Ve **تقمأ** şey: onun hayırlısını aldı; bunu **ثعلب** hikâye etti. Ve İbn Mukbil’den inşad etti:
  لقد قضيت فلا تستهزئن سفها                      مما تقمأته من لذة وطـري

Bu, onun inşad mahallidir. Şeyhimiz vehmetti de onu **تقمأت** şey mânasında inşad etti: onu şey şeyden sonra topladım.

Ve **تقمأ** mekân: ona muvafakat etti de orada ikamet etti; üçlü **قمأ** gibi; yani cer harfiyle müteaddî olarak ve bizzat kendisiyle kullanılır.
