# قمح (ق-م-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%85%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ense ile kafa arasındaki çukurdur

- Harfler: ق - م - ح
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مُقْمَحُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%AD/siga/%D9%85%D9%8F%D9%82%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%AD%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | مُفْعَلُونَ | Başları yukarı kaldırılanlar | 1 | 1 | [36:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%AD/ayet/36:8.md) |

## Mücavir kökler — 4 mücavir (9 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ذقن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Zekane (kaf) çene altı demektir
2. [عنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Onların boyunları
3. [غلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Ğille, İç gömlek demektir
4. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قمح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [شمخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AE.md), [صعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1.md), [عتو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88.md) |
| Zıt Kök | [خضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Devenin suya doyması, suyun aşırı soğukluğu veya tiksinme sebebiyle başını yukarı dikip sudan kaçınması; bir şeyi ağza atmak için başın arkaya kaldırılması |
| Çekirdek Özet 2 | Boyna vurulan bukağı ve tasmaların çeneye dayanması neticesinde başın zorunlu olarak yukarı dikilmesi, bakışın donması ve iradenin hakka boyun eğemez hale gelmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Kendini yeterli ve doymuş görerek (müstağnileşerek) hakikate karşı dikleşme; bu psikolojik kibrin ahirette veya manevi alemde başı kaldıran bir zincirle somut bir azaba dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir baş kaldırma veya basit bir buğday ismi olarak görüp, doymuşluk veya bukağı baskısıyla ortaya çıkan mecburi çene-baş kilitlenmesini ve hakka boyun eğmeme semantiğini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قم | Toplanma, kabarma, tepeye doğru yükselme, biriktirilip doldurulma ve sınırlandırma; [قمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B1.md) kökünde ışığın toplanıp dolunaya ermesi, [قمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5.md) kökünde bedeni toplayıp örten gömlek, [قمطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B7%D8%B1.md) kökünde toplanıp bağlanma, [قمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B9.md) kökünde tepeyi bastırıp sınırlandırma, [قمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D9%84.md) kökünde küçük varlıkların bir araya yığılması | ح | Çitin, duvarın ve sınırlayıcı engelin devreye girmesiyle toplanıp dolan hacmin yukarı doğru dikilmesi, boğaz ve çene hizasında tıkanarak başın zorunlu bir açıyla geriye kilitlenmesi sağlanmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Enerjinin ve yönelimin odaklanması, yoğunlaşıp bir noktada toplanması ve sınır çizgisine dayanması |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Doygunluğu sağlayan sıvı, boğaza dolan kütle, beslenme ve içsel hacmin tamamlanması |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Girişi engelleyen, dışarıdan gelen unsuru durduran, geçit vermez bir sınır çizen engel |
| قمح | İçe dolan su veya takılan engelin tesiriyle sınırda toplanıp geriye çekilme | Doyma, tıkanma veya boyna takılan bir engelle karşılaşma anında bedenin dışa kapanarak başı yukarı ve geriye doğru kilitlenmiş bir vaziyette tutması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin suya kanıp doyması (riyy), suyun dondurucu soğukluğu veya bir hastalık sebebiyle başını su kabından yukarı kaldırıp içmeyi reddetmesi; kişinin kavrulmuş un veya ilacı (sevîk) avucundan ağzına dökmek için başını arkaya dikmesi (iktimâh). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairi En-Nâbiğa el-Ca‘dî (veya kaynaklarda anılan erken dönem şahitlerinde) devenin sudan çekinerek başını dik tutması halini şöyle tasvir eder: ونحن على جوانبها قعود / نغض الطرف كالإبل القماح (Biz onun etrafında oturmuş, suya başını dikip bakışını kıran develer gibi gözlerimizi yere indiriyorduk). |
| Erken Arapça kullanım | Kışın en şiddetli soğuklarının yaşandığı, develerin dondurucu su sebebiyle başlarını havaya dikip su içmekten çekindikleri döneme شهرا قماح (kımâh ayları) denilmiştir; ayrıca başağın içinde unun toplanıp danenin dolgunlaşması haline أقمح البر ifadesi verilmiştir. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü'l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça قمح kökü, Sami dilleri zemininde tahıl, dolgunlaşma ve başın geri çekilmesi/kaldırılması semantik ekseninde özelleşmiştir. Kuzeybatı Sami dillerinde tahıl ve un türevleriyle (İbranice קֶמַח / qemaḥ "un, öğütülmüş tahıl", Aramice ve Süryanice ܩܰܡܚܳܐ / qamḥā "öğütülmüş un, ince un") doğrudan örtüşen kök, Arapçada hem buğdayın içindeki unun olgunlaşıp dolgunlaşmasını (ecra'd-dakīk fi's-sünbül) hem de bedensel bir tepki olarak ağzın/boğazın dolması veya boyun bukağısı neticesinde başın dikilmesini korumuştur. Dil ailesi içerisinde kökün birincil çekirdeği, besin maddesinin dolgunluğa erişmesi ve avuçtan ağza atılarak yutulması esnasındaki baş hareketidir; Arapça bu somut devinimi deve biyolojisindeki su içmeme ve başı dikme tavrına da teşmil ederek zenginleştirmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith Syriac Dictionary, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قم çekirdeğinden قمح türetimi | Doygunluk, toplanma ve tıkanma hissinin boğaz ve çenede bir engele çarpmasıyla başın yukarı kalkması eylemi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice qemaḥ, Süryanice qamḥā | Her iki dilde de un, öğütülmüş tahıl ve besin maddesi anlamında fonetik ve anlamsal doğrudan soydaşlık mevcuttur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katman | Tahıl dolumu ve öğütme süreçlerini ifade eden eski Afro-Asyatik kök yapılarıyla paralellik | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, HALOT, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قمح | Anlamlı | Başı yukarı dikmek, suya doymak, buğday | Boğazın dolması, engele takılma veya suya doymuşluk sebebiyle başın yukarı kaldırılıp gözün kırılması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [قحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%85.md) | Anlamlı | Kendini düşüncesizce tehlikeye atmak, dalmak | Bir güçlük veya meşakkat içine düşünmeden birdenbire ve zorla girmek, sarp yokuşa atılmak | Ortak toplanma ve şiddet unsuru; Kur'an'da geçer |
| مقح | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [محق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82.md) | Anlamlı | Eksiltmek, silip süpürmek, yok etmek | Bir şeyin bereketini, varlığını veya izini bütünüyle ortadan kaldırmak | Zıt yönlü eksilme hareketi; Kur'an'da geçer |
| [حقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%85.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [حمق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%82.md) | Anlamlı | Ahmaklık, zihin hafifliği | Aklın yerinde durmaması, işleri gereği gibi tartamayıp gevşek ve bozuk davranmak | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قمح | Merkez | Başı yukarı kalkık vaziyette kilitlenmek | Fiziksel bir baskı, bukağı veya doymuşluk hissiyle başın mecburen yukarı dikilmesi | Boyun ve çene hizasındaki engelden ötürü bakışın aşağı düşmesi veya donması |
| [شمخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AE.md) | Komşu | Kibirlenmek, başı yukarı dikmek | İradi ve ahlaki bir üstünlük taslama güdüsüyle başı ve burnu havaya kaldırmak | Dağların yüksekliği veya insanın kibri için kullanılır, dışsal bir boyunduruk şartı yoktur |
| [صعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1.md) | Komşu | Kibirle yüz çevirmek | Boyundaki bir illete benzer şekilde yana doğru yüzü eğip başı çevirmek | قمح kökünde hareket dikey ve geri iken [صعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1.md) kökünde yatay bir eğilme ve yüz çevirme esastır |
| [عتو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88.md) | Komşu | Azgınlaşmak, emre itaatsizlikte dikleşmek | Sınırları aşarak hakka boyun eğmeyi reddetme ve buyruklara başkaldırma | Eylemin içsel isyan ve sınır tanımazlık boyutunu hedefler, biçimsel baş duruşundan ziyade tavırdır |
| [خضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9.md) | Zıt | Baş eğmek, boyun bükmek | Emre ve güce teslim olarak başı ve boynu öne, aşağıya doğru alçaltmak | قمح kökünün zıddı olarak tam bir teslimiyet ve fiziksel-manevi eğilmeyi ifade eder |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قمح | Başını yukarı dikmek, boynu kilitlenmek | Bukağının çeneye dayanmasıyla başın geriye ve yukarı kilitlenip bakışın hareketsiz kalması | Kesin |
| Latince | Rigere, erigere, obstipescere | Başı dikilmek, kaskatı kesilmek, donup kalmak | Rigere mekanik kaskatı kesilmeyi verir ancak boyunduruktan doğan çene kilitlenmesini tam içermez | Güçlü |
| İngilizce | To have one's head forced up, immobilized | Başı zorla yukarı kalkmış olmak, kilitlenmek | Zoraki bir aparatla başın geriye itilmesi durumunu aktarır, devenin doymuşluk metaforunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Den Kopf emporgerichtet starren, steifhalten | Başını yukarı dikip donakalmak, kaskatı olmak | Mekanik olarak boynun dikleşmesini karşılar, doymuşluktan kaynaklanan yüz çevirmeyi kapsamaz | Güçlü |
| Fransızca | Avoir la tête relevée de force, être bridé | Başı zorla yukarı kaldırılmak, dizginlenip kilitlenmek | Boyunduruk veya dizginle başın dikilip hareket edemez kılınmasını başarılı şekilde betimler | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مُقْمَحُونَ | Boyunlarındaki halkalar çenelerine dayandığı için başları mecburen yukarı dikilmiş, gözleri aşağıda donakalmış olanlar | İnkarcıların kalbi katılığını, hidayete boyun eğmeyişlerini ve ahirette boyunlarına vurulan halkalarla biçimsel olarak da dikleştirilip çaresiz bırakılmalarını anlatan ceza ve temsil bağlamı (Yâsîn [36:8](https://lisan.digital/tr/ayet/36:8.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hidayet ve dalalet, kalplerin mühürlenmesi | Kafirlerin hakka boyun eğememelerinin kendi iradelerinin neticesi mi yoksa cebri bir kilitlenme mi olduğu tartışması | Hakka karşı kibir gösterenin kalbi ve manevi duyuları boyunduruk altına girerek hidayete eğilemez hale gelir |
| Fıkıh | Zekât ve fıtır sadakası hükümleri | Hadislerde geçen بُرّ (burr) ile قَمْح (kamh) lafızlarının aynı tahıl cinsi sayılıp sayılmadığı ve nisap meselesi | Buğday ve un maddesinin zekata ve fıtır sadakasına konu olan temel gıda maddesi olarak fıkhi tespiti |
| Tefsir | Temsilî ve hakiki tasvir ayrımı | Ayetteki bukağıların ve baş dikilmesinin dünyevi inkâr psikolojisine ait bir temsil mi yoksa cehennemdeki somut azap mı olduğu | Manen hakka eğilmeyen boyunların, çenelerine kadar dayanan halkalarla fiziksel olarak kaskatı dikilmesi |
| Hadis | Ahiret ahvali ve zekat rivayetleri | Zekat miktarlarının tayininde geçen kamh lafzı ve kıyamet günü azap görenlerin boyun bükemez halleri | Hem temel tahıl ismi olarak gıda maddesi hem de tevazunun zıddı olarak kaskatı dikilme hali |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevazu ve teslimiyet ekseni | Huşûun zıddı olan baş dikliği | Hakikatin çağrısına eğilmeyi engelleyen manevi kilit | Kişi kendini manen doymuş ve müstağni gördüğünde boynu hakka bükülmez, kaskatı bir inkara kilitlenir | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik kapanma | Bilgiye ve öğüde kapalılık | Zihnin hakikat verilerini reddedip yukarı doğru sabitlenmesi | Kişi bildiğiyle yetinip doygunluk vehmettiğinde yeni bilgiye başını diker ve öğrenme istidadını yitirir | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve otoriteye uyum | Yasalara başkaldırı ve itaatsizlik | Kamusal adalete boyun eğmemek üzere boyun bükmez bir kibir takınmak | Kanun ve adalet nizamına karşı diklenen unsurlar, neticede devletin yaptırım bukağılarıyla hareketsiz bırakılır | Güçlü |
| İktisadi | Temel meta ve doyum mekanizması | Buğday (tahıl) ve tokluk doyumu | Piyasada temel besin maddesi ve iktisadi ihtiyaçların doyum noktası | Doygunluğa erişen veya hırsla istifleyen yapının piyasa kurallarına ve infaka boyun eğmekten kaçınması | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mekanik serbestlik derecesinin (degrees of freedom) kısıtlanması ve rijit kilitlenme | Bir eklemin veya sistemin dış bir bariyerle (çeneye dayanan halka gibi) tek bir açıya zorlanıp hareket kabiliyetini yitirmesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Bilişsel katılık ve dogmatik körleşme | Bireyin inanç ve önyargılarının bir zırh gibi boynunu sarması neticesinde alternatif hiçbir görüşe esneklik gösterememesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İlgili ayetteki tasviri yalnızca cehennemde yaşanacak mitolojik veya fiziksel bir zincir tasviri sayıp, inkarcının dünyadaki kibirli, kendini müstağni gören psikolojisini ve bu psikolojinin doğurduğu kaskatı kilitlenmeyi göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, insanın kendi kendini doymuş (müstağni) sanarak hakikate karşı boynunu eğmekten imtina etmesini ve bu tavrın ontolojik bir cezaya dönüşerek bireyi hakikat karşısında kör ve kilitlenmiş bir hale getirmesini kuşatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin muhataba sunduğu psikolojik ve ahlaki teşhisi ıskalayarak, meselenin yalnızca ahirete dair bir sahneden ibaret olduğunu düşünmek; böylece gündelik hayatta hakka boyun eğmeyen zihniyetin kilitlenmişliğini teşhis edememek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kibir, inkâr ve hidayetten yüz çevirme durumlarını nasıl bedensel ve mekanik bir kilitlenme metaforuyla (çeneye dayanan bukağılar ve yukarı dikilen başlar) anlattığını kavramak için temel bir anahtardır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kalplerin mühürlenmesi, basiretlerin bağlanması, inkarcıların hidayet çağrısı karşısındaki kaskatı duruşları ve ahirette suçluların boyunduruklarla sevk edilişini anlatan ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnkârın sadece masum bir fikir ayrılığı olduğu zannını düzeltir; inkârın arkasında hakikate boyun bükmeyi reddeden bedensel ve ruhsal bir diklenme, doygunluk iddiası ve neticesinde gelen bir felç hali bulunduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Devenin doyması veya dondurucu soğuk sebebiyle başını yukarı dikip su içmeyi reddetmesi; boyuna takılan halkanın çeneye dayanarak başı geriye ve yukarı kilitlenmeye zorlaması hali.
- Soyut anlam: Hakikate ve delillere karşı müstağniyet ve kibir taslayarak boyun eğmeyi reddetme; bu reddin neticesinde idrakin yukarı doğru kaskatı kesilerek hakikat akışına kapanması.
- Sistematik karşılık: Girdiyi ve hidayeti kabul etmeyen sistemin dışsal bir sınırlayıcıyla kilitlenmesi, sistemin hareket esnekliğini bütünüyle kaybederek tek bir yönde donup kalması.
- LaTeX modeli: $$ S(t) = \theta_0 \cdot \left[ 1 - \operatorname{sgn}\left( F_{\text{ext}} - \tau \right) \right] + \theta_{\max} \cdot \operatorname{sgn}\left( F_{\text{ext}} - \tau \right) $$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S(t)$ boynun ve idrakin açısal konumunu, $\theta_0$ normal ve esnek baş eğme (huşû) açısını temsil eder. $F_{\text{ext}}$ boyna ve zihne binen bukağının veya kibrin uyguladığı dış baskıyı, $\tau$ ise serbestlik eşiğini gösterir. Bu baskı eşiği aştığında $\operatorname{sgn}$ fonksiyonu devreye girerek açıyı zorunlu tepe noktasına ($\theta_{\max}$) kilitler ve sistemin aşağı yönlü hareket serbestisini sıfırlar.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%85%D8%AD/occurrences?meal=IK

### [Yasin 36:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%AD/ayet/36:8.md) — مُقْمَحُونَ

إِنَّا جَعَلْنَا فِي أَعْنَاقِهِمْ أَغْلَالًا فَهِيَ إِلَى الْأَذْقَانِ فَهُمْ مُقْمَحُونَ

Meal (IK): Doğrusu Biz; onların boyunlarına, çenelerine kadar varan demir halkaları geçirdik. Bunun için artık başları yukarı kalkıktır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ense ile kafa arasındaki çukurdur. Suya doymuş ve su içmek istemediği için başını diken at demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والقاف والميم معهما
ق ح م، ق م ح، ح م ق، م ح ق مستعملات
قحم:
قَحَمَ الرجُلُ يَقْحَم قُحوماً في الشِعْر، ويقال في الكلام العام: اقتَحَمَ وهو رَمْيُه بنفسَه في نَهْر أو وَهْدةٍ أو في أمْرٍ من غير رَوِيّة. ويقال: قَحَمَ قُحُوماً: إذا كَبِرَ.
قال زائدة: قَحَمَ وأقحَمَ تجاوَزَ، واقتَحَم هو. والقَحْم: الشّيْخ الخَرِف، والقَحْمةُ: الشَّيْخةُ، قال الراجز:
إنّي وإنْ قالوا كبير قَحْمُ		عندي حُداءٌ زَجَلٌ ونَهْمُ
والقُحْمةُ: الأمْرُ العظيم. لا يَركَبُها كل أحَد، والجمعُ: قُحَم. وقُحَم الطريق: ما صَعُبَ، قال:
يَرَكَبْنَ من فَلْجٍ طريقاً ذا قُحَمْ
وبعيرٌ مِقحام: يقتَحِم الشَّوْلَ من غير إِرسالٍ فيها. والمُقْحَمُ: البعير الذي يُربع ويُثنى في سنة واحدة فَتقتَحِمُ سِنُّ. وبعير مُقْحَم: يُقْحَم في مَفازة من غير مُسيمٍ ولا سائقٍ، قال ذو الرمة:
أو مُقحَمٌ أَضعَفَ الإِبطانَ حادِجُه		بالأَمسِ فاستَأْخَرَ العِدْلانِ والقَتَبُ
شبَّهَ به جَناحَي الظليم. وأعرابيُّ مُقْحَم: أي نَشَأ في المَفازة لم يخرُجْ منها. والتقحيم: رَمْي الفَرَس فارسَه على وجهه. وفي الحديث: "إنّ للخُصومة قُحَماً" أي إنّها تُتَقَحَّمُ على المَهالِك وقُحْمُة الأَعراب: سَنَةٌ جَدْبةَ تَتقحَّم عليهم، أو تَقَحُّمُ الأعراب بلاد الريف.
قمح:
القَمْحُ: البُرُّ. وأَقْمَحَ البُرُّ: جَرَى الدقيقُ في السُّنْبُل. والاقتِماحُ: ما تَقتَمِحُه من راحتكَ في فيكَ. والاسم: القُمْحة كاللُّقْمة والأُكْلة. القمحة: اسمُ الحُوارِش. والقُحَّمان: وَرْسٌ، ويقال: زَعْفَران.
وقال زائدة: هو الزَّبَدُ وقال النابغة:
إذا فُضَّتْ خَواتُمه علاه		يَبيسُ القُمَّحانِ من المُدام
والقامِح والمُقامِحُ من الإبِلِ: الذي اشتدَّ عَطَشُه فَفَتَر فُتُوراً شديداً. وبَعير مُقْمَحٌ، وقَمَحَ يَقْمَحُ قُمُوحاً وأقمَحَه العَطَش والذليل مُقمَح: لا يكادُ يرفَعُ بصَره. وقولُ الله -عزَّ وجلَّ- فهمُ مُقحَوُن أي خاشعون لا يَرفَعُونَ أبصارهم، وقال الشاعر:
ونحن على جوانِبِهِ عُكُـوفٌ		نَغُضُّ الطَّرْفَ كالإبِلِ القِماحِ
وفي مَثَل: "الظَمَأُ القامِحُ خَيْرُ من الرِيِّ الفاضِح" يُضرَبُ هذا لِما كان أوّله مَنْفَعَة وآخرهُ نَدامة.
ويقال: القامِحُ الذي يَردُ الحَوضَ فلا يشرَب. ويقال: رَوِيتُ حتّى انقَمَحْتُ: أي حتى تَرَكْتُ الشَرابَ. وابِلٌِ قِماحُ.
محق:
مَحَقَهُ اللهُ فانمَحَقَ وامتَحَقَ : أي ذَهَبَ خيرُه وبَرَكَتُه ونَقَصَ، قال الشاعر:
يَزدادُ حتّى إذا ما تَمَّ أعقَبَـه		كَرُّ الجَديدَيْن نَقْصاً ثمَّ يَنْمَحِقُ
والمُحِاقُ: آخِرُ الشَّهْر إذا انمَحَقَ الهِلالُ فلم يُرَ، قال:
بلالُ يا ابنَ الأَنجُمِ الأَطلاقِ		لَسْنَ بنَحْساتٍ ولا مِحـاقِ
ويُرْوَي: ولا أَمحاقِ.
حمق:
استَحْمَقَ الرجلُ: فَعَلَ فِعْلَ الحَمْقَى. وامرأةٌ مُحْمِقٌ: تَلِدُ الحَمْقَى. وفَرَسٌ مُحْمِقٌ: لا يَسْبِقُ نَتاجُها.
وحَمَقَ حَماقة وحُمْقاً: صارَ أحمَقَ. والحُماقُ: الجُدَريّ. يقال منه رَجُلٌ مَحمُوقٌ. وانحَمَقَ في معنى استَحْمَقَ، قال:
والشَّيْخُ يَوماً إذا ما خِيفَ يَنْحَمِقُ

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الميم** onlarla birlikte

**ق ح م**، **ق م ح**، **ح م ق**، **م ح ق** kullanımdadırlar

**قحم**:
Adam **قَحَمَ** eder, **يَقْحَم** **قُحوماً** şiirde; ve genel konuşmada denilir: **اقتَحَمَ**; o da, kendisini bir nehre yahut bir çukura yahut bir işe, düşünce olmaksızın atmasıdır. Ve denilir: **قَحَمَ قُحُوماً**: büyüdüğü zaman.

Zâide dedi: **قَحَمَ** ve **أقحَمَ** aştı; ve **اقتَحَم** odur. Ve **القَحْم**: bunamış ihtiyar; ve **القَحْمةُ**: ihtiyar kadın; recez söyleyen dedi ki:
Ben, “büyük **قَحْمُ**” deseler de		bende bir **حُداءٌ** (deve sürüş ezgisi) vardır, **زَجَلٌ** (nağmeli) ve **نَهْمُ** (iştahlı)

Ve **القُحْمةُ**: büyük iş. Onu her biri binmez; çoğulu: **قُحَم**. Ve **قُحَم الطريق**: zor olan şey; dedi ki:
Bir geçitten, **قُحَم** sahibi bir yol binerler

Ve **مِقحام** deve: **الشَّوْلَ**e (sütü azalmış develere) içinde salıverme olmaksızın dalar. Ve **المُقْحَمُ**: bir yılda dörde basıp iki yaşına giren deve; böylece dişi (yaş) dişi öne geçer. Ve **مُقْحَم** deve: bir otlatan ve bir süren olmaksızın bir çöl boşluğuna sokulur; Zû’r-Rumme dedi ki:
Yahut **مُقحَمٌ**; semeri, dün karın yanlarını zayıflattı da		iki heybe ve semer geride kaldı

Onunla devekuşunun iki kanadını benzetti. Ve **مُقْحَم** bedevî: yani çöl boşluğunda yetişti, ondan çıkmadı. Ve **التقحيم**: atın, binicisini yüzüstü atmasıdır. Ve hadiste: “Şüphesiz çekişmenin **قُحَماً**ı vardır” yani o, helâklere doğru üzerine atlanır. Ve **قُحْمُة الأَعراب**: bedevîlerin üzerine çöken kurak bir yıl; yahut bedevîlerin kır (yerleşik) beldelerine **تَقَحُّمُ**u.

**قمح**:
**القَمْحُ**: buğdaydır. Ve buğday **أَقْمَحَ** etti: un başakta aktı. Ve **الاقتِماحُ**: avucundan ağzına aldığın şeydir. Ve isim: **القُمْحة**; lokma ve bir yiyiş gibi. **القمحة**: **الحُوارِش**in adıdır. Ve **القُحَّمان**: **وَرْسٌ** (boya otu); ve denilir: safran.

Zâide dedi: o, köpüktür. Ve Nâbiga dedi ki:
Mühürleri açıldığı zaman, onun üstüne çıkar		şaraptan **القُمَّحانِ**ın kurusu

Ve develerden **القامِح** ve **المُقامِحُ**: susuzluğu şiddetlenen, sonra çok şiddetli bir gevşeme ile gevşeyen kimsedir. Ve **مُقْمَحٌ** deve; ve **قَمَحَ يَقْمَحُ قُمُوحاً**; ve susuzluk onu **أقمَحَه** etti. Ve **مُقمَح** zelil: bakışını neredeyse kaldırmaz. Ve Allah’ın sözü -aziz ve celil-: “onlar **مُقحَوُن**” yani boyun eğmişlerdir, gözlerini kaldırmazlar. Ve şair dedi ki:
Biz onun yanlarında çökmüşleriz		bakışı, **القِماحِ** develer gibi kısarız

Ve bir meselde: “**الظَمَأُ القامِحُ** rezil eden tokluktan hayırlıdır”; bu, evveli fayda olup sonu pişmanlık olan şey için darb-ı mesel yapılır.

Ve denilir: **القامِحُ** o kimsedir ki havuza varır da içmez. Ve denilir: **رَوِيتُ حتّى انقَمَحْتُ**: yani içmeyi bırakıncaya kadar. Ve **قِماحُ** develer.

**محق**:
Allah onu **مَحَقَهُ** etti de o **انمَحَقَ** ve **امتَحَقَ**: yani hayrı ve bereketi gitti ve eksildi; şair dedi ki:
Artar; nihayet tamam olunca, ona ardıl kılar		iki yeninin dönüşü, eksiltme; sonra **يَنْمَحِقُ**

Ve **المُحِاقُ**: ayın sonudur; hilâl silinip görülmediği zaman; dedi ki:
Bilâl, ey salıverilmiş yıldızların oğlu		biz uğursuzluklarla da değiliz, **مِحـاقِ** ile de

Ve rivayet olunur: “ve **أَمحاقِ** ile de değil”.

**حمق**:
Adam **استَحْمَقَ** etti: ahmakların fiilini yaptı. Ve **مُحْمِقٌ** kadın: ahmakları doğurur. Ve **مُحْمِقٌ** kısrak: yavrusu yarışta geçmez.

Ve **حَمَقَ حَماقة** ve **حُمْقاً**: ahmak oldu. Ve **الحُماقُ**: çiçek hastalığıdır. Ondan denilir: **مَحمُوقٌ** adam. Ve **انحَمَقَ**; **استَحْمَقَ** manasındadır; dedi ki:
Ve ihtiyar, bir gün korkulunca **يَنْحَمِقُ** eder

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

القمح: البُرُّ. والقمح: مصدر قَمِحْتُ السَويقَ وغيره، إذا اسْتَفَفْتَهُ. وكذلك الاقتماح. والقَميحَةُ: اسمٌ لما يُقْتَمَحُ من الجَوارش وغيره، كأنه فعيلةٌ من القمح، وهو البُرُّ. والقُمْحَةُ بالضم: ملءُ الفم منه. والقُمّحانُ بالتشديد: الوَرس. والقُمّحانُ أيضاً: شيء يعلو الخمر كالذَريرَةَ. وقمَحَ البعيرُ قَموحاً، إذا رفع رأسَه عند الحوض وامتنع عن الشرب، فهو بعير قامحٌ، والجمع قمَّح بالتشديد. يقال: شرب فَتَقَمَّحَ وانْقَمَحَ بمعنًى، إذا رفع رأسه وتركَ الشُربَ رِيًّا. وقد قامَحَتْ إبلُك، إذا وَرَدَتْ ولم تشرب ورفعت رأسَها من داءٍ يكون بها أو برد. وهي إبل مُقامِحَةٌ. وبعيرٌ مُقامِحٌ، وناقةٌ مُقامِحٌ أيضاً. والجمع قِماحٌ على غير قياس. والإقماح: رَفعُ الرأسِ وغضُّ البصر. يقال: أقْمَحَهُ الغُلُّ، إذا ترك رأسَه مرفوعاً من ضيقِه. وشَهْرا قُماحٍ: أشدُّ ما يكون من البرد، سُمِّيا بذلك لأن الإبل إذا وردت آذاها بردُ الماء فَقامَحَتْ.

##### Türkçe

**القمح**: **البُرُّ**. Ve **القمح**: **قَمِحْتُ** **السَويقَ** ve başkasının masdarıdır; onu **اسْتَفَفْتَهُ** ettiğin zaman. Yine bunun gibi **الاقتماح**. Ve **القَميحَةُ**: **الجَوارش** ve başkasından **يُقْتَمَحُ** olunan şeye bir isimdir; sanki **القمح**’tan فعيلة gibidir; o da **البُرُّ**dur. Ve **القُمْحَةُ** (ضم ile): ondan ağzın dolusu. Ve **القُمّحانُ** (teşdîd ile): **الوَرس**. Ve **القُمّحانُ** da: şarabın üzerine **كالذَريرَةَ** gibi yükselen bir şey. Ve **قمَحَ** deve **قَموحاً**; havuz başında başını kaldırdığı ve içmekten kaçındığı zaman; o, **قامحٌ** bir devedir; cem‘i **قمَّح** (teşdîd ile). Denir ki: içti de **فَتَقَمَّحَ** ve **انْقَمَحَ** aynı mânâda; başını kaldırdığı ve kanmış olarak içmeyi bıraktığı zaman. Ve senin develerin **قامَحَتْ**; vardıkları hâlde içmedikleri ve bir hastalıktan yahut soğuktan dolayı başlarını kaldırdıkları zaman. Ve onlar **مُقامِحَةٌ** develerdir. Ve **مُقامِحٌ** bir deve; ve **مُقامِحٌ** bir dişi deve de. Cem‘i, kıyasa aykırı olarak **قِماحٌ**dur. Ve **الإقماح**: başı kaldırmak ve bakışı kısmaktır. Denir ki: **أقْمَحَهُ** **الغُلُّ**; darlığından dolayı başını kaldırılmış bıraktığı zaman. Ve **شَهْرا قُماحٍ**: soğuğun en şiddetli olduğu (vakit); bu adla adlandırıldılar; çünkü develer vardıkları zaman suyun soğuğu onlara eziyet eder de **فَقامَحَتْ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والقاف والميم
حمق ، قحم ، قمح ، محق : مستعملة .
قحم : قال الليث : قَحَمَ الرّجلُ يَقْحَمُ قُحُوماً . وفي الكلام العامِّ : اقْتَحَم وهو رَمْيُه بنفسه في نَهرٍ أو وهْدَة أو في أمر من غير دُرْبَة .
وقال الله جلّ وعزّ : ( ? لنَّجْدَينِ فَلاَ ? قتَحَمَ ) ( البَلَد : 11 ) ثم فسر اقْتِحَامَها فقال : ( فَكَّ رَقَبة أو أَطْعَمَ ) . وقرىء : ( ? لْعَقَبَةُ فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعَامٌ فِى يَوْمٍ ) ( البلد : 13 ، 14 ) ومعنى فلا اقْتَحَمَ العَقَبة أي فلا هو اقتحم العقبة ، والعرب إذا نفت بلا فعلاً كررتها كقوله : ( ? لْمَسَاقُ فَلاَ صَدَّقَ وَلاَ صَلَّى ? ) ( القِيَامَة : 31 ) ولم يُكَرِّرْها هاهنا : لأنه أضمر لها فعلاً دل عليه سياق الكلام كأنه قال : فلا آمَنَ ولا اقْتَحَم العَقَبَة ، والدليل عليه قوله : ( مَتْرَبَةٍ ثُمَّ كَانَ مِنَ ? لَّذِينَ ) ( البلد : 17 ) . ويقال : تَقَحَّمَتْ بفلان دابَّتُه وذلك إذا نَدَّتْ به فلم يضبط رأسها ، فربما طوَّحت به في وهْدَة أو وَقَصَتْ به . وقال الراجز : أقُولُ والنَّاقةُ بي تَقَحّمُ وأنا منها مُكْلَئِزٌّ مُعْصِم ويحَكِ ما اسمُ أُمِّها يا عَلْكَمُ يقال : إن الناقة إذا تَقَحَّمَتْ براكبها نادَّةً لا يضبِط رأسَها إنه إذا سَمّى أُمَّها وقَفَت وعَلْكَم اسم ناقة . وفي حديث عليّ ح أنه وكَّل عبد الله بن جعفر بالخُصُومة وقال : ( إنَّ للخصومة قُحَماً ) . قال الليث : القُحَمُ : العِظامُ من الأمور التي لا يَرْكَبُها كلُّ أَحَد ، والواحدة قُحْمَة . وقال أبو عُبيد : قال أبو زيد الكلابيُّ : القُحَم : المهالك . قال أبو عُبيد : وأصلهُ من التقحم . قال : ومنه قُحْمَةُ الأعراب ، وهو أن تُصيبَهم السَّنَةُ فتُهلكهم ، فذلك تَقَحُّمها عليهم أو تَقَحُّمُهُم بلادَ الرِّيفِ . وقال ذو الرُّمَّة يصف الإبل وشدة ما تلقى من السّير حتى تُجْهِضَ أولادها : يُطْرِّحْنَ بالأولاد أو يَلْتَزِمْنَها عَلَى قُحَمٍ بين الفَلاَ والمَنَاهِلِ وقال شمر : كلُّ شاقَ صعب من الأمور المُعضِلة والحُروب والدُّيون فهي قُحَمٌ . وأنشد لرؤبة : من قُحَم الدَّين وزُهْدِ الأرفاد قال : قُحَمُ الدَّيْنِ : كثرته ومَشَقَّتُه . قال ساعِدَةُ بن جُؤَيَّة : والشيبُ داءٌ نجيسٌ لا دواء به للمرء كان صحيحاً صائبَ القُحَم يقول : إذا تقَحَّمَ في أمر لم يطش ولم يخطىء ، قال : وقال ابن الأعرابي في قوله : قومٌ إذا حاربوا في حربهم قُحَمُ قال : إقدامٌ وجرأةٌ وتقحُّم ، وقال في قوله : ( معنْ سَرَّه أَنْ يَتَقَحَّم جراثيمَ جَهَنَّم فَلْيَقْضِ في الحدِّ ) . قال شمر : التَّقَحُّم : التقدُّم والوقُوع في أُهْوِيَّة وشِدَّة بغير رَوِيَّة ولا تَثَبُّت . وقال العجَّاج : إذَا كَلَى واقْتُحم المَكْلِيُّ يقول : صُرِع الذي أُصيبت كُلْيَتُه . قال : واقْتَحَم النَّجْمُ إذا غاب وسقط . وقال ابن أحمر : أُراقبُ النجم كأني مُولَع بحيثُ يجري النجمُ حتى يَقْتَحم
أي يسقط . وقال جرير في التقدّم : هم الحامِلُون الخيلَ حتى تَقَحَّمَتْ قَرابيسُها وازداد موجاً لُبُودُها وقال الليث : المَقاحيمُ مِنَ الإبل التي تَقْتحِم فتضرب الشّوْلَ من غير إرسال فيها ، والواحد مِقْحَامٌ . قلت : هذا من نعت الفُحُول . والمُقْحَمُ : البعيرُ الذي يُرّبِعُ ويُثني في سنة واحدة : فَتَقْتَحِمُ سنٌّ على سنَ قبل وقتها . يقال : أُقْحِمَ البَعِيرُ وهذا قول الأصمعي إن البعير إذا ألقَى سِنَّيْه في عام واحد فهو مُقْحَم ، وذلك لا يكون إلاَّ لابْن الهرِمين . وقال الليث : بعيرٌ مُقْحَم . وهو الذي يُقْحَمُ في المفازة من غير مُسِيمٍ ولا سائق . وقال ذو الرُّمَّة : أَوْ مُقْحَمٌ أَضْعَفَ الإبْطَان حَادِجُه بالأمْس فاسْتَأْخَرَ العِدْلانِ والقَتَبُ قال : شبَّه به جَنَاحَي الظَّليم . قال : وأعرابيٌّ مُقْحَمٌ : نشأ في البَدْو والفَلَواتِ لم يُزَايلها . والتَّقْحيم : رَمْيُ الفَرَسِ فارِسَه على وَجْهِه وأنشد : يُقَحِّمُ الفارِسَ لَوْلا قَبْقَبُه وفي صفة رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا تَقْتَحِمُه عَيْن من قِصَر ) . قال أبو عُبيد : اقْتَحَمَتْه عيني إذا احْتَقَرَتْه ، أراد الواصف أنه لا تستصغره العينُ ولا تزدريه لقصره ، وفلان مُقْحَمٌ أي ضعيف . وكُلُّ شيء نُسب إلى الضَّعْف فهو مُقْحَمٌ ، ومنه قول الجَعْدِي : علوْنَا وسُدْنَا سُؤْدَداً غير مُقْحَم وأصل هذا كله من المُقْحَم الذي يتحول من سِنِّ إلى سِنَ في سنة واحدة . وقال ابن الأعرابي : شيخ قَحْرٌ وقَحْمٌ بمعنى واحد . وقال أبو عمرو : القَحْمُ : الكبير من الإبل ، ولو شُبِّه به الرجلُ كان جائزاً ، والقَحْرُ مثله . وقال أبو العَمَيْثَل الأعرابي : القَحْمُ الذي أقْحَمَتْه السِّن تراه قد هَرِم في غير أوان الهَرَم . قمح : قال الليث : القَمْحُ : البُرُّ . قال : وإذا جَرَى الدَّقيقُ في السُّنْبُل من لَدُنِ الإنضاج إلى الاكتناز ، تقول : قد جَرى القمحُ في السُّنْبل ، وقد أقْمَحَ البُرُّ . قلت : وقد أنْضَج ونَضِج ، والقَمْحُ لغةٌ شاميّةٌ ، وأهل الحجاز قد تكلموا بها . وقال الليث : الاقْتِماحُ : أخْذُك الشيء في راحتِك ثم تَقْتَمِحهُ في فِيك ، والاسم القُمْحَةُ كاللُّقْمَةِ والأُكْلَةِ : قال : والقَمِيحَةُ : اسم الجُوَارِشِ . قلت : يقال : قَمِحْتُ السويقَ أَقْمَحُهُ قَمحاً إذا سفِفْتَه . أخبرني بذلك المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي . قال : والقَمِيحَة : السَّفُوفُ من السَّويقِ وغيره . الليث : القُمَّحان : يقال : وَرْس . ويقال : زَعْفَران . وقال أبو عُبيد : القُمَّحَانُ : زَبَدُ الخَمْرِ
ويقالُ : طيبٌ . وقال النابغة : ( يبَيسُ القُمَّحَان مِنَ المَدَام ) وقال الليث : المُقامِحُ والقامِح من الإبل الذي قد اشتد عطَشُه حتى فَتَر لذلك فُتوراً شديداً ، وبعير مُقْمَح ، وقد قَمَحَ يَقْمَح من شِدَّةِ العطش قُموحاً ، وأقمحَه العطشُ فهو مُقْمَح . وقال الله جلّ وعزّ : ( أَعْن ? قِهِمْ أَغْلَ ? لاً فَهِىَ إِلَى ? لاَذْقَ ? نِ ) ( يس : 8 ) : خاشعون لا يرفعون أبصارَهم ، قلت : كلُّ ما قاله الليث في تفسير القامِح والمُقامِح وفي تفسير قوْله : ( إِلَى ? لاَذْقَ ? نِ ( فخطأٌ ، وأهل العربية والتفسير على غيرِه ، فأما المُقامِح فإنّ الإيَادِيّ أقرأني لشَمِر عن أبي عُبَيد عن الأصمعي أنه قال : بَعِيرٌ مُقامحٌ وكذلك الناقةُ بغير هاء إذا رَفَع رأسَه عن الحوضِ ولم يشرَب . قال وجمعه قِمَاحٌ . وقال بِشْر بن أبي خازم يَذْكر سفينةً ورُكبانَها : ونحنُ عَلَى جَوانِبها قُعُودٌ نَغُضُّ الطَّرْفَ كالإبلِ القِماح قال أبو عُبيد : قَمَحَ البعيرُ يَقْمَحُ قُموحاً وقَمَه يَقْمَه قُموها : إذا رفع رأسَه ولم يشرَب الماء . ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابيِّ أنه قال : التقَمُّحُ : كراهةُ الشُّرْبِ . وقال الهُذَليّ : فتًى ما ابنُ الأغَرِّ إذا شَتَوْنا وحُبّ الزاد في شَهْرَيْ قُماح رواه بضمِّ القافِ قُماح ورواه ابنُ السِّكِّيت في شهري قِماح بالكسر وهما لغتان . وشَهْرا قُماح هما الكانونانِ أشدُّ الشتاءِ برداً : سُمِّيا شهرَي قِماح لكَراهةِ كلِّ ذِي كَبِدٍ شُرْبَ الماء فيهما : ولأن الإبِلَ لا تشربُ الماءَ فيهما إلا تَعْذيراً . وقال أبو زَيد : تَقَمَّحَ فلان من الماء : إذا شرِبَ الماء وهو متكاره . وقال شمر : يقال لشَهْرَي قِماح : شَيْبَانُ ومَلْحانُ . وأما قول الله جلّ وعزّ : ( أَعْن ? قِهِمْ أَغْلَ ? لاً فَهِىَ إِلَى ? لاَذْقَ ? نِ ) ( يس : 8 ) فإن سَلَمة روى عن الفراء أنه قال : المُقْمَحُ : الغاضُّ بصرَه بعد رفعِ رأسِه . وقال الزَّجَّاج : المُقْمَحُ : الرافع رأسَه الغاضُّ بصرَه . قال : وقيلَ للكانونَيْنِ شَهْرا قُمَاح : لأن الإبلَ إذا وَرَدَت الماءَ فيهما ترفعُ رؤوسها لشِدَّة بَرْده . قال : وقولُه : ( أَعْن ? قِهِمْ أَغْلَ ? لاً فَهِىَ ( هي كناية عن الأيدي لا عن الأعناقِ لأنَّ الغُلَّ يجعَلُ اليدَ تَلِي الذَّقَنَ والعُنُقَ وهو مقاربٌ للذَّقن . قلتُ : وأراد جلّ وعزّ أنَّ أيديَهم لمّا غُلَّت عند أعناقِهم رَفَعَتِ الأغلالُ أذقانَهم ورؤوسهم صُعُداً كالإبل الرافعةِ رؤوسها . وقال اللّيثُ : يقال في مَثَل : ( الظَّمَأُ القامحُ خَيرٌ من الرِّيِّ الفاضح ) . قلتُ : وهذا خلاف ما سمِعناه من العربِ ، والمسموع منهم : ( الظمأ الفادحُ خَيرٌ من الرِّيِّ الفاضح ) ومعناه العطشُ الشاقُّ خيرٌ من
رِيَ يَفضحُ صاحبَه . وقال أبو عُبيد في قَوْل أُمِّ زَرْع : ( وعِنده أقولُ فلا أُقَبَّحُ وأشربُ فأَتَقَمَّح ) أي أرْوَى حتى أَدَعَ الشربَ من شِدة الرِّي : قلتُ : وأصْلُ التقَمُّح في الماء فاستعارتْه في اللَّبن ، أرادت أنها تَرْوى من اللَّبن حتى ترفع رأسها عن شُرْبه كما يفعل البعيرُ إذا كَرِه شُرْبَ الماء . قال ابن شُمَيل : إنَّ فلاناً لَقَموح للنَّبِيذ أي شَرُوبٌ له وإنه لَقَحوف للنبيذ . وقد قَمَحَ الشرابَ والنبيذَ والماء واللَّبَن واقْتَمَحَه وهو شُرْبه إيّاه . وقَمِح السَّوِيقَ قَمْحاً ، وأما الخبزُ والتّمرُ فلا يقال فيهما : قمِحَ ، إنما يقال القمح فيما يُسَفّ . محق : قال الليث : المَحْقُ : النُّقصانُ وذَهابُ البركة . قال : والمَحاقُ : آخر الشهر إذا امَّحَق الهلال . وأنشد : يزدادُ حتى إذا ما تَمَّ أَعْقَبَهُ كَرُّ الْجَدِيدَيْنِ منه ثم يَمَّحِق قال : وتقول : مَحَقَه الله فامَّحق وامْتَحَق أي ذهبَ خيرُه وبركتُه . وأَنشد لِرُؤبةَ : بِلالُ يا ابنَ الأنجُم الأطْلاقِ لَسْنَ بنَحْسَاتٍ ولا أَمْحَاقِ قلت : واختلفَ أهل العربية في اللَّيالِي المحاقِ ، فمنهم من جَعَلها الثلاثَ التي هي آخرُ الشهرِ وفيها السِّرارُ وإلى هذا ذهب أبو عُبيد وابن الأعرابي ، ومنهم من جَعَلها ليْلةَ خمسٍ وستَ وسبعٍ وعشرين لأن القمرَ يطلُع في أخيرِها ثم يأتي الصّبحُ فيَمْحَقُ ضوءَ القمر ، والثلاثُ التي بعدها هي الدَّآدِىء وهذا قول الأصمعيّ وابن شُمَيل وإليه ذهب أبو الهيْثَم والمبرِّد والرِّياشي ، وهو أصحُّ القولَيْن عِندي . ابن السكيت عن أبي عمرو : الإمْحَاقُ : أن يَهِلك المال كمَحاقِ الهلالِ وأنشد : أَبوك الذي يَكْوِى أُنوفَ عُنُوقِه بأظفارِه حتى أنَسَّ وأَمْحَقَا قال : وقال الأصمعي : جاء في ماحقِ الصَّيف أي في شدَّةِ حَرِّه . وقال ساعِدةُ الهُذَليُّ : ظلَّتْ صَوَافِنَ بالأرْزَانِ صادِيَةً في ماحِقٍ من نهار الصَّيْف مُحْتَدِم ويقال : يوم ماحِقٌ : إذا كان شديدَ الحَرِّ أي أنه يَمْحَقُ كلّ شيء ويَحْرِقُه وقد مَحقْتُ الشيءَ أَمْحَقُه . وقَرْنٌ مَحِيقٌ : إذا دُلِك فذهب حَدّه ومَلُسَ . ومن المَحْقِ الخَفي عند العرب أن تَلِدَ الإبلُ الذّكورَ ولا تِلدَ الإناثَ : لأن فيه انقطاعَ النَّسِل وذِهابَ اللَّبَن . ومن المَحْقِ الخَفِي النَّخْل المُقارَب بينَه في الغَرْسِ . وكلُّ شيء أبطَلْتَه حتى لا يبقَى منه شيءٌ فقد مَحَقْتَه وقد أمْحَقَ أي بَطَلَ . قال الله : ( يَمْحَقُ ? للَّهُ ? لْرِّبَو ? اْ وَيُرْبِى ? لصَّدَقَ ? تِ ) ( البَقَرَة : 276 ) أي يَستأْصِل الله الرِّبا فيُذْهِب رَيْعَه وبَركتَهُ . وقال أبو زيد : مَحَقَه الله وأَمْحَقَه وأبَى الأصمعيّ إلاّ مَحَقَه . ويقال : مُحَاقُ القمر وَمِحاقُه . ومَحَّق فلانٌ بفلان تَمْحِيقاً : وذلك أنَّ
العرب في الجاهِلية إذا كان يَوْمُ المُحاق من الشَّهر ، بدَرَ الرجل إلى ماء الرجل إذا غاب عنه فيَنْزِل عَلَيه ويَسْقِي به مالَه ، فلا يَزال قَيِّمَ الماء ذلك الشَّهْر ورَبَّه حتى يَنْسَلِخَ ، فإذا انْسَلَخ كان رَبُّه الأوَّلُ أحَقَّ بِه ، وكانت العرب تدعو ذلك المَحِيقَ . أبو العبَّاس عن ابن الأعْرابيّ قال : المَحْقُ : أن يَذْهَب الشيء كُلُّه حتى لا يُرَى منه شَيْءٌ ، ومنه قول الله : ( يَمْحَقُ ? للَّهُ ? لْرِّبَو ? اْ ( أي يَسْتأْصِلُ الله . حمق : قال الليث : حَمُقَ الرجلُ يَحْمُقُ حَماقَة وحُمْقاً ، واسْتَحْمَق الرجُل إذا فَعَل فِعْل الحَمْقَى . وامْرأةٌ مُحْمِقٌ : تَلِدُ الحَمْقَى . ويُقال مُحْمِقَةٌ . وقالت امْرَأَةٌ من العرب : لستُ أُبالي أن أكون مُحْمِقَهْ إذا رأيتُ خُصْيَةً مُعَلَّقَهْ وسئل أبو العباس عن قول الشاعر : إن للحُمْقِ نعْمَةً في رِقَابِ الْنَ اسِ تَخْفَى عَلَى ذَوِي الألْبَابِ فقال : سُئل بعضُ البُلغَاءِ عن الْحُمقِ فقال : أَجْودُه خَيْرُه قال : ومَعناه أن الأحْمَق الذي فيه بُلْغَةٌ يطاوِلُك بحُمْقِه فلا تعثُر على حُمْقه إلاّ بعد مِرَاس طويل ، والأحْمَق : الذي لا مُلاَوَمَ فيه ينكشف حُمقُه سريعاً فتستريح منه ومن صُحبتِه . قال : ومعْنى البيْت مُقَدَّم ومؤخَّر ، كأنه قال : إن للحُمق نعمةً في رِقابِ العُقَلاءِ تَغِيبُ وتَخْفَى على غيرهم من سائر الناس لأنهم أفطَن وأذكَى من غيره . قال : والأحْمَق : مأخوذٌ من انحماق السوقِ إذا كسدَت فكأنه فَسَد عَقلُه حتى كَسد . أبو عُبيد عن الأحمر : نام الثَّوْبُ وانحمق إذا خَلُق . قالَ : وانْحمقَت السّوقُ إذا كَسَدت . قال : وقال الكسائي : الحُمَاقُ : الجُدَرِيُّ يقال منْه رجل مَحْموق . وقال ابن دُرَيْد : انحمق الرجُل إذا ضَعُفَ عن الأمر . قال : والحَمِق : الخفيف اللِّحية ، وقال غيره : يقال رَجُلٌ أحْمَق وحَمِقٌ بمعنًى واحِد . والحُمَيقَاءُ : الجُدَرِيُّ الذي يصيبُ الصِّبيانَ . والبَقْلَةُ الحَمقاءُ : هي الفَرْفَخَةُ . قال : والحَمَاق : نَبْتٌ ذكَرَتْه أمُّ الهيثم قال : وذَكَر بعضُهم أن الحَمَقِيق نَبْتٌ . وقال الخليل : هو الهَمَقِيق . وقال الليث : فَرَسٌ مُحْمِق إذا كان نِتاجُها لا يَسبِق . قلت : لا أَعْرِفُ المُحْمِق بهذا المعْنى . وقال أبو زيد : انْحمق الطَّعام انْحماقاً . ومَأقَ مُؤُوقاً إذا رَخُص . ابن السِّكِّيت : يقال : لِلَّيَالي التي يطلُع القمرُ فيها لَيلَه كلَّه فيكون في السماء ومن دونِه غَيْمٌ فترَى ضَوْءاً ولا ترى قمراً فتَظُن أنك قد أصْبَحْت وعليك لَيْل : المُحْمِقات . يقال : غَرَّنِي غُرورَ المُحْمِقات . ثعلب عن ابن الأعرابي قالَ : الحُمْق أصلُه
الكسادُ . ويقال للأَحْمَق : الكاسِد العَقْل . قال : والحُمْق أيضاً : الغُرور . يقال : سِرْنا في لَيَال مُحْمِقاتٍ إذا اسْتَتر القمر فيها بغَيْم أبْيضَ رقيق فيَسير الرَّاكِبُ وهو يَظُن أنه قد أصبح حتى يملَّ ، قال : ومنه أخذ اسم الأحمق لأنه يغرك في أول مجلسه بتعاقله ، فإذا انتهى إلى آخر كلامه بيَّن حمقه فقد غرك بأول كلامه .

##### Türkçe

**باب الحاء والقاف والميم**
**حمق** ، **قحم** ، **قمح** ، **محق** : kullanımdadır.

**قحم** : Leys dedi ki: **قَحَمَ** adam **يَقْحَمُ** **قُحُوماً**. Genel konuşmada: **اقْتَحَم**; bu, onun kendisini bir nehre yahut bir çukura yahut tecrübesiz olarak bir işe atmasıdır.

Allah yüce ve aziz dedi ki: ( ? **لنَّجْدَينِ فَلاَ ? قتَحَمَ** ) ( **البَلَد** : 11 ) sonra onun **اقْتِحَام**’ını açıkladı da dedi ki: ( **فَكَّ رَقَبة أو أَطْعَمَ** ) . Ve şöyle okunmuştur: ( ? **لْعَقَبَةُ فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعَامٌ فِى يَوْمٍ** ) ( **البلد** : 13 ، 14 ) . Ve “**فلا اقْتَحَمَ العَقَبة**”nın manası: yani o, engeli aşmadı. Araplar bir fiili **بلا** ile nefyettiklerinde onu tekrar ederler; şu sözü gibi: ( ? **لْمَسَاقُ فَلاَ صَدَّقَ وَلاَ صَلَّى ?** ) ( **القِيَامَة** : 31 ) . Burada onu tekrar etmedi: çünkü ona, sözün akışının delalet ettiği bir fiili gizledi; sanki şöyle dedi: “Ne iman etti ne de engeli aştı”; bunun delili de şu sözüdür: ( **مَتْرَبَةٍ ثُمَّ كَانَ مِنَ ? لَّذِينَ** ) ( **البلد** : 17 ) . Ve denir: **تَقَحَّمَتْ** falan kimseyle onun biniti; bu, onunla ürküp kaçtığında ve başını zapt edemediğinde olur; belki onu bir çukura savurur yahut onu düşürür. Recez söyleyen dedi ki:
أقُولُ والنَّاقةُ بي تَقَحّمُ
وأنا منها مُكْلَئِزٌّ مُعْصِم
ويحَكِ ما اسمُ أُمِّها يا عَلْكَمُ

Denir: deve, binicisiyle başını zapt edemeyeceği şekilde **تَقَحَّمَتْ** (azıp) olursa, onun anasının adını söylediğinde durur. **عَلْكَم** bir devenin adıdır. Ali’nin hadîsinde (Allah ondan razı olsun): o, Abdullah b. Ca‘fer’i davaya vekil kıldı ve dedi ki: ( **إنَّ للخصومة قُحَماً** ) . Leys dedi ki: **القُحَمُ**: herkesin binmediği, işlerden büyük olanlardır; teki **قُحْمَة**’dir. Ebû Ubeyd dedi ki: Ebû Zeyd el-Kilâbî dedi: **القُحَم**: helâklerdir. Ebû Ubeyd dedi ki: aslı **التقحم**’dandır. Dedi ki: bundan **قُحْمَةُ الأعراب**; o da, kıtlığın onlara isabet edip onları helâk etmesidir; işte bu, onun onlara **تَقَحُّم**’udur yahut onların **بلادَ الرِّيفِ**’e **تَقَحُّم**’udur. Zü’r-Rumme, develeri ve yürüyüşten gördükleri şiddeti, ta yavrularını düşürünceye kadar, tasvir ederek dedi ki:
يُطْرِّحْنَ بالأولاد أو يَلْتَزِمْنَها
عَلَى قُحَمٍ بين الفَلاَ والمَنَاهِلِ

Şemmer dedi ki: müşkil işlerden, savaşlardan ve borçlardan her zor, çetin şey **قُحَم**’dır. Rü’be’ye ait olarak şu okundu:
من قُحَم الدَّين وزُهْدِ الأرفاد

Dedi ki: **قُحَمُ الدَّيْنِ**: onun çokluğu ve meşakkatidir. Sâ‘ide b. Cüeyye dedi ki:
والشيبُ داءٌ نجيسٌ لا دواء به
للمرء كان صحيحاً صائبَ القُحَم

Yani: bir işe **تقَحَّمَ** ettiğinde şaşırmadı ve hata etmedi. Dedi ki: İbnü’l-A‘râbî şu söz hakkında dedi: “**قومٌ إذا حاربوا في حربهم قُحَمُ**” dedi ki: atılganlık, cesaret ve **تقحُّم**. Ve şu söz hakkında dedi: ( **معنْ سَرَّه أَنْ يَتَقَحَّم جراثيمَ جَهَنَّم فَلْيَقْضِ في الحدِّ** ) . Şemmer dedi ki: **التَّقَحُّم**: düşünmeden ve sağlamca durup tartmadan ilerlemek ve uçurumlara ve şiddete düşmektir. A‘câc dedi ki:
إذَا كَلَى واقْتُحم المَكْلِيُّ

Yani: böbreği vurulan kimse yere serildi. Dedi ki: yıldız **اقْتَحَم** ettiğinde: kayboldu ve düştü. İbn Ahmer dedi ki:
أُراقبُ النجم كأني مُولَع
بحيثُ يجري النجمُ حتى يَقْتَحم

Yani: düşer. Cerîr ilerleme hakkında dedi ki:
هم الحامِلُون الخيلَ حتى تَقَحَّمَتْ
قَرابيسُها وازداد موجاً لُبُودُها

Leys dedi ki: **المَقاحيمُ** develerden, **تَقْتحِم** edenlerdir; salıverme olmaksızın **الشّوْلَ**’a vururlar; teki **مِقْحَام**’dır. Ben dedim: bu, aygırların sıfatındandır. **المُقْحَمُ**: bir yılda dörde ve beşe (yaş) giren devedir; böylece bir diş, vaktinden önce bir dişin üzerine **تَقْتَحِمُ** eder. Denir: **أُقْحِمَ** deve; bu, Asma‘î’nin sözüdür: deve bir yılda iki dişini düşürürse o **مُقْحَم**’dır; bu da ancak çok yaşlıların yavrusunda olur. Leys dedi ki: **بعيرٌ مُقْحَم**; o, otlatan ve süren olmaksızın çölün içine **يُقْحَمُ** edilendir. Zü’r-Rumme dedi ki:
أَوْ مُقْحَمٌ أَضْعَفَ الإبْطَان حَادِجُه
بالأمْس فاسْتَأْخَرَ العِدْلانِ والقَتَبُ

Dedi ki: onunla devekuşunun iki kanadını benzetti. Dedi ki: **وأعرابيٌّ مُقْحَمٌ**: bedevîlikte ve çöllerde yetişmiş, onlardan ayrılmamıştır. **التَّقْحيم**: atın, binicisini yüzüstü atmasıdır. Ve şu okundu:
يُقَحِّمُ الفارِسَ لَوْلا قَبْقَبُه

Resûlullah’ın (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) sıfatında: ( **لا تَقْتَحِمُه عَيْن من قِصَر** ) . Ebû Ubeyd dedi ki: “Gözüm onu **اقْتَحَمَتْ**” yani onu küçük gördü; vasfeden, onun kısalığından dolayı gözün onu küçük görmediğini ve horlamadığını kastetti. Ve falan **مُقْحَمٌ**: yani zayıf. Zayıflığa nispet edilen her şey **مُقْحَمٌ**’dır; bundan Câ‘dî’nin sözü:
علوْنَا وسُدْنَا سُؤْدَداً غير مُقْحَم

Bunun hepsinin aslı, bir yılda bir dişten bir dişe geçen **المُقْحَم**’dandır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **شيخ قَحْرٌ وقَحْمٌ** bir manadadır. Ebû Amr dedi ki: **القَحْمُ**: develerin büyüğü; adam ona benzetilse caiz olur; **القَحْرُ** da onun gibidir. Ebû’l-Ameysel el-A‘râbî dedi ki: **القَحْمُ**: yaşı onu **أقْحَمَتْ** olan; onu, yaşlılığın vakti olmaksızın yaşlanmış görürsün.

**قمح** : Leys dedi ki: **القَمْحُ**: **البُرُّ** (buğday). Dedi ki: un, başakta olgunlaşmadan dolgunlaşmaya doğru akıp yürüdüğünde “**قد جَرى القمحُ في السُّنْبل**” dersin; ve **البُرُّ** **أقْمَحَ** etmiştir. Ben dedim: ve olgunlaşmıştır ve olgun olmuştur; **القَمْحُ** Şam dilidir; Hicaz ehli de onunla konuşmuştur. Leys dedi ki: **الاقْتِماحُ**: senin bir şeyi avucunda alman, sonra onu ağzına **تَقْتَمِحهُ** etmen; isim **القُمْحَةُ**’dır; **اللُّقْمَةِ** ve **الأُكْلَةِ** gibi. Dedi ki: **القَمِيحَةُ**: **الجُوَارِشِ**’in adıdır. Ben dedim: denir: **قَمِحْتُ السويقَ أَقْمَحُهُ قَمحاً**; onu **سفِفْتَه** (ağıza alıp yutacak şekilde yedin) ise. Bunu bana Münzirî, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi. Dedi ki: **القَمِيحَة**: **السَّفُوفُ**; **السَّويقِ**’ten ve başkasından. Leys: **القُمَّحان**: **وَرْس** denir. Ve **زَعْفَران** denir. Ebû Ubeyd dedi ki: **القُمَّحَانُ**: şarabın köpüğüdür; ve denir: güzel kokudur. Nâbiga dedi ki: ( يبَيسُ **القُمَّحَان** مِنَ المَدَام ) . Leys dedi ki: **المُقامِحُ** ve **القامِح** develerden, susuzluğu şiddetlenmiş olup bundan dolayı şiddetli bir gevşeklikle gevşeyen; ve **بعير مُقْمَح**; ve o, susuzluğun şiddetinden **قَمَحَ يَقْمَح** **قُموحاً**; susuzluk onu **أقمحَه** eder, o da **مُقْمَح** olur. Allah yüce ve aziz dedi ki: ( **أَعْن ? قِهِمْ أَغْلَ ? لاً فَهِىَ إِلَى ? لاَذْقَ ? نِ** ) ( **يس** : 8 ) : boyun eğmişlerdir; gözlerini kaldırmazlar. Ben dedim: Leys’in **القامِح** ve **المُقامِح**’ı tefsirde söylediklerinin ve “( **إِلَى ? لاَذْقَ ? نِ** )” tefsirinin hepsi hatadır; Arap dili ve tefsir ehli onun dışında bir görüş üzeredir. **المُقامِح**’a gelince: İyâdî bana, Şemmer’den, Ebû Ubeyd’den, Asma‘î’den okuttu ki o dedi: **بعيرٌ مُقامحٌ**; ve dişisinde de, **هاء** olmaksızın, böyledir: havuzdan başını kaldırır ve içmezse. Dedi: çoğulu **قِمَاحٌ**’tır. Bişr b. Ebî Hâzim, bir gemiyi ve yolcularını anarak dedi ki:
ونحنُ عَلَى جَوانِبها قُعُودٌ
نَغُضُّ الطَّرْفَ كالإبلِ القِماح

Ebû Ubeyd dedi ki: deve suyu içmeyip başını kaldırırsa **قَمَحَ يَقْمَحُ قُموحاً** ve **قَمَه يَقْمَه قُموها**. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki o dedi: **التقَمُّحُ**: içmeyi kerih görmektir. Hüzeli dedi ki:
فتًى ما ابنُ الأغَرِّ إذا شَتَوْنا
وحُبّ الزاد في شَهْرَيْ قُماح

Onu **قُماح** diye **القاف**’ın zammıyla rivayet etti; İbnü’s-Sikkît ise “**شهري قِماح**” diye kesreyle rivayet etti; ikisi de dildir. **شَهْرا قُماح** iki **الكانونانِ**’dır; kışın en şiddetli soğuğudur: her ciğer sahibinin o ikisinde su içmeyi kerih görmesinden dolayı **شهرَي قِماح** diye adlandırıldılar; ve develer o ikisinde ancak zorlanarak su içerler. Ebû Zeyd dedi: falan kimse sudan **تَقَمَّحَ** etti: suyu kerihlenerek içtiyse. Şemmer dedi: **شَهْرَي قِماح**’a **شَيْبَانُ** ve **مَلْحانُ** denir. Allah yüce ve aziz’in sözüne gelince: ( **أَعْن ? قِهِمْ أَغْلَ ? لاً فَهِىَ إِلَى ? لاَذْقَ ? نِ** ) ( **يس** : 8 ) ; Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti ki o dedi: **المُقْمَحُ**: başını kaldırdıktan sonra gözünü kısandır. Zeccâc dedi: **المُقْمَحُ**: başını kaldıran, gözünü kısan. Dedi: iki **كانون**’a **شَهْرا قُمَاح** denilmiştir; çünkü develer o ikisinde suya vardıklarında, soğuğunun şiddetinden başlarını kaldırırlar. Dedi: “( **أَعْن ? قِهِمْ أَغْلَ ? لاً فَهِىَ** )” sözü: eller hakkında kinayedir, boyunlar hakkında değil; çünkü **الغُلَّ** eli çeneye ve boyna bitişik kılar; o da çeneye yakındır. Ben dedim: yüce ve aziz, elleri boyunlarında bağlanınca, zincirlerin onların çenelerini ve başlarını, başlarını kaldıran develer gibi, yukarı kaldırdığını murat etti. Leys dedi ki: meselde denir: ( **الظَّمَأُ القامحُ خَيرٌ من الرِّيِّ الفاضح** ) . Ben dedim: bu, Araplardan işittiğimize aykırıdır; onlardan işitilen: ( **الظمأ الفادحُ خَيرٌ من الرِّيِّ الفاضح** ) ; manası: ağır susuzluk, sahibini rezil eden tokluktan (suya kanmışlıktan) hayırlıdır. Ebû Ubeyd, Ümmü Zer‘in sözü hakkında: ( **وعِنده أقولُ فلا أُقَبَّحُ وأشربُ فأَتَقَمَّح** ) yani: şiddetli kanmışlıktan içmeyi bırakıncaya kadar doyarım. Ben dedim: **التقَمُّح**’ın aslı suda idi; onu sütte ödünç aldı; sütle doyup, deve su içmeyi kerih gördüğünde yaptığı gibi, içmekten başını kaldırdığını kastetti. İbn Şümeyl dedi: falan kimse **لَقَموح**tur **للنَّبِيذ**; yani onu çok içendir; ve o **لَقَحوف**tur nebîze. Ve içeceği, nebîzi, suyu ve sütü **قَمَحَ** etti ve onu **اقْتَمَحَه**; bu, onu içmesidir. Ve **السَّوِيقَ**’i **قَمِح** etti **قَمْحاً**; ekmek ve hurmada ise “**قمِحَ**” denmez; **قمح** ancak **يُسَفّ** edilende söylenir.

**محق** : Leys dedi ki: **المَحْقُ**: eksilme ve bereketin gitmesidir. Dedi ki: **المَحاقُ**: ayın sonudur; hilal **امَّحَق** ettiğinde. Ve şu beyit okundu:
يزدادُ حتى إذا ما تَمَّ أَعْقَبَهُ
كَرُّ الْجَدِيدَيْنِ منه ثم يَمَّحِق

Dedi ki: “Allah onu **مَحَقَه** etti” dersin; o da **امَّحق** ve **امْتَحَق** etti; yani hayrı ve bereketi gitti. Rü’be’ye ait olarak şu okundu:
بِلالُ يا ابنَ الأنجُم الأطْلاقِ
لَسْنَ بنَحْسَاتٍ ولا أَمْحَاقِ

Ben dedim: **اللَّيالِي المحاقِ** hakkında Arap dili ehli ihtilaf etti: onlardan kimi, ayın sonundaki ve içinde **السِّرارُ** bulunan üç geceyi yaptı; Ebû Ubeyd ve İbnü’l-A‘râbî buna gitti. Onlardan kimi de, yirmi yedinin beş, altı ve yedi gecelerini yaptı; çünkü ay onların sonunda doğar, sonra sabah gelir de ayın ışığını **يَمْحَق** eder; ondan sonraki üç gece ise **الدَّآدِىء**’dür; bu, Asma‘î ve İbn Şümeyl’in sözüdür; Ebû’l-Heysem, Müberred ve Riyâşî de buna gitti; iki sözün daha sahihi benim yanımda budur. İbnü’s-Sikkît, Ebû Amr’dan: **الإمْحَاقُ**: malın, hilalin **محاق**’ı gibi helâk olmasıdır. Ve şu okundu:
أَبوك الذي يَكْوِى أُنوفَ عُنُوقِه
بأظفارِه حتى أنَسَّ وأَمْحَقَا

Dedi ki: Asma‘î dedi: “**ماحقِ الصَّيف**”de geldi; yani onun sıcağının şiddetinde. Sâ‘ide el-Hüzelî dedi ki:
ظلَّتْ صَوَافِنَ بالأرْزَانِ صادِيَةً
في ماحِقٍ من نهار الصَّيْف مُحْتَدِم

Ve denir: **يوم ماحِقٌ**: şiddetli sıcak olduğunda; yani her şeyi **يَمْحَقُ** eder ve yakar. Ve “şeyi **مَحقْتُ** **أَمْحَقُه**” dersin. **قَرْنٌ مَحِيقٌ**: ovulup keskinliği gidince ve pürüzsüz olunca. Araplar yanında gizli **المَحْقِ**’tan: develerin erkek doğurup dişi doğurmamasıdır; çünkü onda neslin kesilmesi ve sütün gitmesi vardır. Gizli **المَحْقِ**’tan: dikimde birbirine yakın hurmalıklardır. Her neyi iptal edip ondan hiçbir şey bırakmazsan onu **مَحَقْتَه** etmiş olursun; ve o **أمْحَقَ** eder; yani bâtıl olur. Allah dedi: ( **يَمْحَقُ ? للَّهُ ? لْرِّبَو ? اْ وَيُرْبِى ? لصَّدَقَ ? تِ** ) ( **البَقَرَة** : 276 ) yani Allah ribâyı kökünden söker; kazancını ve bereketini giderir. Ebû Zeyd dedi: Allah onu **مَحَقَه** etti ve **أَمْحَقَه** etti; Asma‘î ise ancak “**مَحَقَه**”i kabul etti. Ve denir: **مُحَاقُ القمر** ve **مِحاقُه**. Falan kimse falan kimseye **مَحَّق** etti **تَمْحِيقاً**: bu, şudur ki Araplar cahiliyede, ayın **المُحاق** günü olduğunda, adam, kendisinden uzak kaldığında bir adamın suyuna erken gider; onun üzerine iner ve onunla malını sular; o ay boyunca suyun idarecisi ve sahibi olmaya devam eder, ay çıkıncaya kadar; ay çıkınca ilk sahibi ona daha hak sahibi olurdu; Araplar buna **المَحِيقَ** derlerdi. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **المَحْقُ**: şeyin tamamının gidip ondan hiçbir şey görülmez olmasıdır; Allah’ın sözü de bundandır: ( **يَمْحَقُ ? للَّهُ ? لْرِّبَو ? اْ** ) yani Allah kökünden söker.

**حمق** : Leys dedi ki: adam **حَمُقَ** eder; **يَحْمُقُ** **حَماقَة** ve **حُمْقاً**. Adam **اسْتَحْمَق** eder: **الحَمْقَى**’nın fiilini yaptığında. Ve kadın **مُحْمِقٌ**: **الحَمْقَى** doğurur. Ve **مُحْمِقَةٌ** denir. Araplardan bir kadın dedi ki:
لستُ أُبالي أن أكون مُحْمِقَهْ
إذا رأيتُ خُصْيَةً مُعَلَّقَهْ

Ebû’l-Abbâs’a şairin şu sözü soruldu:
إن للحُمْقِ نعْمَةً في رِقَابِ الْنَ
اسِ تَخْفَى عَلَى ذَوِي الألْبَابِ

O dedi ki: bazı belîğlere **الْحُمقِ** soruldu da dedi ki: onun en iyisi, onun hayırlısıdır. Dedi ki: manası, içinde bir miktar yeterlilik bulunan ahmağın, ahmaklığıyla sana karşı uzayıp gider de uzun bir denemeden sonra ahmaklığına rastlarsın; ahmak ise, onda uyum yoktur; ahmaklığı çabuk açığa çıkar da ondan ve arkadaşlığından rahat edersin. Dedi ki: beytin manası takdim ve te’hirdir; sanki şöyle dedi: ahmaklığın, akıllıların boyunlarında bir nimeti vardır; başkalarına değil, diğer insanlara gizlenir; çünkü onlar başkasından daha anlayışlı ve daha zekidir. Dedi ki: **الأحْمَق**: pazarın **انحماق**’ından alınmıştır; pazar durgunlaştığında; sanki aklı bozuldu da durgunlaştı. Ebû Ubeyd, Ahmer’den: elbise eskidiğinde “**نام الثَّوْبُ**” ve **انحمق** eder. Dedi: pazar durgunlaştığında **انْحمقَت السّوقُ**. Dedi: Kisâî dedi: **الحُمَاقُ**: çiçek hastalığıdır; bundan “adam **مَحْموق**” denir. İbn Düreyd dedi: adam **انحمق** eder: işten zayıf düştüğünde. Dedi: **الحَمِق**: sakalı hafif olandır. Başkası dedi: “adam **أحْمَق** ve **حَمِقٌ**” bir manadadır. **الحُمَيقَاءُ**: çocuklara isabet eden çiçek hastalığıdır. **البَقْلَةُ الحَمقاءُ**: **الفَرْفَخَةُ**’dir. Dedi: **الحَمَاق**: Ümmü’l-Heysem’in zikrettiği bir bitkidir. Dedi: bazısı, **الحَمَقِيق**’in bir bitki olduğunu zikretti. Halîl dedi: o **الهَمَقِيق**’tir. Leys dedi: **فَرَسٌ مُحْمِق**: onun yavrusu yarışta geçmezse. Ben dedim: bu manada **المُحْمِق**’i bilmem. Ebû Zeyd dedi: yiyecek **انْحمق** eder **انْحماقاً**. Ve **مَأقَ** eder **مُؤُوقاً**: ucuzladığında. İbnü’s-Sikkît: ayın, bütün gece doğduğu gecelere—gökte olup onun altında bulut bulunduğundan bir ışık görürsün de ayı görmezsin; böylece sabahladığını sanırsın, hâlbuki üzerindesin gece—**المُحْمِقات** denir. Denir: beni **غُرورَ المُحْمِقات** gibi aldattı. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الحُمْق**’un aslı durgunluktur. Ve ahmağa: aklı durgun olan denir. Dedi: **الحُمْق** ayrıca aldanıştır. Denir: ayın ince beyaz bir bulutla örtündüğü gecelerde “**لَيَال مُحْمِقاتٍ**” içinde yürüdük; binici, sabahladığını sanarak yürür de bıkıncaya kadar (sürer). Dedi: ahmağın adı da buradan alınmıştır; çünkü o, ilk meclisinde akıllı görünmesiyle seni aldatır; sözünün sonuna varınca ahmaklığını ortaya koyar; böylece sözünün başıyla seni aldatmıştır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والميم وما يثلثهما)
(قمن)  القاف والميم والنون كلمةٌ واحدة. يقال: هو قَمَنٌ أنْ يفعَل كذا، لا يثنى* ولا يُجمَع إذا فتحتَ ميمه، فإن كَسَرتَ أو قُلْت قَمينٌ ثنَّيت وجَمعت. ومعنى قَمِينٍ: خَليقٌ.
(قمه)  القاف والميم والهاء فيه كلماتٌ ليست بأصليَّة. يقولون: قَمَه الشّيء، إذا انْغَمَس في الماء فارتفعَ حيناً وغابَ حيناً. وقِفاف قُمَّه. تَغيبُ في السَّرابِ وتظهر. وهذا في الإبدال، وأصله قُمَّس. ويقولون: قَمَهَ البعيرُ مثل قَمَحَ، إذا رَفَعَ رأسَه ولم يشرب الماءَ، هو من الإبدال.
وكلمةٌ أخرى من المقلوب، قال ابن دُرَيْد([1]): القَمَه مثل القَهَم، وهو قِلَّةُ الشَّهوة للطّعام، قَهِمَ وقَمِه.
(قما)  القاف والميم والحرف المعتلُّ كلمةٌ تدلُّ على حقارة وذُلّ. يقال: هو قَمِيٌّ بيّن القَماءة، أي الحقارة. وأقْمَيْته أنا: أذللته.
وإذا هُمِز كان لـه معنىً آخر، وذلك قولهم: تقمَّأْت الشَّيء، إذا طلبتَه، تَقَمُّؤاً. وزعم ناسٌ أنَّ هذا من باب الإعجاب، يقال أقمأَني الشَّيءُ: أعجبني. وأقْمَأَتِ الإبِلُ: سَمِنَتْ. وتَقَمَّأْتُ الشَّيء: جمعته شيئاً بعد شيء. قال:
لقد قَضَيْتُ فلا تَستهزئا سَفَهاً *** ممَّا تقمَّأْتُه من لذّةٍ وطَرِي([2])(قمح)  القاف والميم والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على صفةٍ تكون عند شُرب الماء من الشَّارب، وهو رَفْعُهُ رأسَه. من ذلك القامح، وهو الرَّافع رأسَه من الإبل عند الشُّرب امتناعاً منه. وإبلٌ قِماح. قال:
ونحنُ على جوانبِها قُعودٌ *** نَغضُّ الطَّرفَ كالإبلِ القِمَاحِ([3])ويقولون: رَوِيَتْ حَتَّى انقَمَحَتْ، أي تركت الشُّرب رِيَّاً. وشَهْرا قُِمَاحٍ:
أشدُّ ما يكون من البَرْدِ، وسمِّيا بذلك لأنَّ الإبلَ إذا وردت آذاها بَردُ الماء فقَامَحَتْ، أي رفَعَتْ رؤوسَها.
ومما شذَّ عن هذا الأصل القَمْح، وهو البُرّ. ويقولون -ولعله أن يكون صحيحاً: اقتَمَحْتُ السَّويقَ وقَمَحْتُه، إذا ألقيتَه في فمك براحَتِك. قال ابن دريد([4]): القُمْحة من الماء: ما ملأَ فاكَ منه. والقُمَّحات: الوَرْس، أو الزَّعفران، أو الذَّرِيرة، كلُّ ذلك يُقال.
(قمد)  القاف والميم والدال أصَيلٌ يدلُّ على طُولٍ وقُوّة وشِدّة. من ذلك القُمُدُّ: القويُّ الشَّديد. قال ابن دريد([5]): "القَمْد أصل بناء القُمُدّ. [و] الأقمد: الطَّويل، رجلٌ أَقْمدُ وامرأةٌ قمداء، وقُمُدّ وقُمُدَّة".
(قمر)  القاف والميم والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على بَياضٍ في شيء، ثم يفرّع منه. من ذلك القَمَر: قَمَر السَّماء، سمِّي قمراً لبياضه. وحمارٌ أقمر، أي أبيض. وتصغير القَمَر قُمَيْر: قال:
وقميرٍ بدا ابن خمسٍ وعشريـ *** ـنَ فقالت له الفتاتان قُوما([6])ويقال: تقمَّرتُه: أتيتُه في القَمْراء. ويقولون: قَمِرَ التَّمْر: وأقْمَرَ، إذا ضَرَبَهُ البردُ فذهبت حلاوتُه قبل أن يَنضَج. ويقال: تَقَمَّر الأسدُ، إذا خَرَجَ يطلبُ الصيد في القَمْرَاء، قال:
سَقَط العِشاءُ به على مُتَقمِّرٍ *** ثَبْتِ الجَنَانِ مُعَاوِدِ التَّطْعانِ([7])وقمَرَ القومُ الطّيرَ، إذا عَشَّوْها ليلاً فصادُوها. فأمَّا قول الأعشى:
تَقَمَّرَها شيخٌ عِشاءً فأصبحتْ *** قُضاعِيَّةً تَأْتي الكواهنَ ناشِصا([8])فقيل: معناه كما يتقمَّر الأسدُ الصْيدَ. وقال آخرون: تقمّرها: خدَعها كما يُعَشَّى الطّائرُ ليلاً فيُصَاد.
ومن الباب: قَمِرَ الرّجُل، إذا لم يُبصِر في الثَّلج. وهذا على قولهم: قَمِرَت القِربة: وهو شيءٌ يُصِيبُها كالاحتراق من القَمَر.
فأمّا قولُهم: قَمَرَ يَقْمِرُ قَمْراً، والقِمار من المقامرة، فقال قومٌ: هو شاذ عن الأصل الذي ذكرناه، وقال آخرون: بل هو منه. وذلك أنَّ المُقامِرَ يزيد مالُه ولا يَبْقَى على حال. وهذا شيءٌ قد سَمِعناه. واللهُ أعلمُ بصحَّتِه.
قال ابن دريد: تَقَمَّرَ الرّجُل: إذا طَلَبَ من يقامره([9]). ويقال: قَمَرْتُ الرّجُلَ أقمُره وأقمِرُه.
(قمس)  القاف والميم والسين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على غَمْسِ شيءٍ في الماء، والماء نفسُه يسمَّى بذلك. من ذلك قَمَسْت الشيءَ في الماء: غَمَسْتُه. ويقال: إنّ قاموس البحرِ: مُعظَمه. وقالوا في ذكر المَدِّ والجزر: إنَّ مَلَكاً قد وُكِّل بقاموس البحر، كلَّما وَضَعَ رجلَه فاض، فإذا رفَعَها غاضَ. ويقولون*: قَمَسَ الولدُ في بطن أمِّه: اضطرب. والقَمَّاس: الغَوَّاص. وانْقَمَسَ النّجم: انحطَّ في المَغْرِب. وتقول العربُ للإنسان إذا خاصم مَنْ هو أجرأ منه: "إنما يُقَامِسُ حُوتاً".
(قمش)  القاف والميم والشين. يقولون: القَمْش: جَمْعُ الشيء من ها هنا [وهُنَا([10])].
(قمص)  القاف والميم والصاد أصلان: أحدهما يدل على لُبس شيء والانشِيامِ فيه، والآخَر على نَزْوِ شيءٍ وحركة.
فالأوَّل القَميص للإنسان([11]) معروف. يقال: تَقَمَّصَه، إذا لَبِسه. ثم يُستعار ذلك في كلِّ شيء دخل فيه الإنسان، فيقال: تقمَّصَ الإمارَةَ، وتقمَّص الوِلاية. وجَمْع القميص أقمصةٌ، وقُمُص.
والأصل الآخر القَمْص، من قولهم: قمص البعير ويقمُص قمصاً وقِمَاصاً، وهو أن يرفع يدَيه ثم يطرحَهما معاً ويَعجِنَ برجليه. وفي الحديث([12])ذكر القامصة، وهو من هذا. يقال قَمَص البحر بالسَّفينة، إذا حَرّكَها بالموج، فكأنَّها بعيرٌ يقمِصُ.
(قمط)  القاف والميم والطاء أُصَيْلٌ يدلُّ على جمع وتجمُّع. من ذلك القَمْط: شدُّ أعصابِ الصبيِّ بقماطِهِ. ومنه قُمِطَ الأسير، إذا جُمع بين يديه ورجليه بِحبل. ووقعت على قِماطِهِ، معناه، على عَقْدِ أمرِهِ كيف عَقْدُه، وكذلك إذا فَطِنْتَ له. ومرَّ بنا حولٌ قَميطٌ، أي تامٌّ جميع. وسِفادُ الطَّائرِ قَمْطٌ أيضاً، لجمعه ماءه في أُنثاه.
(قمع)  القاف والميم والعين أصولٌ ثلاثة صحيحة: أحدها نزولُ شيءٍ مائعٍ في أداةٍ تُعْمَل له، والآخَر إذلالٌ وقهر، والثالث جنسٌ من الحيوان.
فالأوَّل القِمَعُ معروف، يقال قِمَعٌ وقِمْع. وفي الحديث: "وَيلٌ لأقماع القول"، وهم الذين يَسمَعون ولا يَعُون، فكأنَّ آذانَهم كالأقماع التي لا يَبْقَى فيها شيء. ويقولون: اقتَمَعْتُ ما في السِّقاء، إذا شربتَه كلَّه، ومعناه أنك صِرْت([13]) له كالقِمَع.
والأصل الآخَر، وقد يمكنُ أنْ يُجمَعَ بينه وبين الأوَّل بمعنىً لطيف، وذلك قولُهم: قمَعْتُه: أذلَلْتُهُ. ومنه قَمَعْتُه، إذا ضربته بالمِقْمَع. قال الله تعالى: ﴿ولهُمْ مَقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ﴾ [الحج 21]. وسمِّي قَمَعَة بن الياس لأنَّ أباه أمره بأمرٍ فانقمع في بيته، فسمِّي قَمَعة. والقياس في هذا والأوَّلِ متقارِب؛ لأنَّ فيه الوُلوجَ في بيته وكذلك الماءُ ينقمع في القِمَع. والأصل الآخَر القَمَع: الذُّباب الأزرق العظيم. يقال: تركناه يتَقَمَّع الذِّبَّانُ من الفَرَاغ، أي يذُبُّها كما يتقمَّع الحِمار. وتُسمَّى تلك الذِّبَّانُ: القَمَعُ. قال أوس:
ألم تر أنَّ اللهَ أنزلَ نصرَه *** وعُفْرُ الظِّباء في الكِناسِ تَقَمَّعُ([14])ويقال: أقْمَعتُ الرّجل عنِّي، إذا ردَدتَه عنك. وهو من هذا، كأنَّه طردَه. ومما حُمِل على التَّشبيه بهذا، القَمَعُ: ما فوق السَّناسِن من سَنام البعيرِ من أعلاه. ومنه القَمَع: غِلَظٌ في إحدى رُكبتَي الفَرَس. والقَمَع: بَثْرَةٌ تكون في المُوق من زيادةِ اللَّحم.
ومما شَذَّ عن هذه الأصولِ قولُهم: إنَّ قمعة مالِ القومِ: خيارُه([15]).
(قمل)  القاف والميم واللام كلماتٌ تدلُّ على حَقارةٍ وقماءة. رجلٌ قَمَليٌّ، أي حقير، والقُمَّل: صِغار الدَّبا. وأقْمَلَ الرِّمْث، إذا بدا ورقُه صغاراً، كأنَّ ذلك شبِّه بالقُمَّل.
--------------ـــ
([1]) الجمهرة (3: 167).
([2]) لابن مقبل، كما في المجمل واللسان (قمأ).
([3]) لبشر بن أبي خازم، كما في اللسان (قمح) ومختارات ابن الشجري 80.
([4]) الجمهرة (2: 182).
([5]) الجمهرة (2: 294).
([6]) لعمر بن أبي ربيعة في ديوانه 50 والأزمنة والأمكنة للمرزوقي 50. ورواية الديوان: "له قالت الفتاتان". وفي الأزمنة:
وقمير بدا لخمس وعشريـ *** ـن لـه قالت الفتاتان قوما
          قال المرزوقي: "يريد قومَنْ".
([7]) لعبد الله عنمة الضبي، كما في اللسان (قمر) برواية: "حامي الذمار معاود الأقران". وقبله:
أبلغ عثيمة أن راعي إبله *** سقط العشاء به على سرحان
          وانظر أمثال الميداني (1: 300).
([8]) ديوان الأعشى 108 واللسان (قمر، نشص).
([9]) في الجمهرة (2: 406): "إذا غلب من يقامره"، وما هنا صوابه.
([10]) في المجمل: "من هنا وهنا".
([11]) في الأصل: "الإنسان".
([12]) هو حديث علي كرم الله وجهه أنه "قضى في القارصة والقامصة والواقصة بالدية أثلاثاً".
([13]) في الأصل: "صوت".
([14]) كذا وصواب الرواية: "أرسل مزنة"، كما في المجمل واللسان وإصلاح المنطق 49 والمخصص (8: 183). وأما رواية المقاييس فهي في بيت آخر لرجل إسلامي أنشده ياقوت في رسم القادسية، وهو:
ألم تر أن الله أنزل نصره *** وسعد بباب القادسية معصم
([15]) في الأصل: "خيارهم"، صوابه في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(قاف ve ميم ve bunların üçüncüsü olan harflerin bâbı)

(قمن)  **القاف والميم والنون** tek bir kelimedir. Denir ki: O, şöyle şöyle yapması bakımından **قَمَنٌ**dur; mîmi fetha yaptığında tesniye edilmez ve cem‘ edilmez; eğer kesre yaparsan yahut **قَمينٌ** dersen tesniye eder ve cem‘ edersin. **قَمِينٍ**’in mânâsı: **خَليقٌ**.

(قمه)  **القاف والميم والهاء**’da aslî olmayan kelimeler vardır. Derler: **قَمَه الشّيء**; bir şey suya daldığında, bir müddet yükselip bir müddet kaybolduğunda. **قِفاف قُمَّه**: serapta kaybolur ve görünür. Bu, ibdâl’dendir; aslı **قُمَّس**’tir. Ve derler: **قَمَهَ البعيرُ** tıpkı **قَمَحَ** gibi; başını kaldırıp suyu içmediğinde; bu ibdâl’dendir.

Ters çevrilmişten başka bir kelime: İbn Düreyd dedi ki: **القَمَه** tıpkı **القَهَم** gibidir; o, yemeğe iştahın azlığıdır; **قَهِمَ** ve **قَمِه**.

(قما)  **القاف والميم والحرف المعتلُّ** hakaret ve zillete delâlet eden bir kelimedir. Denir: O, **قَمِيٌّ**dür, **القَماءة**’si apaçıktır; yani hakaret. Ve ben onu **أقْمَيْته**: onu zelil kıldım.

Hemzelenirse onun başka bir mânâsı olur; bu da onların sözü: **تقمَّأْت الشَّيء**; onu istediğinde, **تَقَمُّؤاً**. Bir topluluk iddia etti ki bu, i‘câb bâbındandır; denir: **أقمأَني الشَّيءُ**: beni hayran bıraktı. Ve **أقْمَأَتِ الإبِلُ**: semirdi. Ve **تَقَمَّأْتُ الشَّيء**: onu şey şey topladım. Dedi ki:
لقد قَضَيْتُ فلا تَستهزئا سَفَهاً *** ممَّا تقمَّأْتُه من لذّةٍ وطَرِي

(قمح)  **القاف والميم والحاء** su içen kişide su içme esnasında bulunan bir sıfata delâlet eden aslî bir köktür; o da başını kaldırmasıdır. Bundan: **القامح**; su içerken ondan imtina ederek develerden başını kaldırandır. Ve **إبلٌ قِماح**. Dedi ki:
ونحنُ على جوانبِها قُعودٌ *** نَغضُّ الطَّرفَ كالإبلِ القِمَاحِ

Ve derler: **رَوِيَتْ حَتَّى انقَمَحَتْ**; yani kanmış olarak içmeyi bıraktı. Ve **شَهْرا قُِمَاحٍ**:
soğuğun en şiddetli olduğu zamandır; bu adla adlandırıldılar; çünkü develer suya vardığında suyun soğuğu onlara eziyet eder de **قَامَحَتْ**, yani başlarını kaldırdılar.

Bu asıldan şâz olan şeylerden: **القَمْح**; o da buğdaydır. Ve derler —belki de sahih olur—: **اقتَمَحْتُ السَّويقَ** ve **قَمَحْتُه**; avucunla onu ağzına attığında. İbn Düreyd dedi ki: sudan **القُمْحة**: ondan ağzını dolduran şeydir. Ve **القُمَّحات**: **الوَرْس** yahut **الزَّعفران** yahut **الذَّرِيرة**; bunların hepsine denir.

(قمد)  **القاف والميم والدال** uzunluğa, kuvvete ve şiddete delâlet eden aslîdir. Bundan: **القُمُدُّ**: kuvvetli, şiddetli. İbn Düreyd dedi ki: "**القَمْد** **القُمُدّ** yapısının aslıdır. [Ve] **الأقمد**: uzun; **رجلٌ أَقْمدُ** ve **امرأةٌ قمداء**; ve **قُمُدّ** ve **قُمُدَّة**."

(قمر)  **القاف والميم والراء** bir şeyde beyazlığa delâlet eden sahih bir asıldır; sonra ondan dallanır. Bundan: **القَمَر**; göğün ayı; beyazlığından dolayı aya **قمراً** denildi. Ve **حمارٌ أقمر**; yani beyaz. **القَمَر**’in küçültmesi **قُمَيْر**’dir. Dedi ki:
وقميرٍ بدا ابن خمسٍ وعشريـ *** ـنَ فقالت له الفتاتان قُوما

Ve denir: **تقمَّرتُه**: ona **القَمْراء**’da geldim. Ve derler: **قَمِرَ التَّمْر** ve **أقْمَرَ**; soğuk ona vurup olgunlaşmadan önce tatlılığı gittiğinde. Ve denir: **تَقَمَّر الأسدُ**; **القَمْرَاء**’da avı istemek için çıktığında. Dedi ki:
سَقَط العِشاءُ به على مُتَقمِّرٍ *** ثَبْتِ الجَنَانِ مُعَاوِدِ التَّطْعانِ

Ve **قمَرَ القومُ الطّيرَ**; onu geceleyin akşam yemeğine alıştırıp avladıklarında. Ama A‘şâ’nın sözü:
تَقَمَّرَها شيخٌ عِشاءً فأصبحتْ *** قُضاعِيَّةً تَأْتي الكواهنَ ناشِصا
denildi ki: mânâsı, aslanın avı **يتقمَّر** etmesi gibidir. Başkaları dedi ki: **تقمّرها**: onu aldattı; tıpkı kuşun geceleyin akşam yemeğine alıştırılıp avlanması gibi.

Bâbdandır: **قَمِرَ الرّجُل**; karda görmediğinde. Bu, onların sözü üzerinedir: **قَمِرَت القِربة**; aya bağlı olarak ona yanık gibi bir şey isabet eder.

Ama onların sözü: **قَمَرَ يَقْمِرُ قَمْراً** ve kumardan olan **القِمار**; bir topluluk dedi ki: bu, zikrettiğimiz asıldan şâzdır; başkaları dedi ki: bilakis ondandır. Çünkü kumar oynayanın malı artar ve bir hâl üzere kalmaz. Bu, işittiğimiz bir şeydir. Allah onun sıhhatini daha iyi bilir.

İbn Düreyd dedi: **تَقَمَّرَ الرّجُل**: kendisiyle kumar oynayacak kimseyi istediğinde. Ve denir: **قَمَرْتُ الرّجُلَ**; onu **أقمُره** ve **أقمِرُه**.

(قمس)  **القاف والميم والسين** bir şeyi suya daldırmaya delâlet eden sahih bir asıldır; suyun kendisi de bununla adlandırılır. Bundan: **قَمَسْت الشيءَ في الماء**: onu daldırdım. Ve denir: denizin **قاموس**’u: onun en büyük kısmıdır. Ve med-cezir zikrinde dediler ki: denizin **قاموس**’una bir melek vekil kılınmıştır; her ne zaman ayağını koysa taşar; onu kaldırınca çekilir. Ve derler: **قَمَسَ الولدُ في بطن أمِّه**: çalkalandı. Ve **القَمَّاس**: dalgıç. Ve **انْقَمَسَ النّجم**: batıda alçaldı. Ve Araplar, kendisinden daha cüretkâr olanla çekişen insana der: "O ancak bir balığı **يُقَامِسُ**."

(قمش)  **القاف والميم والشين**. Derler: **القَمْش**: şeyi buradan [ve buradan] toplamak.

(قمص)  **القاف والميم والصاد** iki asıldır: birisi bir şeyi giymeye ve onun içinde yerleşmeye delâlet eder; diğeri bir şeyin sıçramasına ve hareketine.

Birincisi: insan için **القَميص** bilinir. Denir: **تَقَمَّصَه**; onu giydiğinde. Sonra bu, insanın içine girdiği her şeyde ödünç alınır; denir: **تقمَّصَ الإمارَةَ** ve **تقمَّص الوِلاية**. **القميص**’in cem‘i: **أقمصةٌ** ve **قُمُص**.

Diğer asıl: **القَمْص**; onların sözü: **قمص البعير** ve **يقمُص** **قمصاً** ve **قِمَاصاً**; o, iki elini kaldırıp sonra ikisini birlikte atması ve ayaklarıyla yoğurmasıdır. Hadiste **القامصة** zikri vardır; o, bundandır. Denir: **قَمَص البحر بالسَّفينة**; onu dalgayla hareket ettirdiğinde; sanki o, **يقمِصُ** eden bir devedir.

(قمط)  **القاف والميم والطاء** toplama ve toplanmaya delâlet eden aslîdir. Bundan: **القَمْط**: çocuğun sinirlerini onun kundak beziyle bağlamak. Ve ondan: **قُمِطَ الأسير**; iki eli ve iki ayağı bir iple bir araya getirildiğinde. Ve **وقعت على قِماطِهِ**; mânâsı: işinin bağlanması üzerine, nasıl bağlandığı üzerine; aynı şekilde onu kavradığında. Ve bize **حولٌ قَميطٌ** geçti; yani tam, bütün. Ve kuşun çiftleşmesi de **قَمْطٌ**tur; suyunu dişisinde toplamasından dolayı.

(قمع)  **القاف والميم والعين** üç sahih asıldır: birincisi, akıcı bir şeyin onun için yapılmış bir alete inmesidir; ikincisi zelil kılma ve kahretmedir; üçüncüsü hayvandan bir cinstir.

Birincisi: **القِمَعُ** bilinir; **قِمَعٌ** ve **قِمْع** denir. Hadiste: "Sözün hunilerine yazıklar olsun"; onlar, işitirler de anlamazlar; sanki kulakları, içinde hiçbir şey kalmayan huniler gibidir. Ve derler: **اقتَمَعْتُ ما في السِّقاء**; içindekinin hepsini içtiğinde; mânâsı, senin ona **القِمَع** gibi olmandır.

Diğer asıl; ve bir mânâ ile birincisiyle birleştirilmesi mümkün olur; bu da onların sözü: **قمَعْتُه**: onu zelil kıldım. Ve ondan: **قَمَعْتُه**; onu **بالمِقْمَع** ile vurduğunda. Allah Teâlâ dedi: ﴿ولهُمْ مَقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ﴾. Ve **قَمَعَة بن الياس** diye adlandırıldı; çünkü babası ona bir iş emretti de evinde **انقمع** etti; böylece **قَمَعة** diye adlandırıldı. Bu ve birincisinde kıyas yakındır; çünkü onda evine giriş vardır; aynı şekilde su da **القِمَع** içinde **ينقمع** olur. Diğer asıl: **القَمَع**; büyük mavi sinektir. Denir: Onu, boşluktan sinekleri **يتَقَمَّع** eder hâlde bıraktık; yani onları, eşeğin **يتقمَّع** etmesi gibi kovar. O sineklere **القَمَعُ** denir. Evs dedi ki:
ألم تر أنَّ اللهَ أنزلَ نصرَه *** وعُفْرُ الظِّباء في الكِناسِ تَقَمَّعُ

Ve denir: **أقْمَعتُ الرّجل عنِّي**; onu senden geri çevirdiğinde. Bu, bundandır; sanki onu kovmuştur. Bununla teşbih üzerine taşınan şeylerden: **القَمَعُ**; devenin hörgücünün en üstünden, **السَّناسِن**’in üstündeki şeydir. Ve ondan: **القَمَع**; atın iki dizinden birinde kalınlıktır. Ve **القَمَع**: göz pınarında etin artmasından olan bir kabarcıktır.

Bu asıllardan şâz olan şeylerden: onların sözü: kavmin malının **قمعة**’si: onun seçkini.

(قمل)  **القاف والميم واللام** hakaret ve **قماءة**’ye delâlet eden kelimelerdir. **رجلٌ قَمَليٌّ**; yani hakir. Ve **القُمَّل**: çekirgenin küçükleri. Ve **أقْمَلَ الرِّمْث**; yaprağı küçük küçük belirdiğinde; sanki bu, **القُمَّل** ile benzetilmiştir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%AD/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال الخليل (العين 3/55، وعبارته: القمح: البر، وأقمح البر: جرى الدقيق في السنبل) : القمح: البر إذا جرى في السنبل من لدن الإنضاج إلى حين الاكتناز، ويسمى السويق المتخذ منه قميحة، والقمح: رفع الراس لسف الشيء، ثم يقال لرفع الرأس كيفما كان: قمح، وقمح البعير: رفع رأسه، وأقمحت البعير: شددت رأسه إلى خلف. وقوله: ﴿مقمحون﴾ [يس/8] تشبيه بذلك، ومثل لهم، وقصد إلى وصفهم بالتأبي عن الانقياد للحق، وعن الإذعان لقبول الرشد، والتأبي عن الإنفاق في سبيل الله، وقيل: إشارة إلى حالهم في القيامة ﴿إذ الأغلال في أعناقهم والسلاسل﴾ [غافر/71].

##### Türkçe

- Halîl dedi (el-ʿAyn 3/55; ve ibaresi: **القمح**: **البر**; ve **أقمح البر**: un başakta aktı): **القمح**: olgunlaşmadan itibaren dolgunlaşma vaktine kadar başakta aktığı zaman **البر**’dir; ondan yapılan **السويق**’e **قميحة** denilir. Ve **القمح**: bir şeyi yutmak için başı kaldırmaktır; sonra başı her ne şekilde olursa olsun kaldırmaya **قمح** denilir. Ve **قمح البعير**: başını kaldırdı; ve **أقمحت البعير**: başını arkaya doğru sımsıkı çektim. Ve O’nun sözü: ﴿**مقمحون**﴾ [Yâsîn/8] bununla benzetmedir; ve onlar için bir misal kılındı; ve onları hakka boyun eğmeye yanaşmamakla, doğru yolu kabul etmeye boyun eğmemekle, ve Allah yolunda infak etmeye yanaşmamakla vasfetmeye yöneldi. Ve denildi ki: kıyametteki hallerine bir işarettir: ﴿**إذ الأغلال في أعناقهم والسلاسل**﴾ [Ğâfir/71].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق م ح
قمحت السويق وغيره واقتمحته إذا أخذته في راحتك إلى فيك واقتمحت قمحةً من سويق وغيره كقولك‏:‏ التقمت لقمةً من طعام ومنه قولهم‏:‏ قمح البعير عن الماء وقامح إذا رفع رأسه عنه لا يشرب لعيافه أو لبرد الماء أو للريّ أو لبعض العلل وبعير قامح ومقامح ومن ذلك قالوا لشيبان وملحان وهما من أشدّ أشهر الشتاء برداً‏:‏ شهرا قماحٍ‏:‏ لمقامحة الإبل فيهما عن برد الماء‏.‏
قال الهذليّ‏:‏ فتًى ما ابن الأغرّ إذا شتونا وحب الزاد في شهري قماح وإبلٌ قماحٌ جمع قامح أو وصفت بالقماح الذي بمعن المقامحة‏.‏
قال بشر بن أبي خازم‏:‏ ونحن على جوانبها قعود نغض الطّرف كالإبل القماح وفي حديث أم زرع‏:‏ وأشرب فأتقمّح أي فأروى حتى لا أقدر على الزيادة فأرفع رأسي فعل المقامح ورويَ‏:‏ فأنقنح أي فأرفع رأسي من الري كما يرفع الباب بالقناحة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أقمح المغلول فهو مقمحٌ إذا لم يتركه عمود الغل الذي ينخس ذقنه أن يطأطيء رأسه ‏"‏ فهم مقمحون ‏"‏ وقمّح صاحبه إذا دفعه بشيء وتِح مما يجب له كما يفعل الأمراء الظلمة بمن يغزو معهم يرضخونه أدنى شيء ويستأثرون بالغنائم‏.‏
وما أصابت الإبل إلا قميحةً من كلإ‏:‏ شيئاً من اليبس تستفّه‏.‏

##### Türkçe

ق م ح
**قمحت السويق وغيره** ve **اقتمحته**: onu avucunun içine alıp ağzına götürdüğün zaman; ve **اقتمحت قمحةً من سويق وغيره**: senin “yemekten bir lokma yuttum” deyişin gibi, **التقمت لقمةً من طعام**. Bundan (olmak üzere) onların sözü: **قمح البعير عن الماء** ve **قامح**: başını ondan kaldırdı; içmez; tiksinmesinden yahut suyun soğukluğundan yahut kanmışlıktan yahut bazı hastalıklardan dolayı. Ve **بعير قامح** ve **مقامح**. Bundan dolayı Şeybân ve Milhân’a—ki ikisi kışın en şiddetli ayazlı aylarındandır—şöyle dediler: **شهرا قماحٍ**: o ikisinde develerin suyun soğuğundan dolayı (sudan) baş kaldırmaları sebebiyle.

Hüzeli dedi ki:
Bir yiğit: el-Ağarr’ın oğlu nedir ki, kışladığımızda
Ve azık sevgisi **شهري قماح**’ta
Ve **إبلٌ قماحٌ**: **قامح**’ın çoğulu; yahut **القماح** ile vasfedildi; ki o, **المقامحة** manasındadır.

Bişr b. Ebî Hâzim dedi ki:
Biz onun kenarlarında oturmuşuz
Bakışı kısarız, **الإبل القماح** gibi
Ve Ümmü Zer‘ hadîsinde: “Ve içerim de **فأتقمّح**”; yani kanarım; öyle ki artmaya güç yetiremem; sonra başımı kaldırırım; **المقامح**’ın fiili gibi. Ve şöyle rivayet edildi: “**فأنقنح**”; yani kanmışlıktan başımı kaldırırım; **الباب**’ın **القناحة** ile kaldırdığı gibi.

Ve mecazdan: **أقمح المغلول فهو مقمحٌ**: eğer **عمود الغل**—çenesini dürten—ona başını eğmesine izin vermezse. “**فهم مقمحون**”. Ve **قمّح صاحبه**: ona bir şeyle itti ve ona gerekli olan şeyden eksiltti; zalim emirlerin, kendileriyle birlikte gazaya çıkanlara yaptıkları gibi: onlara en aşağı bir şeyi kırıntı kabilinden verirler ve ganimetlere tek başlarına el koyarlar.

Ve develerin isabet ettiği şey ancak otlaktan **قميحةً** idi: kurulukdan bir şey; onu ağızlarına alıp yutarlar.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَمْحُ: البُرُّ حين يجري الدقيقُ في السُّنْبُل؛ وقيل: من لَدُنِ الإِنضاج إِلى الاكتناز؛ وقد أَقمَح السُّنْبُل. الأَزهري: إِذا جرى الدقيق في السُّنْبُل تقول قد جرى القَمْحُ في السنبل، وقد أَقْمَح البُرُّ. قال الأَزهري: وقد أَنْضَجَ ونَضِج. والقَمْحُ: لغة شامية، وأَهل الحجاز قد تكلموا بها. وفي الحديث: فَرَضَ رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، زكاةَ الفطر صاعاً من بُرّ أَو صاعاً من قَمْحٍ؛ البُرُّ والقَمْحُ: هما الحنطة، وأَو للشك من الراوي لا للتخيير، وقد تكرَّر ذكر القمح في الحديث. والقَمِيحةُ: الجوارِشُ. والقمْحُ مصدر قَمِحْتُ السويقَ. وقَمِحَ الشيءَ والسويقَ واقْتَمَحه: سَفَّه.
واقْتَمَحه أَيضاً: أَحذه في راحته فَلَطَعه. والاقتماحُ: أَخذ الشيء في راحتك ثم تَقْتَمِحه في فيك، والاسم القُمْحة كاللُّقْمة. والقُمْحةُ: ما ملأَ فمك من الماء. والقَمِيحة: السَّفوفُ من السويق وغيره. والقُمْحةُ والقُمُّحانُ والقُمَّحانُ: الذَّرِيرة؛ وقيل: الزعفران؛ وقيل: الوَرْسُ؛ وقيل: زَبَدُ الخمر؛ وقيل: طِيبٌ؛ قال النابغة: إِذا قُضَّتْ خواتِمُه، عَلاهُ
يَبِيسُ القُمَّحانِ من المُدامِ
يقول: إِذا فتح رأْس الحُبّ من حِبابِ الخمر العتيقة رأَيت عليها بياضاً يَتَغَشَّاها مثلَ الذريرة؛ قال أَبو حنيفة: لا أَعلم أَحداً من الشعراء ذكر القُمَّحانَ غير النابغة؛ قال: وكان النابغة يأْتي المدينة ويُنْشِدُ بها الناسَ ويَسْمَعُ منهم، وكانت بالمدينة جماعة الشعراء؛ قال: وهذه رواية البصريين، ورواه غيرهم «علاه يبيس القُمُّحان».
وتَقَمَّحَ الشرابَ: كرهه لإِكثار منه أَو عيافة له أَو قلة ثُفْلٍ في جوفه أَو لمرض. والقامِحُ: الكاره للماء لأَيَّةِ علة كانت. الجوهري: وقَمَحَ البعيرُ، بالفتح، قُمُوحاً وقامَحَ إِذا رفع رأْسه عند الحوض وامتنع من الشرب، فهو بعير قامِحٌ.
يقال: شرِبَ فَتَقَمَّح وانْقَمَح بمعنى إِذا رقع رأْسه وترك الشرب رِيًّا.
وقد قامَحَتْ إِبلك إِذا وردت ولم تشرب ورفعت رؤوسها من جاء يكون بها أَو برد، وهي إِبل مُقامِحةٌ؛ أَبو زيد: تَقَمَّحَ فلان من الماء إِذا شرب الماء وهو متكاره؛ وناقة مُقامِحٌ، بغير هاء، من إِبل قِماحٍ، على طَرْحِ الزائد؛ قال بشر بن أَبي خازم يذكر سفينة وركبانها:
ونحن على جَوانِبِها قُعُودٌ،
نَغُضُّ الطَّرْفَ كالإِبِلِ القِماحِ
والاسم القُماح والقامِحُ. والمُقامِحُ أَيضاً من الإِبل: الذي اشتدّ عطشه حتى فَتَرَ لذلك فُتُوراً شديداً. وذكر الأَزهري في ترجمة حمم الإِبل: إِذا أَكلت النَّوَى أَخذها الحُمامُ والقُماحُ؛ فأَما القُماحُ فإِنه يأْخذها السُّلاحُ ويُذْهب طِرْقها ورِسْلها ونَسْلها؛ وأَما الحُمامُ فسيأْتي في بابه. وشَهْرا قِماحٍ وقُماحٍ: شهرا الكانون لأَنهما يكره فيهما شرب الماء إِلا على ثُفْلٍ؛ قال مالك بن خالد الهُذَليّ:
فَتًى، ما ابنُ الأَغَرِّ إِذا شَتَوْنا،
وحُبَّ الزادُ في شَهْرَيْ قِماحِ
ويروى: قُماح، وهما لغتان، وقيل: سمِّيا بذلك لأَن الإِبل فيهما تُقامِحُ عن الماء فلا تشربه؛ الأَزهري: هما أَشَدُّ الشتاء بَرْداً سميا شَهْرَيْ قُِماحِ لكراهة كل ذي كَبِدٍ شُرْبَ الماء فيهما، ولأَن الإِبل لا تشرب فيهما إِلا تعذيراً؛ قال شمر: يقال لشهري قُِماح: شَيْبانُ ومِلْحان؛ قال الجوهري: سميا شهري قُِماحٍ لأَن الإِبل إِذا وردَتْ آذاها بَرْدُ الماء فقامَحَتْ.
وبعيرٌ مُقْمِحٌ: لا يكاد يرفع بصره. والمُقْمَحُ: الذليل. وفي التنزيل: فهي إِلى الأَذقان فهم مُقْمَحون؛ أَي خاشعون أَذلاء لا يرفعون أَبصارهم. والمُقْمَحُ: الرافع رأْسه لا يكاد يضعه فكأَنه ضِدُّ. والإِقْماحُ: رفع الرأْس وغض البصر: يقال: أَقْمَحَه الغُلّ إِذا ترك رأْسه مرفوعاً من ضيقه.
قال الأَزهري: قال الليث: القامِحُ والمُقامِحُ من الإِبل الذي اشتدّ عطشه حتى فَتَرَ. وبعير مُقْمَحٌ، وقد قَمَح يَقْمَحُ من شدّة العطش قُموحاً، وأَقْمَحَه العطشُ، فهو مُقْمَحٌ. قال الله تعالى: فهي إِلى الأَذقان فهم مُقْمَحون خاشعون لا يرفعون أَبصارهم؛ قال الأَزهري: كل ما قاله الليث في تفسير القامح والمُقامِح وفي تفسير قوله عز وجل «فهم مقمحون» فهو خطأٌ وأَهل العربية والتفسير على غيره. فأَما المُقامِح فإِنه روي عن الأَصمعي أَنه قال: بعير مُقامِحٌ وكذلك الناقة، بغير هاء، إِذا رفع رأْسه عن الحوض ولم يشرب، قال: وجمعه قِماحٌ، وأَنشد بيت بشر يذكر السفينة ورُكبانَها؛ وقال أَبو عبيد: قَمَحَ البعير يَقْمَحُ قُموحاً، وقَمَه يَقْمَه قُموهاً إِذا رفع رأْسه ولم يشرب الماء؛ وروي عن الأَصمعي أَنه قال: التَّقَمُّح كراهةُ الشرب.
قال: وأَما قوله تعالى: فهم مُقْمَحون؛ فإِن سلمة روى عن الفراء أَنه قال: المُقْمَحُ الغاضّ بصره بعد رفع رأْسه؛ وقال الزجاج: المُقْمَحُ الرافع رأْسه الغاضُّ بَصَرَه. وفي حديث علي، كرم الله وجهه، قال له النبي، صلى الله عليه وسلم: سَتَقْدَمُ على الله تعالى أَنت وشِيعَتُك راضين مَرْضِيِّين، ويَقْدَمُ عليك عَدُوُّك غِضاباً مُقْمَحين؛ ثم جمع يده إِلى عنقه يريهم كيف الإِقْماحُ؛ الإِقماح: رفع الرأْس وغض البصر. يقال: أَقْمَحه الغُلّ إِذا تركه مرفوعاً من ضيقه. وقيل: للكانونَيْنِ شهرا قُِماح لأَن الإِبل إِذا وردت الماء فيهما ترفع رؤُوسها لشدة برده؛ قال: وقوله «فهي إِلى الأَذقان» هي كناية عن الأَيدي لا عن الأَعناق، لأَن الغُلَّ يجعل اليدَ تلي الذَّقَنَ والعُنُقَ، وهو مقارب للذقن. قال الأَزهري: وأَراد عز وجل، أَن أَيديهم لما غُلَّتْ عند أَعناقهم رَفَعَت الأَغلالُ أَذقانَهم ورؤُوسَهم صُعُداً كالإِبل الرافعة رؤوسها. قال الليث: يقال في مَثَلٍ: الظَّمَأُ القامِح خير من الرِّيِّ الفاضح؛ قال الأزهري: وهذا خلاف ما سمعناه من العرب، والمسموع منهم: الظمأُ الفادح خير من الرِّيِّ الفاضح؛ ومعناه العطشُ الشاق خير من رِيٍّ يفْضَحُ صاحبه، وقال أَبو عبيد في قول أُمِّ زرع: وعنده أَقول فلا أُقَبَّحُ وأَرب فأَتَقَمَّحُ أَي أَرْوَى حتى أَدَعَ الشربَ؛ أَرادت أَنها تشرب حتى تَرْوَى وتَرْفَعَ رأْسَها؛ ويروى بالنون. قال الأَزهري: وأَصل التَّقَمُّح في الماء، فاستعارته للبن. أَرادت أَنها تَرْوَى من اللبن حتى ترفع رأْسها عن شربه كما يفعل البعير إِذا كره شرب الماء. وقال ابن شميل: إِن فلاناً لَقَمُوحٌ للنبيذ أَي شَرُوب له وإِنه لَقَحُوفٌ للنبيذ. وقد قَمِحَ الشرابَ والنبيذ والماء واللبن واقْتَمَحه؛ وهو شربه إِياه؛ وقَمِحَ السويقَ قَمحاً، وأَما الخبز والتمر فلا يقال فيهما قَمِحَ إِنما يقال القَمْحُ فيما يُسَفُّ. وفي الحديث: أَنه كان إِذا اشتكى تَقَمَّحَ كفّاً من حَبَّة السوداء. يقال: قَمِحْتُ السويقَ، بكسر الميم
(* قوله «بكسر الميم» وبابه سمع كما في القاموس.)، إِذا
استففته. والقِمْحَى والقِمْحاة: الفَيْشة
(* زاد في القاموس القمحانة،
بالكسر: ما بين القمحدوه إِلى نقرة القفا. وقمحه تقميحاً: دفعه بالقليل عن كثير يجب له اهـ. زاد في الأَساس كما يفعل الامير الظالم بمن يغزو معه يرضخه أَدنى شيء ويستأثر عليه بالغنيمة.).

##### Türkçe

**القَمْحُ**: **البُرُّ** (buğday) **حين يجري الدقيقُ في السُّنْبُل**; ve denildi ki: **من لَدُنِ الإِنضاج إِلى الاكتناز**; ve **وقد أَقمَح السُّنْبُل**. **الأَزهري**: **إِذا جرى الدقيق في السُّنْبُل** dersin: **قد جرى القَمْحُ في السنبل**; ve **قد أَقْمَح البُرُّ**. **قال الأَزهري**: ve **قد أَنْضَجَ** ve **نَضِج**. Ve **القَمْحُ**: Şam lehçesidir; ve Hicaz ehli de onunla konuşmuştur. Hadiste: “Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, fıtır zekâtını **صاعاً من بُرّ** yahut **صاعاً من قَمْحٍ** farz kıldı”; **البُرُّ** ve **القَمْحُ**: ikisi de **الحنطة**dır; ve **أَو** râviden şüphe içindir, tercih (tahyîr) için değildir; ve hadiste **القمح** zikri tekrarlanmıştır.

**والقَمِيحةُ**: **الجوارِشُ**. Ve **والقمْحُ** **مصدر**dür: **قَمِحْتُ السويقَ**.

Ve **قَمِحَ الشيءَ والسويقَ** ve **اقْتَمَحه**: **سَفَّه** (onu ağızla alıp yuttu). Ve **واقْتَمَحه أَيضاً**: onu avucunda aldı da onu yuttu. Ve **الاقتماحُ**: şeyi avucunda almak, sonra onu ağzına **تَقْتَمِحه**; isim **القُمْحة**dır, **كاللُّقْمة**. Ve **القُمْحةُ**: ağzını sudan dolduran şeydir. Ve **القَمِيحة**: **السَّفوفُ** (ağızla yutulan) **من السويق وغيره**. Ve **القُمْحةُ** ve **القُمُّحانُ** ve **القُمَّحانُ**: **الذَّرِيرة**; ve denildi ki: **الزعفران**; ve denildi ki: **الوَرْسُ**; ve denildi ki: **زَبَدُ الخمر**; ve denildi ki: **طِيبٌ**; **قال النابغة**:
إِذا قُضَّتْ خواتِمُه، عَلاهُ
يَبِيسُ القُمَّحانِ من المُدامِ

Der ki: eski şarabın kabarcıklarından küpün başı açıldığında, üzerinde **الذريرة** gibi onu kaplayan bir beyazlık görürsün; **قال أَبو حنيفة**: şairlerden **القُمَّحانَ**ı Nâbiga’dan başka zikreden birini bilmiyorum; dedi: Nâbiga Medine’ye gelir, orada insanlara şiir okur ve onlardan işitirdi; Medine’de şairler topluluğu vardı; dedi: bu Basralıların rivayetidir; başkaları onu “**علاه يبيس القُمُّحان**” diye rivayet etti.

Ve **وتَقَمَّحَ الشرابَ**: onu, ondan çok içtiği için yahut ondan tiksindiği için yahut karnında az posa (**ثُفْل**) bulunduğu için yahut hastalık sebebiyle kerih gördü. Ve **القامِحُ**: hangi illet olursa olsun suyu kerih gören. **الجوهري**: ve **قَمَحَ البعيرُ** (fetha ile) **قُمُوحاً** ve **قامَحَ**: havuz başında başını kaldırdığı ve içmekten kaçındığı zaman; o, **بعير قامِحٌ**dır.

Denilir: **شرِبَ فَتَقَمَّح وانْقَمَح**; yani: başını kaldırdı ve doymuş olarak içmeyi bıraktı.

Ve **وقد قامَحَتْ إِبلك**: suya vardığında içmedi ve başlarını, kendilerinde bir ağrı yahut soğuk bulunduğundan kaldırdı; onlar **إِبل مُقامِحةٌ**dır. **أَبو زيد**: **تَقَمَّحَ فلان من الماء**: suyu, kerihlenerek içtiği zaman; ve **ناقة مُقامِحٌ** (ه’siz), **من إِبل قِماحٍ**; زائدı atma üzere; **قال بشر بن أَبي خازم** gemiyi ve yolcularını anarak:
ونحن على جَوانِبِها قُعُودٌ،
نَغُضُّ الطَّرْفَ كالإِبِلِ القِماحِ

İsim **القُماح** ve **القامِحُ**tır. Ve **والمُقامِحُ أَيضاً من الإِبل**: susuzluğu şiddetlenip bunun için şiddetli bir gevşeklik (**فُتُوراً شديداً**) gösteren. Ve Ezherî, develerin **حمم** maddesinde zikretti: **إِذا أَكلت النَّوَى أَخذها الحُمامُ والقُماحُ**; **فأَما القُماحُ**: onu **السُّلاحُ** alır ve onun **طِرْق**ını, **رِسْل**ini ve **نَسْل**ini giderir; **وأَما الحُمامُ**: kendi babında gelecektir. Ve **وشَهْرا قِماحٍ وقُماحٍ**: **شهرا الكانون**dur; çünkü o ikisinde, ancak posa (**ثُفْل**) üzere olmadıkça su içmek kerih görülür; **قال مالك بن خالد الهُذَليّ**:
فَتًى، ما ابنُ الأَغَرِّ إِذا شَتَوْنا،
وحُبَّ الزادُ في شَهْرَيْ قِماحِ

Ve **قُماح** diye de rivayet edilir; ikisi iki dildir; ve denildi ki: bu ad, o ikisinde develerin sudan **تُقامِحُ** edip onu içmemelerinden dolayı verilmiştir. **الأَزهري**: onlar kışın en şiddetli soğuğudur; her ciğer sahibinin o ikisinde su içmeyi kerih görmesi ve develerin o ikisinde ancak zorlanarak içmesi sebebiyle **شَهْرَيْ قُِماحِ** diye adlandırıldılar. **قال شمر**: **شهري قُِماح**a **شَيْبانُ** ve **مِلْحان** denilir. **قال الجوهري**: **شهري قُِماحٍ** diye adlandırıldılar; çünkü develer suya vardıklarında suyun soğuğu onlara eziyet eder de **قامَحَتْ**.

Ve **وبعيرٌ مُقْمِحٌ**: neredeyse bakışını kaldırmaz. Ve **المُقْمَحُ**: zelil. Tenzilde: **فهي إِلى الأَذقان فهم مُقْمَحون**; yani: boyun eğmiş, zelil; gözlerini kaldırmazlar. Ve **المُقْمَحُ**: başını kaldıran, neredeyse onu indirmeyen; sanki zıddıdır. Ve **والإِقْماحُ**: başı kaldırmak ve bakışı kısmak; denilir: **أَقْمَحَه الغُلّ**: darlığından dolayı başını yukarıda bırakınca.

**قال الأَزهري**: **قال الليث**: develerden **القامِحُ** ve **المُقامِحُ**, susuzluğu şiddetlenip gevşeyendir. Ve **بعير مُقْمَحٌ**; ve şiddetli susuzluktan **قَمَح يَقْمَحُ** **قُموحاً**; ve susuzluk onu **أَقْمَحَه**; o da **مُقْمَحٌ**dur. Allah Teâlâ dedi: **فهي إِلى الأَذقان فهم مُقْمَحون**; boyun eğmişler, gözlerini kaldırmazlar. **قال الأَزهري**: Leys’in **القامح** ve **المُقامِح** tefsirinde ve Aziz ve Celîl’in “**فهم مقمحون**” sözünün tefsirinde söylediği her şey hatadır; Arap dili ve tefsir ehli bunun dışındadır. **فأَما المُقامِح**: Asmaî’den rivayet edildiğine göre o dedi ki: **بعير مُقامِحٌ** ve aynı şekilde **الناقة** (ه’siz), havuzdan başını kaldırıp içmediği zaman; dedi: cem‘i **قِماحٌ**tır; ve Bişr’in gemiyi ve yolcularını anan beytini okudu. **وقال أَبو عبيد**: **قَمَحَ البعير يَقْمَحُ قُموحاً** ve **قَمَه يَقْمَه قُموهاً**: başını kaldırıp suyu içmediği zaman; Asmaî’den rivayet edildi: **التَّقَمُّح** içmeyi kerih görmektir.

Dedi: Allah Teâlâ’nın sözüne gelince: **فهم مُقْمَحون**; Selâme, Ferrâ’dan rivayet ettiğine göre o dedi ki: **المُقْمَحُ** başını kaldırdıktan sonra bakışını kısandır. Ve Zeccâc dedi: **المُقْمَحُ** başını kaldıran, bakışını kısandır. Ali hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, ona dedi ki: “Allah Teâlâ’ya sen ve Şîan, razı olmuş ve razı olunmuş olarak geleceksiniz; düşmanın ise sana öfkeli, **مُقْمَحين** olarak gelecektir”; sonra elini boynuna topladı, onlara **الإِقْماحُ**ın nasıl olduğunu gösterdi; **الإِقماح**: başı kaldırmak ve bakışı kısmaktır. Denilir: **أَقْمَحه الغُلّ**: darlığından dolayı onu yukarıda bırakınca. Ve denildi ki: **الكانونَيْنِ**e **شهرا قُِماح** denilmiştir; çünkü develer o ikisinde suya vardıklarında şiddetli soğuğundan dolayı başlarını kaldırırlar. Dedi: “**فهي إِلى الأَذقان**” sözü: boyunlara değil, ellere kinayedir; çünkü bukağı (**الغُلّ**) eli çeneye (**الذَّقَن**) ve boyna bitişik kılar; o, çeneye yakındır. **قال الأَزهري**: Aziz ve Celîl, elleri boyunlarında bağlandığında, bukağıların onların çenelerini ve başlarını, başlarını kaldıran develer gibi yukarı kaldırdığını murad etti. **قال الليث**: bir meselde denilir: **الظَّمَأُ القامِح خير من الرِّيِّ الفاضح**. **قال الأزهري**: bu, Araplardan işittiğimize aykırıdır; onlardan işitilen: **الظمأُ الفادح خير من الرِّيِّ الفاضح**; manası: meşakkatli susuzluk, sahibini rezil eden bir kanmışlıktan hayırlıdır. Ve Ebû Ubeyd, Ümmü Zer‘in sözünde: “**وعنده أَقول فلا أُقَبَّحُ وأَرب فأَتَقَمَّحُ**” hakkında dedi ki: yani: kanarım da içmeyi bırakırım; onun muradı: kanıncaya kadar içer ve başını kaldırır; **ويروى بالنون**. **قال الأَزهري**: **التَّقَمُّح**ın aslı suda idi; onu süte ödünç aldı; muradı: deveyin su içmeyi kerih görmesi gibi, sütten kanıp içmekten başını kaldırmasıdır. Ve İbn Şümeyl dedi: “Falanca, nebîz için gerçekten **لَقَمُوحٌ**dur”; yani: onu çok içendir; ve gerçekten o, nebîz için **لَقَحُوفٌ**dur. Ve **وقد قَمِحَ الشرابَ والنبيذ والماء واللبن واقْتَمَحه**; bu, onu içmesidir. Ve **وقَمِحَ السويقَ قَمحاً**; ama ekmek ve hurma hakkında **قَمِحَ** denilmez; **القَمْحُ** ancak **فيما يُسَفُّ** (ağızla yutulan şey) hakkında söylenir. Hadiste: şikâyetlendiğinde **تَقَمَّحَ كفّاً من حَبَّة السوداء**. Denilir: **قَمِحْتُ السويقَ** (mîm’i kesre ile)
(* “**بكسر الميم**” sözü ve babı, Kâmûs’ta olduğu üzere **سمع**dır.), onu ağızla yuttuğum zaman. Ve **القِمْحَى** ve **القِمْحاة**: **الفَيْشة**
(* Kâmûs’ta şu ziyade vardır: **القمحانة** (kesre ile): **القمحدوه** ile ense çukuru (**نقرة القفا**) arası. Ve **قمحه تقميحاً**: ona, kendisine vacip olan çok şeye karşılık az bir şeyle itmek. Esâs’ta da ziyade etti: zalim emir, onunla birlikte gazaya çıkan kimseye yaptığı gibi; ona en aşağı bir şey verip ganimeti kendine ayırır.).

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق م ح * * القَمْحُ * البر و * الإقمْاحُ * رفع الرأس وغض البصر يقال * أقْمَحَهُ * الغل إذا ترك رأسه مرفوعا من ضيقه

##### Türkçe

* ق م ح * * **القَمْحُ** * buğday ve * **البر** * ve * **الإقمْاحُ** * başı kaldırmak ve bakışı kısmaktır; denilir: * **أقْمَحَهُ** * tasma; onu, darlığından dolayı başını kaldırılmış bıraktığı zaman.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القمح: البر حين يجرى الدقيق في السنبل، وقيل: من لدن الإنضاج إلى الاكتناز، وهي لغة شامية، وأهل الحجاز قد تكلموا بها، وقد تكرر ذكره في الحديث، وقيل لغة قبطية، نقله شيخنا، والصواب الأول، كما في المصباح وغيره. والقمح مصدر قمحه، كسمعه، أي السويق، استفه، كاقتمحه واقتمحه أيضا: أخذه في راحته فلطعه، كذا في الأساس واللسان. والقميحة: الجوارش، بضم الجيم، هكذا في النسخ، وفي بعضها بزيادة النون في آخره. والقميحة أيضا: السفوف من السويق وغيره. والاسم القمحة، بالضم، كاللقمة. والقمحة: ملء الفم منه، أي من السويق أو من الماء، كما صرح به غير واحد. والقمحان، كعنفوان وتفتح الميم، وهي رواية البصريين في قول النابغة الآتي: الورس أو الذريرة نفسها، أو كالذريرة يعلو الخمر، وهو زبدها، وقيل: هو الزعفران، كالقمحة، بالضم في الكل. وقيل هو طيب. قال النابغة:
  إذا فضت خواتممه علاه                      يبيس القمحان من المدام يقول: إذا فتح رأس الحب من حباب الخمر العتيقة رأيت عليها بياضا يتغشاها مثل الذريرة. قال أبو حنيفة: لا أعلم أحدا من الشعراء ذكر القمحان غير النابغة. قال. وكان النابغة يأتى المدينة وينشد بها الناس ويسمع منهم، وبها جماعة الشعراء وفي الصحاح والأساس واللسان نقلا عن أبي عبيد: قمح البعير قموحا، وقمه يقمه قموها، إذا رفع رأسه عند الحوض وامتنع من الشرب ريا، كتقمح وانقمح وقامح، الأخيرة من الأساس واللسان قال أبو زيد: تقمح فلان من الماء، إذا شرب الماء وهو متكاره فهو بعير قامح، يقال: شرب فتقمح وانقمح بمعنى. وقمح كركع. وقد قامحت إبلك، إذا وردت فلم تشرب ورفعت رؤوسها لداء يكون بها أو، برد ماء، أورى أو علة. وهي ناقة مقامح، بغير هاء وإبل مقامحة وقماح، على طرح الزائد. قال بشر بن أبي خازم يذكر سفينة وركبانها:
  ونحن على جوانبهـا قـعـود                      نغض الطراف كالإبل القماح

  والاسم القماح بالضم. وذكر الأزهري في ترجمة حمم: الإبل إذا أكلت النوى أخذها الحمام والقماح ومن المجاز: أقمح الرجل، إذا رفع رأسه وغض بصره، قاله الزجاج، ورواه سلمة عن الفراء. ومنه قوله تعالى:  فهي إلى الأذقان فهم مقمحون  وفي حديث علي كرم الله وجهه، قال له النبي صلى الله عليه وسلم ستقدم على الله أنت وشعتك راضيين مرضيين، ويقدم عليك عدوك غضابا مقمحين ثم جمع يده إلى عنقه يريهم كيف الإقماح، وهو رفع الرأس وغض البصر. وأقمح بأنفه: شمخ ورفع رأسه لا يكاد يضعه، فكأنه ضد. وأقمح السنبل: جرى فيه الدقيق، تقول: قد جرى القمح في السنبل وقد أقمح البر. قال الأزهري وقد أنضج ونضج. ومن المجاز: أقمح الغل الأسير، إذا ترك رأسه مرفوعا لضيقه، فهو مقمح، وذلك إذا لم يتركه عمود الغل الذي ينخس ذقنه أن يطأطىء رأسه، كما في الأساس. وقال ابن الأثير: قوله تعالى:فهي إلى الأذقان  هي كناية عن الأيدي لا عن الأعناق، لأن الغل يجعل اليد تلى الذقن والعنق وهو مقارب للذقن. قال الأزهري: وأراد عز وجل أن أيديهم لما غلت عند أعناقهم رفعت الأغلال أذقانهم ورءوسهم صعدا كالإبل الرافعة رءوسها. وشهرا قماح، ككتاب وغراب: شهرا الكانون، لأنهما يكره فيهما شرب الماء إلا على ثفل، قال مالك ابن خالد الهذلي:
  فتى ما ابن الأغر إذا شتونـا                      وحب الزاد في شهري قماح

  روى بالوجهين، وقيل سمي بذلك لأن الأبل فيهما تقامح عن الماء فلا تشربه. قال الأزهري: هما أشد ما يكون من البرد، سميا بذلك لكراهة كل ذي كبد شرب الماء فيهما، ولأن الإبل لا تشرب فيهما إلا تعذيرا، وقال شمر: يقال لشهري قماح: شيبان وملحان. والقمحي والقمحاة، بكسرهما: الفيشة، بالفتح، والقمحانة، بالكسر: ما بين القمحدوة ونقرة القفا. ومن المجاز قمحه تقميحا، إذا دفعه بالقليل عن كثير مما يجب له. كما يفعل الأمير الظالم بمن يغزو معه، يرضخه أدنى شيء ويستأثر عليه بالغنيمة. كذا في الأساس. والقامح: الكاره للماء لأية علة كانت، كالعيافة له، أو قلة ثفل في جوفه أو غير ذلك مما ذكر. وعن الأزهري: قال الليث: القامح من الإبل ما اشتد عطشه حتى فتر شديدا. وبعير مقمح وقد قمح يقمح من شدة العطش قموحا، وأقمحه العطش فهو مقمح. قال الله تعالى:  فهي إلى الأذقان فهم مقمحون  : خاشعون لا يرفعون أبصارهم. قال الأزهري: كل ما قاله الليث في تفسير القامح والمقامح، وفي تفسير قوله عز وجل  فهم مقمحون فهو خطأ، وأهل العربية والتفسير على غيره. فأما المقامح فإنه روي عن الأصمعي أنه قال: بعير مقامح وناقة مقامح، إذا رفع رأسه عن الحوض ولم يشرب وجمعه قماح. وروي عن الأصمعي أنه قال: التقمح: كراهة الشرب قال: وأما قوله تعالى  فهم مقمحون  فإن سلمة روى عن الفراء أنه قال: المقمح الغاض بصره بعد رفع رأسه. وقد مر شيء منه. واقتمح، البر: صار قمحا نضيجا هكذا في سار النسخ، والذي في اللسان وغيره: أقمح البر، كما تقول أنضج، صرح به الأزهري وغيره، فلينظر ذلك. واقتمح النبيذ والشراب اللبن والماء: شربه كقمحه. وقال ابن شميل: إن فلانا لقموح للنبيذ، أي شروب له. وإنه لقحوف الننبيذ. وقمح السويق قمحا، وأما الخبز والتمر فلا يقال فيهما قمح، إنما يقال القمح فيما يسف. وفي الحديث أنه كان إذا اشتكى تقمح كفا من حبة السوداء. ومما يستدرك عليه: قال الليث: يقال في مثل الظمأ القامح خير من الري الفاضح. قال الأزهري: وهذا خلاف ما سمعناه من العرب، والمسموع منهم الظمأ الفادح خير من الري الفاضح ومعناه العطش الشاق خير من ري يفضح صاحبه وقال أبو عبيد في قول أم زرع: وعنده أقول فلا أقبح، وأشرب فأتقمح، أي أروى حتى أدع الشرب. أرادات أنها تشرب حتى تروى وترفع رأسها. ويروى بالنون. قال الأزهري: وأصل التقمح في الماء، فاستعارته للبن، أرادت أنها تروى من البن حتى ترفع رأسها عن شربه كما يفعل البعير إذا كره شرب الماء ومن الأساس في المجاز: قولهم: وما أصابت الإبل إلا قميحة من كلإ: شيئا من اليابس تستفه. والقمحة نهر أول هجر. والقمحة: قرية بالصعيد.

##### Türkçe

**القمح**: **البر**’in, unun başakta akması hâlinde (adı); ve denildi: olgunlaşmadan dolgunlaşmaya kadar (olan hâli); bu Şam lehçesidir; Hicaz ehli de onunla konuşmuştur; hadiste onun zikri tekrar etmiştir; ve denildi: Kıptî dili (kelimesi); bunu şeyhimiz nakletti; doğru olan birincisidir, **المصباح** ve başkalarında olduğu gibi. Ve **القمح** **قمحه**’nin masdarıdır, **سمعه** gibi; yani **السويق**; onu yuttu, **كاقتمحه**; ve **اقتمحه** da: onu avucunda aldı da yuttu; **الأساس** ve **اللسان**’da böyle. Ve **القميحة**: **الجوارش**; **الجيم**’in zammesiyle; nüshalarda böyle; bazılarında sonunda **النون**’un ziyadesiyle. Ve **القميحة** ayrıca: **السفوف**; **السويق**’ten ve başkasından (olan) ağıza alınıp yutulan şey. Ve isim **القمحة**’dır, zamme ile, **كاللقمة**. Ve **القمحة**: ondan ağzın dolusu; yani **السويق**’ten yahut sudan; bunu birden fazla kimse açıkça söylemiştir. Ve **القمحان**; **كعنفوان** gibi ve **الميم** fetha ile; bu, aşağıda gelecek Nâbiga’nın sözünde Basralıların rivayetidir: **الورس** yahut **الذريرة**’nin kendisi; yahut **كالذريرة** şarabın üstüne çıkar; o, onun köpüğüdür; ve denildi: o **الزعفران**’dır; **كالقمحة**; hepsinde zamme ile. Ve denildi: o bir kokudur. Nâbiga dedi:
  إذا فضت خواتممه علاه                      يبيس القمحان من المدام
Yani: eski şarabın kabarcıklarından (olan) tanelerin başı açıldığında, onun üzerinde **الذريرة** gibi onu kaplayan bir beyazlık görürsün. Ebû Hanîfe dedi: Şairlerden **القمحان**’ı Nâbiga’dan başka zikreden birini bilmiyorum. Dedi. Nâbiga Medine’ye gelir, orada insanlara şiir okur ve onlardan işitirdi; orada şairler topluluğu vardı. Ve **الصحاح** ve **الأساس** ve **اللسان**’da Ebû Ubeyd’den naklen: **قمح البعير قموحا** ve **قمه يقمه قموها**: havuz başında başını kaldırdığı ve kanmış olarak içmekten kaçındığı zaman; **كتقمح** ve **انقمح** ve **قامح** gibi; sonuncusu **الأساس** ve **اللسان**’dandır. Ebû Zeyd dedi: **تقمح** falan kimse sudan, suyu istemeyerek içtiği zaman; o, **بعير قامح**’tır; denilir: içti de **تقمح** ve **انقمح** aynı mânâda. Ve **قمح** **كركع**. Ve **قامحت إبلك**: develerin suya vardığında içmeyip başlarını kaldırdığında; kendilerinde bulunan bir hastalıktan dolayı yahut suyun soğukluğundan yahut kanmışlıktan yahut bir illetten. O, **ناقة مقامح**’tır, **هاء**sız; ve **إبل مقامحة** ve **قماح**; زائدı atma üzere. Bişr b. Ebî Hâzim, bir gemiyi ve yolcularını anarak dedi:
  ونحن على جوانبهـا قـعـود                      نغض الطراف كالإبل القماح

Ve isim **القماح** zamme iledir. Ezherî, **حمم** tercümesinde zikretti: develer çekirdek yediğinde, onları **الحمام** ve **القماح** alır. Ve mecazdan: **أقمح الرجل**: başını kaldırdığı ve gözünü kıstığı zaman; bunu Zeccâc söyledi; Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti. Ondandır ki Allah Teâlâ’nın sözü:  فهي إلى الأذقان فهم مقمحون  Ve Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: Nebî صلى الله عليه وسلم ona dedi: “Allah’ın huzuruna sen ve şîan razı ve razı olunmuş olarak varacaksınız; düşmanın ise sana kızgın, **مقمحين** olarak gelir.” Sonra elini boynuna topladı, onlara **الإقماح**ın nasıl olduğunu gösterdi; o, başı kaldırmak ve gözü kısmaktır. Ve **أقمح بأنفه**: kibirlendi ve başını kaldırdı; onu neredeyse indirmez; sanki zıddı gibidir. Ve **أقمح السنبل**: onda un aktı; dersin: başakta **القمح** aktı; ve **أقمح البر**. Ezherî dedi: ve olgunlaştırdı ve olgunlaştı. Ve mecazdan: **أقمح الغل الأسير**: darlığından başını yukarı kaldırılmış bıraktığı zaman; o, **مقمح**’tır; bu, boynunduruğun çenesini dürttüğü direği ona başını eğdirtmeyi bırakmadığı zamandır; **الأساس**’ta olduğu gibi. İbnü’l-Esîr dedi: Allah Teâlâ’nın sözü:  فهي إلى الأذقان  eller hakkında kinayedir, boyunlar hakkında değil; çünkü boyunduruk eli çeneye ve boyna bitişik kılar; o da çeneye yakındır. Ezherî dedi: Aziz ve Celîl olan, elleri boyunlarında bağlandığında, boyundurukların çenelerini ve başlarını yukarı kaldırdığını, başlarını kaldıran develer gibi, murad etti. Ve **شهرا قماح**; **ككتاب وغراب**: **شهرا الكانون**; çünkü o ikisinde su içmek, tortu üzerine (olmadıkça) kerih görülür. Mâlik b. Hâlid el-Hüzelî dedi:
  فتى ما ابن الأغر إذا شتونـا                      وحب الزاد في شهري قماح

İki vecihle rivayet edildi; ve denildi: bu adla adlandırıldı; çünkü develer o ikisinde sudan **تقامح** eder, onu içmez. Ezherî dedi: onlar soğuğun en şiddetli olduğu zamandır; bu adla adlandırıldılar; her ciğer sahibinin o ikisinde su içmeyi kerih görmesinden dolayı; ve develerin o ikisinde ancak özürle içmesinden dolayı. Şemmer dedi: **شهري قماح**’a denilir: **شيبان** ve **ملحان**. Ve **القمحي** ve **القمحاة**, ikisinin kesresiyle: **الفيشة**, fetha ile; ve **القمحانة**, kesre ile: **القمحدوة** ile **نقرة القفا** arasındaki şey. Ve mecazdan **قمحه تقميحا**: ona, hakkı olan çok şeyden az bir şeyle (payını) ittiği zaman; zalim emirin, onunla birlikte gazaya çıkan kimseye yaptığı gibi; ona en aşağı bir şey verir, ganimeti ona karşı kendine ayırır. **الأساس**’ta böyle. Ve **القامح**: herhangi bir illetten dolayı suyu kerih gören; ona karşı tiksinme gibi, yahut karnında tortunun azlığı yahut zikredilen başka şeyler. Ezherî’den: Leys dedi: develerden **القامح**, susuzluğu şiddetlenip çok gevşeyince (olan)dır. Ve **بعير مقمح**; ve şiddetli susuzluktan **قمح يقمح قموحا**; susuzluk onu **أقمحه** etti, o da **مقمح**’tır. Allah Teâlâ dedi:  فهي إلى الأذقان فهم مقمحون  : boyun eğmişlerdir; gözlerini kaldırmazlar. Ezherî dedi: Leys’in **القامح** ve **المقامح** tefsirinde söylediği her şey ve Aziz ve Celîl olanın sözü  فهم مقمحون  tefsirinde (söylediği) yanlıştır; Arap dili ehli ve tefsir ehli onun dışındadır. **المقامح**a gelince: Asmaî’den rivayet edildi ki dedi: **بعير مقامح** ve **ناقة مقامح**; havuzdan başını kaldırıp içmediği zaman; cem‘i **قماح**. Asmaî’den rivayet edildi ki dedi: **التقمح**: içmeyi kerih görmektir. Dedi: Allah Teâlâ’nın sözüne gelince  فهم مقمحون  Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti ki dedi: **المقمح** başını kaldırdıktan sonra gözünü kısandır. Ondan bir şey geçti. Ve **اقتمح**; **البر**: olgun **قمح** oldu; nüshaların seyrinde böyle; **اللسان** ve başkalarında olan ise: **أقمح البر**; **أنضج** dediğin gibi; bunu Ezherî ve başkaları açıkça söyledi; buna bakılsın. Ve **اقتمح النبيذ والشراب اللبن والماء**: onu, **قمحه** gibi içti. İbn Şümeyl dedi: filan kimse **لقموح للنبيذ**’dir; yani onu çok içendir. Ve o, **لقحوف الننبيذ**’dir. Ve **قمح السويق قمحا**; ekmek ve hurmada ise **قمح** denilmez; **القمح** ancak ağıza alınıp yutulan şeyde söylenir. Hadiste: o, şikâyet ettiğinde **تقمح** bir avuç **حبة السوداء** (çörek otu) (alırdı). Ve ona ilâve olarak (şu) da kaydedilir: Leys dedi: **الظمأ القامح** misalinde denilir: rezil eden kanmışlıktan hayırlıdır. Ezherî dedi: bu, Araplardan işittiğimize aykırıdır; onlardan işitilen: **الظمأ الفادح** rezil eden kanmışlıktan hayırlıdır; mânâsı: meşakkatli susuzluk, sahibini rezil eden kanmışlıktan hayırlıdır. Ebû Ubeyd, Ümmü Zer‘in sözünde dedi: “Ve onun yanında söylerim de çirkinleşmem; içerim de **فأتقمح**”; yani kanarım da içmeyi bırakırım. Onu, (kadının) şunu murad etti: kanıncaya kadar içer ve başını kaldırır. **بالنون** ile de rivayet edilir. Ezherî dedi: **التقمح**ın aslı suda (dır); onu süte ödünç aldı; muradı: sütten kanar da, deve su içmeyi kerih gördüğünde yaptığı gibi, onu içmekten başını kaldırır. Ve **الأساس**’ta mecazda: onların sözü: develerin isabet ettiği şey, otlaktan her şeyden bir **قميحة**’dan başka değildir: kuru olandan, onu ağıza alıp yutar. Ve **القمحة**: Hecer’in evveli (tarafında) bir nehirdir. Ve **القمحة**: Saîd’de bir köydür.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَمِحَهُ
1 قَمِحَهُ ذ , (S, A, L, K,) aor. قَمَحَ , (K,) inf. n. قَمْحٌ; (S;) and ↓ اقتمحهُ; (S, A, L, K;) He ate it, or took it into his mouth, (S, K,) namely, meal of parched barley or wheat, &c., (S, A, L,) not bread nor dates nor the like, but only what is eaten in the manner termed سَفٌّ, (L,) without moistening it, or kneading it with water &c.; syn. اِسْتَفَّهُ; (S, K;) he took it in the palm of his hand (A, L) [and conveyed it] to his mouth (A) or licked it up. (L.) And قُمْحَةً مِنْهُ ↓ اِقْتَمَحْتُ [I so ate a mouthful thereof, i. e. of what is eaten in the manner described above]. (A.) ― -b2- And ↓ اقتمحهُ likewise signifies, (L, K,) as also قَمِحَهُ, (L,) He drank it, namely, what is called نَبِيذ, (L, K,) and شَرَاب [app. as meaning wine], and water, and milk. (L.) -A2- And, from قَمِحَهُ signifying as expl. above, you say, قَمَحَ عَنِ المَآءِ, (A,) or [simply] قَمَحَ, (S, L, K,) with fet-h, (S,) aor. قَمَحَ , (L,) inf. n. قُمُوحٌ; (S, L, K;) as also قَمَهَ, aor. قَمَحَ , inf. n. قُمُوهٌ; (L;) and ↓ قامح, (A, L,) inf. n. مُقَامَحَةٌ and قِمَاحٌ; (A;) and ↓ تقمّح, and ↓ انقمح; (S, L, K;) He (a camel) raised his head (S, A, K) from the water (A) or at the watering-trough, and refused to drink, (S, K,) his thirst being satisfied, (S, A,) or by reason of loathing, or of the coldness of the water, or of some disease. (A.) And الاـِبِلُ ↓ قَامَحَتِ The camels came to the water and did not drink, (S, K,) but raised their heads, (S,) by reason of disease, or of cold, (S, K,) or of the coldness of the water, or because their thirst was satisfied. (TA.) And ↓ شَرِبَ فَتَقَمَّحَ and ↓ انْقَمَحَ [He drank] and raised his head and left drinking by reason of his thirst's being satisfied. (S.) And فُلَانٌ مِنَ المَآءِ ↓ تقمّح Such a one drank water, or the water, with dislike, or loathing. (AZ.) ↓ أَشْرَبُ فَأَتَقَمَّحُ, said by Umm-Zara, means (tropical:) [I drink] and I satisfy my thirst until I am not able to drink more, so I raise my head like the [camel that is said to be] مُقَامِح: (A, TA: *) Az says that التَّقَمُّحُ primarily relates to water, but is metaphorically used by her in relation to milk: she means that she satisfied her thirst with milk until she raised her head from drinking it like as does the camel when he dislikes drinking water: (TA:) or, as some relate her words, she said, فَأَتَقَنَّحُ, (A, TA, *) which [likewise] means, “ and I raise my head in consequence of the being satisfied with drinking. ” (A.) [See also art. قنح.] ― -b2- قَمَحَ, aor. قَمَحَ , inf. n. قُمُوحٌ, is also expl. by Lth as signifying He (a camel) became very languid by reason of vehement thirst: but accord. to Az, this is wrong. (L.)

قمّحهُ
2 قمّحهُ ذ , (A, K,) inf. n. تَقْمِيحٌ, (K,) (tropical:) He repelled him (i. e. his companion, A) with a small and paltry thing, in lieu of much that was due to him; (A, K; *) like as the wronging commander does to him who engages with him in a warring, or warring and plundering, expedition, by doling to him the least, or meanest, thing, and choosing for himself in preference to him in the partition of the spoil. (A, TA.)

3 قَاْمَحَ see 1, near the middle, in two places. ― -b2- Hence, (S, A,) شَهْرَا قِمَاحٍ, (S, A, K,) also called ↓ شَهْرَا قُمَاحٍ, (K,) The two coldest, (S, K,) or two of the coldest, (A,) months (S, A, K) of winter; (A;) said by Sh to be شِيبَانُ and مِلْحَانُ; (TA; [in which it is also here said that they are the two months whereof each is called كَانُون: if so, corresponding to December and January O. S.: but see شِيبَانُ, in art. شيب:]) so called because the camels, when they come therein to water, find its coldness hurtful to them, and therefore raise their heads from it. (S.)

أُقْمِحَ
4 أُقْمِحَ ذ , (MA,) [in my MS. copy of the K indefinitely written اقمح, and in the CK آقْمَحَ, but it is correctly أُقْمِحَ, as is shown by its being added, after the explanation, in the TA, “ whence ↓ مُقْمَحُونَ in the Kur ” (xxxvi. 7,] and by explanations of this epithet in several of the expositions of the Kur-لn, and the like is also indicated in the S,] inf. n. اـِقْمَاحٌ, (S,) said of a camel, (MA,) or of a man, and [in this case, but not when said of a camel,] tropical, (TA,) He raised his head, and contracted his eyes: (S, MA, K, TA:) [or he was made to raise his head and to contract his eyes:] it is expl. by Z as in the K. (TA.) ― -b2- [Hence,] one says, (S,) أَقْمَحَهُ الغُلُّ (tropical:) The غُلّ [i. e. the ring, or collar, of iron, for the neck, or the shackle for the neck and hands, consisting of two rings, one for the neck and the other for the hands, connected by a bar of iron,] caused his (i. e. a captive's K) head to be raised, by reason of the straitness thereof; (S, K, TA;) meaning that the bar of the غُلّ, which [by its projecting above the ring around the neck] pricked his chin, did not let him lower his head; as is said in the A. (TA.) ― -b3- الاـِقْمَاحُ [as inf. n. of أُقْمِحَ, like أُكْمِحَ (with ك and ح) in form and in meaning,] also signifies (assumed tropical:) The elevating of the head by reason of pride: and so الاـِكْمَاخُ. (L and TA in art. كمخ: but in the CK, in that art, الاِقْماخُ, with خ.) And اقمح بِأَنْفِهِ [i. e. أُقْمِحَ] signifies شَمَخَ [i. e. شَمَخَ بِأَنْفِهِ, (assumed tropical:) He magnified, or exalted, himself; was proud; behaved proudly, or disdainfully; or elevated his nose, from pride]; (K, TA;) and raised his head, scarcely ever, or never, lowering it: as though the verb had two contr. significations. (TA.) ― -b4- اقمح said of thirst is expl. by Lth as signifying It rendered a camel very languid: but accord. to Az, this is wrong. (L.) -A2- اقمح السُّنْبُلُ The ears [of wheat] became pervaded by the farinaceous substance. (K.) ― -b2- And اقمح البُرُّ, so in the T and L and other lexicons, but in all the copies of the K البُرُّ ↓ اِقْتَمَحَ, The wheat becomes mature قَمْح. (TA.)

5 تَقَمَّحَ see 1, near the middle, in four places.

7 اـِنْقَمَحَ see 1, near the middle, in two places.

8 اـِقْتَمَحَ see 1, first quarter, in three places: -A2- and see also 4, last sentence.

قَمْحٌ
قَمْحٌ ذ Wheat, syn. بُرٌّ, (S, A, Mgh, L, Msb, K,) and حِنْطَةٌ, and طَعَامٌ, (Msb,) when the farinaceous substance pervades the ears, or from the time when it has attained its full growth to the time when it has become compact: (L:) [and the grain of wheat; as also بُرٌّ and حِنْطَةٌ and طَعَامٌ:] a word of the dial. of Syria. and sometimes used by the people of El-Hijلz; or, as some say, a Coptic word; but the former assertion is the more correct: (TA:) the word بُرٌّ is more chaste: (S in art. بر:) ↓ قَمْحَةٌ signifies a single grain thereof. (Msb.) ― -b2- جَرَى القَمْحُ فِى السُّنْبُلِ means The farinaceous substance pervaded the ears [of wheat]. (L.)

قَمْحَةٌ
قَمْحَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

قُمْحَةٌ
قُمْحَةٌ ذ A mouthful of قَمِيحَة [q. v.]: (S, K:) or, as more than one have said of water. (TA.) -A2- See also القُمَّحَانُ.

القِمْحَى
القِمْحَى ذ and القِمْحَاةُ The قَيْشَة [q. v.. generally meaning the glans of the penis]. (K.)

القِمْحَانَةُ
القِمْحَانَةُ ذ The part between the قَمَحْدُوَة [or occiput] and what is termed نُقْرَةُ القَفَا [which is the small hollow in the back of the neck]. (K.)

القُمَّحَانُ
القُمَّحَانُ ذ , thus accord. to the Basrees, (TA,) and القُمَّحَانُ, and ↓ القُمْحَةُ, (K,) The [plant called] وَرْس [q. v.]: (S, K, TA:) or [the kind of perfume called] الذَّرِيرَةُ: (TA:) or (so accord. to the K and TA, but in the S “ also, ”) a substance that comes upon the surface of wine, like الذَّرِيرَة: (S, K, TA:) it is the froth, or scum, thereof: (L, TA:) or, as some say, (TA, but in the K “ and, ”) saffron: (K, TA:) or a certain perfume: or a white substance that overspreads wine resembling الذَّرِيرَة: this last is said to be what is meant in the following verse by En-Nلbighah [Edh-Dhubyلnee], the only poet known by AHn to have mentioned القمّحان:
اـِذَا فُضَّتْ خَوَاتِمُهُ عَلَاهُ
يَبِيسُ القُمَّحَانِ مِنَ المُدَامِ
[When its seals are broken, what is exsiccated of the white substance resembling particles of calamus aromaticus of the wine comes, or appears, upon its surface]. (L, TA.)

قُمَاحٌ
قُمَاحٌ ذ , a subst. from قَمَحَ or قَامَحَ, Aversion of a camel from drinking, by reason of the thirst's being satisfied, or of loathing, or of the coldness of the water, or of some disease. (L. [See also حُمَامٌ.]) Hence شَهْرَا قُمَاحٍ, also called شَهْرَا قِمَاحٍ: see 3.

اـِنَّهُ لَقَمُوحٌ لِلنَّبِيذِ
اـِنَّهُ لَقَمُوحٌ لِلنَّبِيذِ ذ Verily he is a great drinker of the beverage called nebeedh. (ISh.)

قَمِيحَةٌ
قَمِيحَةٌ ذ a subst. signifying What is eaten in the manner termed اِقْتِمَاح, [see قَمِحَ,] (S, L,) of the meal of parched barley or wheat, &c., (L,) or such as a digestive stomachic (جُوَارِش [often written جَوَارِش], &c.: (S:) expl. in the K by the word جُوَارِش [only], in some copies with the addition of a final ن [evidently a mistake for ت, since its original in the Pers. گُوَارِشْ or گُوَارِشْت]: (TA:) app. from القَمْحُ meaning البُرُّ. (S.) ― -b2- [Hence] one says, مَا أَصَابَتِ الاـِبِلُ اـِلَّا قَمِيحَةً مِنْ كَلَأٍ (tropical:) The camels obtained not [aught] save somewhat of dry herbage which they took into the mouth unmoistened, or licked up. (A, TA.)

قَامِحٌ
قَامِحٌ ذ A camel raising his head (S, A, K) from the water (A) or at the watering-trough, and refusing to drink, (S, K,) his thirst being satisfied, (S, A,) or by reason of loathing, or of the coldness of the water, or of some disease: (A:) and disliking water from any cause: (K:) and ↓ مُقَامِحٌ signifies the same, applied to a he-camel, (As, S, A,) and to a she-camel: (As, S, K:) pl. of the former قُمَّحٌ; (S, K;) and of ↓ the latter قِمَاحٌ, which is anomalous, (S,) or this is pl. of قَامِحٌ, or it is [an inf. n.] syn. with مُقَامَحَةٌ, used as an epithet; you say اـِبِلٌ قِمَاحٌ; (A;) and اـِبِلٌ ↓ مُقَامِحَةٌ. (S.) ― -b2- Also, (K,) as expl. by Lth, and so ↓ مُقَامِحٌ, but, accord. to Az, wrongly, (L,) A camel very languid by reason of vehement thirst. (L, K.)

مُقْمَحُونَ
مُقْمَحُونَ ذ : see 4, first sentence.

مُقَامِحٌ
مُقَامِحٌ ذ , and its fem.: see قَامِحٌ, in three places.

##### Türkçe

قَمِحَهُ
1 **قَمِحَهُ** ذ , (S, A, L, K,) muzâri‘i **قَمَحَ** , (K,) mastarı **قَمْحٌ**; (S;) ve ↓ **اقتمحهُ**; (S, A, L, K;) Onu yedi, yahut onu ağzına aldı, (S, K,) yani kavrulmuş arpa veya buğday ununu vb., (S, A, L,) ekmek değil, hurma değil ve benzeri değil; fakat yalnızca **سَفٌّ** diye adlandırılan tarzda yenilen şey, (L,) onu ıslatmadan, yahut su vb. ile yoğurmadan; eş anlamlısı **اِسْتَفَّهُ**; (S, K;) onu avucunun içine aldı (A, L) [ve onu] ağzına götürdü (A) yahut onu yalayıp aldı. (L.) Ve **قُمْحَةً مِنْهُ** ↓ **اِقْتَمَحْتُ** [ondan bir lokma bu şekilde yedim, yani yukarıda nitelenen tarzda yenilen şeyden]. (A.) ― -b2- Ve ↓ **اقتمحهُ** dahi şu mânaya gelir, (L, K,) **قَمِحَهُ** gibi de, (L,) Onu içti; yani **نَبِيذ** denilen şeyi, (L, K,) ve **شَرَاب** [görünüşe göre şarap mânasında], ve suyu, ve sütü. (L.) -A2- Ve, **قَمِحَهُ**’un yukarıda açıklandığı mânadan, dersin ki, **قَمَحَ عَنِ المَآءِ**, (A,) yahut [yalnızca] **قَمَحَ**, (S, L, K,) fetḥa ile, (S,) muzâri‘i **قَمَحَ** , (L,) mastarı **قُمُوحٌ**; (S, L, K;) ve yine **قَمَهَ**, muzâri‘i **قَمَحَ** , mastarı **قُمُوهٌ**; (L;) ve ↓ **قامح**, (A, L,) mastarı **مُقَامَحَةٌ** ve **قِمَاحٌ**; (A;) ve ↓ **تقمّح**, ve ↓ **انقمح**; (S, L, K;) O (deve) başını (S, A, K) sudan (A) yahut suluk başında kaldırdı ve içmeyi reddetti, (S, K,) susuzluğu giderilmiş olarak, (S, A,) yahut tiksinme sebebiyle, yahut suyun soğukluğu sebebiyle, yahut bir hastalık sebebiyle. (A.) Ve **الاـِبِلُ** ↓ **قَامَحَتِ** Develer suya geldiler ve içmediler, (S, K,) fakat başlarını kaldırdılar, (S,) hastalık sebebiyle, yahut soğuk sebebiyle, (S, K,) yahut suyun soğukluğu sebebiyle, yahut susuzlukları giderildiği için. (TA.) Ve ↓ **شَرِبَ فَتَقَمَّحَ** ve ↓ **انْقَمَحَ** [içti] ve başını kaldırdı ve susuzluğu giderildiği için içmeyi bıraktı. (S.) Ve **فُلَانٌ مِنَ المَآءِ** ↓ **تقمّح** Böyle biri suyu, yahut suyu, hoşnutsuzlukla yahut tiksinmeyle içti. (AZ.) ↓ **أَشْرَبُ فَأَتَقَمَّحُ**, Ümm-Zara tarafından söylenmiş olup şu mânaya gelir (mecaz:) [içerim] ve susuzluğumu, artık daha fazla içemeyecek oluncaya dek gideririm; sonra [denilen] **مُقَامِح** gibi başımı kaldırırım: (A, TA: *) Az der ki **التَّقَمُّحُ** aslında su ile ilgilidir; fakat o, onu süt hakkında mecaz olarak kullanmıştır: maksadı, süt ile susuzluğunu giderdiği ve onu içmekten başını, su içmeyi sevmeyen deve gibi kaldırdığıdır: (TA:) yahut, bazıları onun sözünü şöyle rivayet eder: **فَأَتَقَنَّحُ**, (A, TA, *) ki bu da [aynı şekilde] “ve içmekle doyuma ulaşmanın sonucu olarak başımı kaldırırım” mânasına gelir. (A.) [Bk. ayrıca md. **قنح**.] ― -b2- **قَمَحَ**, muzâri‘i **قَمَحَ** , mastarı **قُمُوحٌ**, Lth tarafından şu mânada da açıklanır: O (deve) şiddetli susuzluk sebebiyle çok bitkin oldu: fakat Az’a göre bu yanlıştır. (L.)

قمّحهُ
2 **قمّحهُ** ذ , (A, K,) mastarı **تَقْمِيحٌ**, (K,) (mecaz:) Ona (yani arkadaşına, A) kendisine çokça borçlu olunan şeyin yerine küçük ve değersiz bir şeyle karşılık verip onu savdı; (A, K; *) tıpkı haksız kumandanın, onunla bir savaş yahut savaş ve yağma seferine katılan kimseye, ganimetin taksiminde ona tercih ederek kendisi için seçip, ona en azı yahut en bayağı şeyi paylaştırması gibi. (A, TA.)

3 **قَاْمَحَ** bk. 1, ortalara yakın, iki yerde. ― -b2- Buradan, (S, A,) **شَهْرَا قِمَاحٍ**, (S, A, K,) ayrıca ↓ **شَهْرَا قُمَاحٍ** diye de adlandırılır, (K,) Kışın (S, A, K) en soğuk iki, (S, K,) yahut en soğuklardan iki, (A,) ayı; (A;) Sh tarafından **شِيبَانُ** ve **مِلْحَانُ** olduğu söylenir; (TA; [onda burada ayrıca, her birine **كَانُون** denilen iki ay oldukları da söylenmiştir: eğer öyleyse, eski usule göre Aralık ve Ocak’a tekabül eder: fakat bk. **شِيبَانُ**, md. شيب:]) böyle adlandırılmıştır; çünkü develer o aylarda suya geldiklerinde onun soğukluğunu kendilerine zararlı bulurlar ve bu yüzden ondan başlarını kaldırırlar. (S.)

أُقْمِحَ
4 **أُقْمِحَ** ذ , (MA,) [K’nin bende bulunan yazma nüshasında belirsiz olarak اقمح yazılmış, CK’de ise **آقْمَحَ**; fakat doğrusu **أُقْمِحَ**’dır; nitekim TA’da açıklamadan sonra “bundan dolayı Kur’ân’da ↓ **مُقْمَحُونَ**” (xxxvi. 7,) diye eklenmiş olmasıyla, ve Kur’ân’ın çeşitli tefsirlerinde bu sıfatın açıklamalarıyla; ve benzeriyle; ve bunun benzeri S’de de işaret edilmiştir,] mastarı **اـِقْمَاحٌ**, (S,) deve hakkında söylenir, (MA,) yahut insan hakkında; ve [bu durumda, deve hakkında söylendiğinde değil,] mecazdır, (TA,) Başını kaldırdı ve gözlerini kıstı: (S, MA, K, TA:) [yahut başını kaldırmaya ve gözlerini kısmaya sevk olundu:] Z tarafından K’deki gibi açıklanır. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] denir ki, (S,) **أَقْمَحَهُ الغُلُّ** (mecaz:) **غُلّ** [yani boyun için demir halka yahut boyun ve eller için pranga; iki halkadan oluşur: biri boyun için, diğeri eller için; bir demir çubukla birbirine bağlıdır,] onun (yani bir esirin, K) başının, onun darlığı sebebiyle kaldırılmasına sebep oldu; (S, K, TA;) yani **غُلّ**’ün çubuğu, [boyun halkasının üstüne çıkıntı yaparak] çenesini dürttüğü için, başını indirmesine izin vermedi; A’da söylendiği üzere. (TA.) ― -b3- **الاـِقْمَاحُ** [**أُقْمِحَ**’ın mastarı olarak, şekil ve mânada **أُكْمِحَ** (ك ve ح ile) gibidir,] şu mânaya da gelir (mecaz kabul edilerek:) Kibir sebebiyle başı yukarı kaldırma: ve böylesi **الاـِكْمَاخُ** da. (L ve TA, md. كمخ: fakat CK’de, o maddede, **الاِقْماخُ**, خ ile.) Ve **اقمح بِأَنْفِهِ** [yani **أُقْمِحَ**] **شَمَخَ** mânasına gelir [yani **شَمَخَ بِأَنْفِهِ**, (mecaz kabul edilerek:) Kendini büyüttü yahut yüceltti; kibirlendi; kibirli yahut küçümseyici davrandı; yahut burnunu, kibirden, yukarı kaldırdı]; (K, TA;) ve başını kaldırdı; neredeyse hiç, yahut hiç, indirmeden: sanki fiilin iki zıt mânası varmış gibi. (TA.) ― -b4- Susuzluk hakkında söylenen **اقمح**, Lth tarafından şu mânada açıklanır: Bir deveyi çok bitkin kıldı: fakat Az’a göre bu yanlıştır. (L.) -A2- **اقمح السُّنْبُلُ** Başaklar [buğdayın] unumsu maddeyle kaplandı. (K.) ― -b2- Ve **اقمح البُرُّ**, T ve L ve diğer sözlüklerde böyle; fakat K’nin bütün nüshalarında **البُرُّ** ↓ **اِقْتَمَحَ**, Buğday olgunlaşıp **قَمْح** olur. (TA.)

5 **تَقَمَّحَ** bk. 1, ortalara yakın, dört yerde.

7 **اـِنْقَمَحَ** bk. 1, ortalara yakın, iki yerde.

8 **اـِقْتَمَحَ** bk. 1, ilk çeyrek, üç yerde: -A2- ve ayrıca 4, son cümleye de bak.

قَمْحٌ
**قَمْحٌ** ذ Buğday; eş anlamlısı **بُرٌّ**, (S, A, Mgh, L, Msb, K,) ve **حِنْطَةٌ**, ve **طَعَامٌ**, (Msb,) unumsu madde başaklara yayıldığında; yahut tam büyümesine eriştiği zamandan sıkılaşıp katılaştığı zamana kadar: (L:) [ve buğday tanesi; ve yine **بُرٌّ** ve **حِنْطَةٌ** ve **طَعَامٌ**:] Şam lehçesinden bir kelimedir; ve bazen Hicaz halkı tarafından da kullanılır; yahut bazılarına göre Kıptî bir kelimedir; fakat birinci iddia daha doğrudur: (TA:) **بُرٌّ** kelimesi daha fasîhtir: (S, md. بر:) ↓ **قَمْحَةٌ** ondan tek bir taneyi ifade eder. (Msb.) ― -b2- **جَرَى القَمْحُ فِى السُّنْبُلِ** demektir ki: Unumsu madde başaklara yayıldı [buğdayın]. (L.)

قَمْحَةٌ
**قَمْحَةٌ** ذ : bir önceki paragrafı gör.

قُمْحَةٌ
**قُمْحَةٌ** ذ **قَمِيحَة**’dan [bk.] bir lokma: (S, K:) yahut, birden fazla kimsenin su hakkında söylediği üzere. (TA.) -A2- Ayrıca **القُمَّحَانُ**’a da bak.

القِمْحَى
**القِمْحَى** ذ ve **القِمْحَاةُ** **قَيْشَة** [bk.. genellikle penisin başı mânasında]. (K.)

القِمْحَانَةُ
**القِمْحَانَةُ** ذ **قَمَحْدُوَة** [yahut oksiput] ile **نُقْرَةُ القَفَا** diye adlandırılan şeyin [boynun arkasındaki küçük çukur] arasındaki kısım. (K.)

القُمَّحَانُ
**القُمَّحَانُ** ذ , Basralılara göre böyle, (TA,) ve **القُمَّحَانُ**, ve ↓ **القُمْحَةُ**, (K,) [**وَرْس** diye adlandırılan] bitki [bk.]: (S, K, TA:) yahut [**الذَّرِيرَةُ** diye adlandırılan] bir tür koku: (TA:) yahut (K ve TA’ya göre böyle; fakat S’de “ayrıca,”) şarabın yüzeyinde beliren, **الذَّرِيرَةُ** gibi bir madde: (S, K, TA:) onun köpüğü yahut yüzey tortusudur: (L, TA:) yahut bazılarına göre, (TA; fakat K’de “ve,”) safran: (K, TA:) yahut belirli bir koku: yahut şarabı kaplayan, **الذَّرِيرَةُ**’ye benzeyen beyaz bir madde: bu sonuncusunun, En-Nâbighah [Edh-Dhubyânî]’nin aşağıdaki beytinde **القمّحان** ile kastedilen olduğu söylenir; AHn’a göre **القمّحان**’ı anmış olduğu bilinen tek şair odur:
**اـِذَا فُضَّتْ خَوَاتِمُهُ عَلَاهُ**
**يَبِيسُ القُمَّحَانِ مِنَ المُدَامِ**
[Mühürleri kırıldığında, şarabın yüzeyinde, kamış-ı tîb parçacıklarına benzeyen beyaz maddenin kurumuş olanı gelir yahut görünür]. (L, TA.)

قُمَاحٌ
**قُمَاحٌ** ذ , **قَمَحَ** yahut **قَامَحَ**’tan bir isim; susuzluğun giderilmiş olması, yahut tiksinme, yahut suyun soğukluğu, yahut bir hastalık sebebiyle devenin içmekten kaçınması. (L. [Bk. ayrıca **حُمَامٌ**.]) Buradan **شَهْرَا قُمَاحٍ**, ayrıca **شَهْرَا قِمَاحٍ** diye de adlandırılır: bk. 3.

اـِنَّهُ لَقَمُوحٌ لِلنَّبِيذِ
**اـِنَّهُ لَقَمُوحٌ لِلنَّبِيذِ** ذ Şüphesiz o, **نَبِيذ** denilen içeceğin çok içicisidir. (ISh.)

قَمِيحَةٌ
**قَمِيحَةٌ** ذ **اِقْتِمَاح** diye adlandırılan tarzda yenilen şey mânasında bir isim, [bk. **قَمِحَ**,] (S, L,) kavrulmuş arpa veya buğday unundan vb., (L,) yahut hazmı kolaylaştıran midevi ( **جُوَارِش** [çoğu kez **جَوَارِش** yazılır], vb.: (S:) K’de **جُوَارِش** kelimesiyle [yalnızca] açıklanmıştır; bazı nüshalarda sonuna bir **ن** eklenmiştir [belli ki **ت** yerine bir hatadır; zira aslı Farsçada گُوَارِشْ veya گُوَارِشْت’tir]: (TA:) görünüşe göre **القَمْحُ**’un **البُرُّ** mânasından. (S.) ― -b2- [Bundan dolayı] denir ki, **مَا أَصَابَتِ الاـِبِلُ اـِلَّا قَمِيحَةً مِنْ كَلَأٍ** (mecaz:) Develer, ağızlarına ıslatılmamış olarak aldıkları yahut yalayıp aldıkları kuru ot parçasından başka [hiçbir şey] elde etmediler. (A, TA.)

قَامِحٌ
**قَامِحٌ** ذ Sudaki (A) yahut suluk başındaki (A) sudan başını kaldıran (S, A, K) ve içmeyi reddeden, (S, K,) susuzluğu giderilmiş olan, (S, A,) yahut tiksinme sebebiyle, yahut suyun soğukluğu sebebiyle, yahut bir hastalık sebebiyle: (A:) ve herhangi bir sebeple sudan hoşlanmayan: (K:) ve ↓ **مُقَامِحٌ** aynı mânaya gelir; erkek deveye uygulanır, (As, S, A,) ve dişi deveye de: (As, S, K:) ilkinin çoğulu **قُمَّحٌ**; (S, K;) ve ↓ ikincisinin çoğulu **قِمَاحٌ**’tır; bu şâzdır, (S,) yahut bu **قَامِحٌ**’in çoğuludur; yahut o, **مُقَامَحَةٌ** ile eş anlamlı [bir mastar]dır; sıfat olarak kullanılır; dersin ki **اـِبِلٌ قِمَاحٌ**; (A;) ve **اـِبِلٌ** ↓ **مُقَامِحَةٌ**. (S.) ― -b2- Ayrıca, (K,) Lth tarafından açıklandığı üzere, ve yine ↓ **مُقَامِحٌ**, fakat Az’a göre yanlış olarak, (L,) Şiddetli susuzluk sebebiyle çok bitkin bir deve. (L, K.)

مُقْمَحُونَ
**مُقْمَحُونَ** ذ : bk. 4, ilk cümle.

مُقَامِحٌ
**مُقَامِحٌ** ذ , ve onun müennesi: bk. **قَامِحٌ**, üç yerde.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَمَحَ
قَمَحَ A ( n. ac. قُمُوْح 27 ),
a.  Refused to drink; raised his head ( camel ).

b.  Became languid ( camel ).

قَمِحَ
قَمِحَ A ( n. ac. قَمْح 1 ),
a.  Ate dry, licked up ( food &  c. ).

قَمَّحَ
قَمَّحَ II ,
a.  Sent away with little; wronged, cheated.

قَاْمَحَ
قَاْمَحَ III ,
a.  see I (a) .

أَقْمَحَ
أَقْمَحَ IV ,
a.  Raised the head & lowered the eyes.

b.  Made to raise the head.

c.  Rendered languid.

d.  [ Bi ], Magnified, exalted himself.

e.  Shot into ear; ripened ( corn ); was full ( ear of corn ).

تَقَمَّحَ
تَقَمَّحَ V ,  اِنْقَمَحَ VII ,
a.  see I (a) .

اِقْتَمَحَ
اِقْتَمَحَ VIII ,
a.  see ( قَمِحَ )

b.  Ripened ( corn ).

قَمْح
قَمْح 1 ,
a.  Wheat, corn, grain.

قَمْحَة
قَمْحَة 1t ,
a.  Grain.

قِمْحَى
قِمْحَى 2ya ,
a.  Glans.

قُمْحَة
قُمْحَة 3t ,
a.  Mouthful ( of dry food ).

b.  see

قُمَُّحَان
قُمَُّحَان

قَاْمِح
قَاْمِح 21 , ( pl. قُمَّح 11 ,  قِمَاْح 23 ),
a.  Refusing to drink ( camel ).

قُمَاْح
قُمَاْح 24 ,
a.  Aversion to drink.

قَمِيْحَة
قَمِيْحَة 25t ,
a.  Dry food.

قَمُوْح
قَمُوْح 26 ,
a.  Drinker.

قِمْحَاْن
قِمْحَاْن 34 ,
a.  Back of the neck.

قَاْمَحَ
N. Ag. قَاْمَحَ III ,
a.  see 21 .

قُمَُّحَان
قُمَُّحَان
a.  A certain plant.

b.  A white substance that overspreads wine.

شَهْرَا قُِمَاٍح
شَهْرَا قُِمَاٍح
a.  December & January.

قَمَحْدُوَة
قَمَحْدُوَة ( pl. قَمَاحِد ,  قَمَاحِيْد
a.  & reg. ), Occiput, back of the head.

##### Türkçe

قَمَحَ
قَمَحَ A ( n. ac. **قُمُوْح** 27 ),
a. İçmeyi reddetti; başını kaldırdı (deve).

b. Bitkinleşti (deve).

قَمِحَ
قَمِحَ A ( n. ac. **قَمْح** 1 ),
a. Kuru yedi, yalayıp bitirdi (yiyecek vb.).

قَمَّحَ
قَمَّحَ II ,
a. Az ile gönderdi; haksızlık etti, aldattı.

قَاْمَحَ
قَاْمَحَ III ,
a. I (a)’ya bak.

أَقْمَحَ
أَقْمَحَ IV ,
a. Başı kaldırdı ve gözleri indirdi.

b. Başı kaldırttı.

c. Bitkin kıldı.

d. [ Bi ], kendini büyüttü, yüceltti.

e. Başağa attı; olgunlaştı (tahıl); dolu oldu (başak).

تَقَمَّحَ
تَقَمَّحَ V ,  اِنْقَمَحَ VII ,
a. I (a)’ya bak.

اِقْتَمَحَ
اِقْتَمَحَ VIII ,
a. (**قَمِحَ**)’e bak.

b. Olgunlaştı (tahıl).

قَمْح
قَمْح 1 ,
a. Buğday, tahıl, dane.

قَمْحَة
قَمْحَة 1t ,
a. Dane.

قِمْحَى
قِمْحَى 2ya ,
a. Glans.

قُمْحَة
قُمْحَة 3t ,
a. Bir lokma (kuru yiyecekten).

b. bak

قُمَُّحَان
قُمَُّحَان

قَاْمِح
قَاْمِح 21 , ( pl. **قُمَّح** 11 ,  **قِمَاْح** 23 ),
a. İçmeyi reddeden (deve).

قُمَاْح
قُمَاْح 24 ,
a. İçmeye karşı isteksizlik.

قَمِيْحَة
قَمِيْحَة 25t ,
a. Kuru yiyecek.

قَمُوْح
قَمُوْح 26 ,
a. İçen.

قِمْحَاْن
قِمْحَاْن 34 ,
a. Boynun arkası.

قَاْمَحَ
N. Ag. قَاْمَحَ III ,
a. 21’e bak.

قُمَُّحَان
قُمَُّحَان
a. Belli bir bitki.

b. Şarabı kaplayan beyaz bir madde.

شَهْرَا قُِمَاٍح
شَهْرَا قُِمَاٍح
a. Aralık ve Ocak.

قَمَحْدُوَة
قَمَحْدُوَة ( pl. **قَمَاحِد** ,  **قَمَاحِيْد**
a. & reg. ), Ense, başın arkası.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%AD/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قمح
قَمَحَ - يَقْمَحُ - أَقْمَحَ - يُقْمِحُ- مُقْمَح - مُقْمَحُوْن
قَمَحَ - يَقْمَحُ + الكائن (وخاصة رأسُه) أو الشيء: يعلق في مكان ضيق فتصعب عليه الحركة
أَقْمَحَ - يُقْمِحُ + كائن + كائناً أو شيئاً: على وزن " أفعل " من " قَمَحَ - يَقْمَحُ ": جعله " يَقْمَحُ ": أجبره على البقاء بوضع قيه ضيق وصعوبة حركة: وهو في الرأاس تثبيته برفعه وشدِّه لأقصى حد نحو الخلف: يرفعه للأعلى والخلف مع جعل الوجه يتوجه نحو الأعلى، ومؤخرة الرأس مثنية نحو الظهر: حركة الرأس هذه يفعلها المرء حين يريد أن يرمي حبة دواء أو سفوف في فمه: وهذه الوضعية يمكن الوصول إليها بوضع أغلال في الأعناق أو بوضع قَبّة بلاستيك لتثبيت الرقبة للمصابين بدسك الرقبة
مُقْمَح: اسم مفعول صفة مشبهة من "  أقْمَحَ - يُقْمِحُ "
مُقْمَحُوْن: جمع " مُقْمَح "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " النقص وعدم الكفاية بالحجم والمكان والسعة"، وهي:
حَصِرَ - يَحْصَرُ، غَصَّ - يَغَصُّ، ضَاقَ - يَضِيْقُ، قَمَحَ - يَقْمَحُ، ضَنُكَ - يَضْنُكُ، حَرِجَ - يَحْرَجُ
مقمحون
 	﴿إنا جعلنا في أعناقهم أغلالا فهي إلى الأذقان فهم مقمحون(8)﴾ يس
مختار الصحاح
● [قمح] ق م ح: القَمْحُ البر و الإقمْاحُ رفع الرأس وغض البصر يقال أقْمَحَهُ الغل إذا ترك رأسه مرفوعا من ضيقه
معجم الفرائد القرآنية:
ق م ح
" مُقْمَحُونَ " في قوله تعالى :" فَهِيَ إِلَى الأَذْقَانِ فَهُمْ مُقْمَحُونَ " (8) يس .
القَمْح : رفع الرأس، ومقمحون أي رافعو رؤوسهم بسبب الغل الغليظ تحت أذقانهم
الراغب
قمح
- قال الخليل (العين 3/55، وعبارته: القمح: البر، وأقمح البر: جرى الدقيق في السنبل) : القمح: البر إذا جرى في السنبل من لدن الإنضاج إلى حين الاكتناز، ويسمى السويق المتخذ منه قميحة، والقمح: رفع الراس لسف الشيء، ثم يقال لرفع الرأس كيفما كان: قمح، وقمح البعير: رفع رأسه، وأقمحت البعير: شددت رأسه إلى خلف. وقوله: }مقمحون﴿[يس/8] تشبيه بذلك، ومثل لهم، وقصد إلى وصفهم بالتأبي عن الانقياد للحق، وعن الإذعان لقبول الرشد، والتأبي عن الإنفاق في سبيل الله، وقيل: إشارة إلى حالهم في القيامة﴾إذ الأغلال في أعناقهم والسلاسل{ [غافر/71].
ملخص اللسان:
1.  القامِحُ والمُقامِحُ من الإِبل الذي اشتدّ  عطشه حتى فَتَرَ. وبعير مُقْمَحٌ، وقد قَمَح يَقْمَحُ من شدّة العطش  قُموحاً، وأَقْمَحَه العطشُ، فهو مُقْمَحٌ. قال الله تعالى: فهي إِلى الأَذقان  فهم مُقْمَحون خاشعون لا يرفعون أَبصارهم
2.   والاقتماحُ: أَخذ الشيء في  راحتك ثم تَقْتَمِحه في فيك - قَمِحْتُ  السويقَ، بكسر الميم  (* قوله «بكسر الميم» وبابه سمع كما في القاموس.)، إِذا  استففته - والقَمِيحة: السَّفوفُ من السويق وغيره
3.   القَمْحُ: البُرُّ حين يجري الدقيقُ في السُّنْبُل  - وقيل: من  لَدُنِ الإِنضاج إِلى الاكتناز؛ إِذا جرى  الدقيق في السُّنْبُل تقول قد جرى القَمْحُ في السنبل، وقد أَقْمَح  البُرُّ. قال الأَزهري: وقد أَنْضَجَ ونَضِج
4.     وتَقَمَّحَ الشرابَ: كرهه لإِكثار منه أَو عيافة له أَو قلة ثُفْلٍ في  جوفه أَو لمرض. والقامِحُ: الكاره للماء لأَيَّةِ علة كانت
5.   وقَمَحَ البعيرُ، بالفتح، قُمُوحاً وقامَحَ إِذا رفع رأْسه عند الحوض وامتنع  من الشرب، فهو بعير قامِحٌ.  يقال: شرِبَ فَتَقَمَّح وانْقَمَح بمعنى إِذا رقع رأْسه وترك الشرب  رِيًّا
6.   وبعيرٌ مُقْمِحٌ: لا يكاد يرفع بصره. والمُقْمَحُ: الذليل. وفي التنزيل:  فهي إِلى الأَذقان فهم مُقْمَحون؛ أَي خاشعون أَذلاء لا يرفعون  أَبصارهم - والإِقْماحُ: رفع الرأْس وغض البصر:
7.    يقال: أَقْمَحَه الغُلّ إِذا ترك  رأْسه مرفوعاً من ضيقه.
لسان العرب
● - قمح: القَمْحُ: البُرُّ حين يجري الدقيقُ في السُّنْبُل؛ وقيل: من  لَدُنِ الإِنضاج إِلى الاكتناز؛ وقد أَقمَح السُّنْبُل. الأَزهري: إِذا جرى  الدقيق في السُّنْبُل تقول قد جرى القَمْحُ في السنبل، وقد أَقْمَح  البُرُّ. قال الأَزهري: وقد أَنْضَجَ ونَضِج. والقَمْحُ: لغة شامية، وأَهل  الحجاز قد تكلموا بها. وفي الحديث: فَرَضَ رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم،  زكاةَ الفطر صاعاً من بُرّ أَو صاعاً من قَمْحٍ؛ البُرُّ والقَمْحُ: هما  الحنطة، وأَو للشك من الراوي لا للتخيير، وقد تكرَّر ذكر القمح في الحديث.  والقَمِيحةُ: الجوارِشُ. والقمْحُ مصدر قَمِحْتُ السويقَ.  وقَمِحَ الشيءَ والسويقَ واقْتَمَحه: سَفَّه.  واقْتَمَحه أَيضاً: أَحذه في راحته فَلَطَعه. والاقتماحُ: أَخذ الشيء في  راحتك ثم تَقْتَمِحه في فيك، والاسم القُمْحة كاللُّقْمة. والقُمْحةُ:  ما ملأَ فمك من الماء. والقَمِيحة: السَّفوفُ من السويق وغيره. والقُمْحةُ  والقُمُّحانُ والقُمَّحانُ: الذَّرِيرة؛ وقيل: الزعفران؛ وقيل:  الوَرْسُ؛ وقيل: زَبَدُ الخمر؛ وقيل: طِيبٌ؛ قال النابغة:  إِذا قُضَّتْ خواتِمُه، عَلاهُ  يَبِيسُ القُمَّحانِ من المُدامِ  يقول: إِذا فتح رأْس الحُبّ من حِبابِ الخمر العتيقة رأَيت عليها بياضاً  يَتَغَشَّاها مثلَ الذريرة؛ قال أَبو حنيفة: لا أَعلم أَحداً من الشعراء  ذكر القُمَّحانَ غير النابغة؛ قال: وكان النابغة يأْتي المدينة  ويُنْشِدُ بها الناسَ ويَسْمَعُ منهم، وكانت بالمدينة جماعة الشعراء؛ قال: وهذه  رواية البصريين، ورواه غيرهم «علاه يبيس القُمُّحان».  وتَقَمَّحَ الشرابَ: كرهه لإِكثار منه أَو عيافة له أَو قلة ثُفْلٍ في  جوفه أَو لمرض. والقامِحُ: الكاره للماء لأَيَّةِ علة كانت. الجوهري:  وقَمَحَ البعيرُ، بالفتح، قُمُوحاً وقامَحَ إِذا رفع رأْسه عند الحوض وامتنع  من الشرب، فهو بعير قامِحٌ.  يقال: شرِبَ فَتَقَمَّح وانْقَمَح بمعنى إِذا رقع رأْسه وترك الشرب  رِيًّا.  وقد قامَحَتْ إِبلك إِذا وردت ولم تشرب ورفعت رؤوسها من جاء يكون بها  أَو برد، وهي إِبل مُقامِحةٌ؛ أَبو زيد: تَقَمَّحَ فلان من الماء إِذا شرب  الماء وهو متكاره؛ وناقة مُقامِحٌ، بغير هاء، من إِبل قِماحٍ، على طَرْحِ  الزائد؛ قال بشر بن أَبي خازم يذكر سفينة وركبانها:  ونحن على جَوانِبِها قُعُودٌ،  نَغُضُّ الطَّرْفَ كالإِبِلِ القِماحِ  والاسم القُماح والقامِحُ. والمُقامِحُ أَيضاً من الإِبل: الذي اشتدّ  عطشه حتى فَتَرَ لذلك فُتُوراً شديداً. وذكر الأَزهري في ترجمة حمم الإِبل:  إِذا أَكلت النَّوَى أَخذها الحُمامُ والقُماحُ؛ فأَما القُماحُ فإِنه  يأْخذها السُّلاحُ ويُذْهب طِرْقها ورِسْلها ونَسْلها؛ وأَما الحُمامُ  فسيأْتي في بابه. وشَهْرا قِماحٍ وقُماحٍ: شهرا الكانون لأَنهما يكره فيهما  شرب الماء إِلا على ثُفْلٍ؛ قال مالك بن خالد الهُذَليّ:  فَتًى، ما ابنُ الأَغَرِّ إِذا شَتَوْنا،  وحُبَّ الزادُ في شَهْرَيْ قِماحِ  ويروى: قُماح، وهما لغتان، وقيل: سمِّيا بذلك لأَن الإِبل فيهما  تُقامِحُ عن الماء فلا تشربه؛ الأَزهري: هما أَشَدُّ الشتاء بَرْداً سميا  شَهْرَيْ قُِماحِ لكراهة كل ذي كَبِدٍ شُرْبَ الماء فيهما، ولأَن الإِبل لا  تشرب فيهما إِلا تعذيراً؛ قال شمر: يقال لشهري قُِماح: شَيْبانُ ومِلْحان؛  قال الجوهري: سميا شهري قُِماحٍ لأَن الإِبل إِذا وردَتْ آذاها بَرْدُ  الماء فقامَحَتْ.  وبعيرٌ مُقْمِحٌ: لا يكاد يرفع بصره. والمُقْمَحُ: الذليل. وفي التنزيل:  فهي إِلى الأَذقان فهم مُقْمَحون؛ أَي خاشعون أَذلاء لا يرفعون  أَبصارهم. والمُقْمَحُ: الرافع رأْسه لا يكاد يضعه فكأَنه ضِدُّ.  والإِقْماحُ: رفع الرأْس وغض البصر: يقال: أَقْمَحَه الغُلّ إِذا ترك  رأْسه مرفوعاً من ضيقه.  قال الأَزهري: قال الليث: القامِحُ والمُقامِحُ من الإِبل الذي اشتدّ  عطشه حتى فَتَرَ. وبعير مُقْمَحٌ، وقد قَمَح يَقْمَحُ من شدّة العطش  قُموحاً، وأَقْمَحَه العطشُ، فهو مُقْمَحٌ. قال الله تعالى: فهي إِلى الأَذقان  فهم مُقْمَحون خاشعون لا يرفعون أَبصارهم؛ قال الأَزهري: كل ما قاله  الليث في تفسير القامح والمُقامِح وفي تفسير قوله عز وجل «فهم مقمحون» فهو  خطأٌ وأَهل العربية والتفسير على غيره. فأَما المُقامِح فإِنه روي عن  الأَصمعي أَنه قال: بعير مُقامِحٌ وكذلك الناقة، بغير هاء، إِذا رفع رأْسه عن  الحوض ولم يشرب، قال: وجمعه قِماحٌ، وأَنشد بيت بشر يذكر السفينة  ورُكبانَها؛ وقال أَبو عبيد: قَمَحَ البعير يَقْمَحُ قُموحاً، وقَمَه يَقْمَه  قُموهاً إِذا رفع رأْسه ولم يشرب الماء؛ وروي عن الأَصمعي أَنه قال:  التَّقَمُّح كراهةُ الشرب.  قال: وأَما قوله تعالى: فهم مُقْمَحون؛ فإِن سلمة روى عن الفراء أَنه  قال: المُقْمَحُ الغاضّ بصره بعد رفع رأْسه؛ وقال الزجاج: المُقْمَحُ  الرافع رأْسه الغاضُّ بَصَرَه. وفي حديث علي، كرم الله وجهه، قال له النبي،  صلى الله عليه وسلم: سَتَقْدَمُ على الله تعالى أَنت وشِيعَتُك راضين  مَرْضِيِّين، ويَقْدَمُ عليك عَدُوُّك غِضاباً مُقْمَحين؛ ثم جمع يده إِلى  عنقه يريهم كيف الإِقْماحُ؛ الإِقماح: رفع الرأْس وغض البصر. يقال: أَقْمَحه  الغُلّ إِذا تركه مرفوعاً من ضيقه. وقيل: للكانونَيْنِ شهرا قُِماح لأَن  الإِبل إِذا وردت الماء فيهما ترفع رؤُوسها لشدة برده؛ قال: وقوله «فهي  إِلى الأَذقان» هي كناية عن الأَيدي لا عن الأَعناق، لأَن الغُلَّ يجعل  اليدَ تلي الذَّقَنَ والعُنُقَ، وهو مقارب للذقن. قال الأَزهري: وأَراد عز  وجل، أَن أَيديهم لما غُلَّتْ عند أَعناقهم رَفَعَت الأَغلالُ أَذقانَهم  ورؤُوسَهم صُعُداً كالإِبل الرافعة رؤوسها. قال الليث: يقال في مَثَلٍ:  الظَّمَأُ القامِح خير من الرِّيِّ الفاضح؛ قال الأزهري: وهذا خلاف ما  سمعناه من العرب، والمسموع منهم: الظمأُ الفادح خير من الرِّيِّ الفاضح؛  ومعناه العطشُ الشاق خير من رِيٍّ يفْضَحُ صاحبه، وقال أَبو عبيد في قول  أُمِّ زرع: وعنده أَقول فلا أُقَبَّحُ وأَرب فأَتَقَمَّحُ أَي أَرْوَى حتى  أَدَعَ الشربَ؛ أَرادت أَنها تشرب حتى تَرْوَى وتَرْفَعَ رأْسَها؛ ويروى  بالنون. قال الأَزهري: وأَصل التَّقَمُّح في الماء، فاستعارته للبن.  أَرادت أَنها تَرْوَى من اللبن حتى ترفع رأْسها عن شربه كما يفعل البعير إِذا  كره شرب الماء. وقال ابن شميل: إِن فلاناً لَقَمُوحٌ للنبيذ أَي شَرُوب  له وإِنه لَقَحُوفٌ للنبيذ. وقد قَمِحَ الشرابَ والنبيذ والماء واللبن  واقْتَمَحه؛ وهو شربه إِياه؛ وقَمِحَ السويقَ قَمحاً، وأَما الخبز والتمر  فلا يقال فيهما قَمِحَ إِنما يقال القَمْحُ فيما يُسَفُّ. وفي الحديث:  أَنه كان إِذا اشتكى تَقَمَّحَ كفّاً من حَبَّة السوداء. يقال: قَمِحْتُ  السويقَ، بكسر الميم  (* قوله «بكسر الميم» وبابه سمع كما في القاموس.)، إِذا  استففته. والقِمْحَى والقِمْحاة: الفَيْشة  (* زاد في القاموس القمحانة،  بالكسر: ما بين القمحدوه إِلى نقرة القفا. وقمحه تقميحاً: دفعه بالقليل  عن كثير يجب له اهـ. زاد في الأَساس كما يفعل الامير الظالم بمن يغزو معه  يرضخه أَدنى شيء ويستأثر عليه بالغنيمة.).
مقاييس اللغة:
(قمح) القاف والميم والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على صفةٍ تكون عند شُرب الماء من الشَّارب، وهو رَفْعُهُ رأسَه. من ذلك القامح، وهو الرَّافع رأسَه من الإبل عند الشُّرب امتناعاً منه. وإبلٌ قِماح. قال:
ونحنُ على جوانبِها قُعودٌ *** نَغضُّ الطَّرفَ كالإبلِ القِمَاحِ([3])
ويقولون: رَوِيَتْ حَتَّى انقَمَحَتْ، أي تركت الشُّرب رِيَّاً. وشَهْرا قُِمَاحٍ:
أشدُّ ما يكون من البَرْدِ، وسمِّيا بذلك لأنَّ الإبلَ إذا وردت آذاها بَردُ الماء فقَامَحَتْ، أي رفَعَتْ رؤوسَها.
ومما شذَّ عن هذا الأصل القَمْح، وهو البُرّ. ويقولون -ولعله أن يكون صحيحاً: اقتَمَحْتُ السَّويقَ وقَمَحْتُه، إذا ألقيتَه في فمك براحَتِك. قال ابن دريد([4]): القُمْحة من الماء: ما ملأَ فاكَ منه. والقُمَّحات: الوَرْس، أو الزَّعفران، أو الذَّرِيرة، كلُّ ذلك يُقال.
القاموس المحيط:
القَمْحُ البُرُّ. وقَمِحَهُ، كَسَمِعَهُ اسْتَفَّهُ، كاقْتَمَحَهُ. والقَمِيحَةُ الجُوارِشُ. والقُمْحَةُ، بالضم مِلْءُ الفَمِ منه. والقُمُّحانُ، كعُنْفُوَانٍ، وتُفْتَحُ الميمُ الوَرْسُ، أو كالذَّريرَةِ يَعْلُو الخَمْرَ، والزَّعْفَرَانُ، كالقُمْحَة، بالضم في الكُلِّ. وقَمَحَ البعيرُ قُموحاً رَفَعَ رأسَهُ عِنْدَ الحَوْضِ، وامْتَنَعَ من الشُّرْبِ، كتَقَمَّحَ وانْقَمَحَ، فهو قامِحٌ، ج كرُكَّعٍ. وقَامَحَتْ إبِلُكَ ورَدَتْ فلم تَشْرَبْ لداءٍ أو بَرْدٍ، وهي ناقَةٌ مُقامِحٌ وإبِلٌ مُقَامِحَةٌ. وأقْمَحَ رَفَعَ رأسَهُ، وغَضَّ بَصَرَهُ، وبِأَنْفِهِ شَمَخَ، والسُّنْبُلُ جَرى فيه الدَّقِيقُ، والغُلُّ الْأَسيرَ تَرَكَ رأسَهُ مَرْفُوعاً لِضيقِهِ. وشَهْرَا قُماحٍ، قِماحٍ، ككِتابٍ وغُرَابٍ أشدُّ ما يكونُ من البَرْدِ. والقِمْحى والقِمْحَاةُ، بكسرهما الفَيْشَةُ. والقِمْحَانَةُ، بالكسر ما بَيْنَ القَمَحْدُوَةِ ونُقْرَةِ القَفَا. وقَمَّحَهُ تَقْمِيحاً دَفَعَهُ بالقَلِيلِ عن كثيرٍ يَجِبُ له. والقامِحُ الكارِهُ للماءِ لأيّةِ عِلَّةٍ كانَتْ، ومن الإِبِلِ ما اشْتَدَّ عَطَشُهُ حتى فَتَرَ شَدِيداً، واقْتَمَحَ البُرُّ صارَ قَمْحاً نضِيجاً، والنَّبيذَ شَرِبَهُ.
تاج العروس:
القَمْح : البُرّ حينَ يَجْرِى الدَّقِيقُ في السُّنْبُل وقيل : من لدُنِ الإِنضاجِ إِلى الاكتناز وهي لُغة شامِيّة وأَهل الحجاز قد تَكلَّمُوا بها وقد تَكرّر ذِكْرُه في الحديث وقيلَ لُغَةٌ قِبطيَّة نقله شيخنا والصواب الأَوّل كما في المصباح وغيره . والقَمْح مَصدرُ قَمِحَه كسَمِعه أَي السَّوِيقَ استَفَّه كاقْتَمَحَه واقتمحَهُ أَيضاً : أَخَذَه في رَاحَتِه فَلَطَعه كذا في الأَساس واللسان . والقَمِيحَة : الجُوَارِش بضمّ الجيم هكذا في النُّسخ وفي بعضها بزيادة النونِ في آخره . والقَمِيحة أَيضاً : السَّفُوفُ من السَّويق وغيره . والاسمُ القُمْحَة بالضّمّ كاللُّقْمَة . والقُمْحَةُ : مِلْءُ الفَمِ منه أَي من السَّويقِ أَو من الماءِ كما صَرَّح به غيرُ واحد . والقُمُّحَانُ كعُنْفُوان وتُفتَح الميم وهي رواية البصريّين في قول النَّابغة الآتي : الوَرْسُ أَو الذَّرِيرةُ نفْسُها أَو كالذَّرِيرة يَعلو الخَمْرَ وهو زَبَدُهَا وقيل : هو الزَّعْفَرَانُ كالقُمْحَة بالضَّمّ في الكُلّ . وقيل هو طِيبٌ . قال النّابغة :
إِذا فُضّتْ خَوَاتِممُه عَلاَهُ ... يَبِيسُ القُمَّحَانِ من المُدَامِ يقول : إِذا فُتِحَ رَأْسُ الحُبّ من حِبَاب الخَمْر العَتِيقةِ رَأْيتَ عَلَيْها بَيَاضاً يَتَغشّاها مِثْلَ الذَّرِيرةِ . قَال أَبو حنيفةَ : لا أَعلم أَحداً من الشُعَرَاء ذَكَر القُمَّحَان غَيْرَ النّابِغَة . قال . وكان النابغةُ يأْتِى المدينةَ ويُنشِد بها النّاسَ ويَسمع منهم وبها جَماعةُ الشعراءِ وفي الصحاح والأَساس واللسان نقلاً عن أَبي عُبَيْدٍ : قَمَحَ البَعِيرُ قُمُوحاً وقَمَه يَقْمَه قُمُوهاً إِذا رَفَعَ رأْسَه عند الحَوْضِ وامتَنَعَ مِن الشُّرْب رِيّاً كتقَمَّحَ وانْقَمَحَ وقَامَحَ الأَخِيرَة من الأَساس واللسان قال أَبو زيد : تقَمَّحَ فُلانٌ من الماءِ إِذا شَرِب الماءَ وهو مُتكارِهٌ فهو بعيرٌ قامِحٌ يقال : شَرِب فتقَمَّحَ وانقمَحَ بمعنًى . وقُمَّحٌ كرُكّع . وقد قَامَحَتْ إِبلُك إِذا وَرَدَتْ فلم تَشْرَبْ ورَفَعَتْ رؤُوسَها لِداءٍ يكون بها أَو بَرْد ماءٍ أَورىٍّ أَو عِلَّة . وهي ناقةٌ مُقامِحٌ بغير هاءٍ وإِبلٌ مُقامِحَةٌ وقِماحٌ على طَرْح الزائدِ . قال بِشْرُ بن أَبي خازمٍ يَذكر سَفينةً وُركْبانَها :
ونَحْنُ على جَوَانِبها قُعُودٌ ... نَغُضُّ الطَّرْافَ كالإِبلِ القِمَاحِ
والاسمِ القُمَاح بالضَّمّ . وذكر الأَزهريّ في ترجمة حمم : الإِبلُ إِذا أَكلَت النَّوَى أَخذَهَا الحُمَام والقُمَاح ومن المجاز : أَقْمَحَ الرّجلُ إِذا رَفَع رأْسَه وغَضَّ بَصَرَه قاله الزَّجَّاج ورواه سَلَمَةُ عن الفرّاءِ . ومنه قوله تعالى : " فَهيَ إِلى الأَذْقَانِ فَهُمْ مُقْمَحُونَ " وفي حديث عليٍّ كرَّم اللّه وَجَهه قال له النَّبيُّ صلَّى اللّه عليه وسلّم سَتَقْدَمُ على اللّه أَنتَ وشِعَتُك راضيينَ مَرْضِيين ويَقْدَمُ عليك عَدُوُّك غِضَاباً مُقمَحِين ثمَّ جمَعَ يدَه إِلى عُنقه يُريهم كيف الإِقماحُ وهو رَفْعُ الرأْسِ وغَضُّ البَصر . وأَقْمَحَ بأَنْفِهِ : شَمَخَ وَرَفَعَ رأْسَه لا يكاد يَضَعُه فكأَنَّه ضِدّ . وأَقمَحَ السُّنْبُلُ : جَرَى فيه الدَّقِيقُ تقول : قد جَرَى القَمْحُ في السُّنُبل وقد أَقمَحَ البُرُّ . قال الأَزهَرِيّ وقد أَنضَجَ ونَضِجَ . ومن المجاز : أَقمَحَ الغُلُّ الأَسِيرَ إِذا تَرَكَ رأْسَه مَرفُوعاً لضِيقِه فهو مُقْمَح وذلك إِذا لم يَترُكه عَمودُ الغُلّ الذي يَنخُس ذَقَنَهُ أَن يُطأْطىء رأْسَه كما في الأَساس . وقال ابن الأَثير : قوله تعالى : فهيَ إِلى الأَذقان " هي كِنايةٌ عن الأَيدِي لا عنِ الأَعناقِ لأَن الغُلّ يَجْعَل اليدَ تلى الذَّقنَ والعُنُقَ وهو مُقاربٌ للذَّقن . قال الأَزهريّ : وأَراد عزّ وجلّ أَنّ أَيديَهم لما غُلّتْ عند أَعناقهم رَفعَت الأَغلالُ أَذقَانَهم ورءُوسَهم صُعُداً كالإِبل الرّافعةِ رُءُوسها . وشَهْرَا قُمَاحٍ ككِتَاب وغُرابِ : شَهْرَا الكانُونِ لأَنَّهما يُكْرَه فيهما شُرْبُ الماءِ إِلاّ عَلَى ثُفْلٍ قال مالك ابن خالدٍ الهُذَلّي :
فَتًى ما ابْنُ الأَغرِّ إِذَا شَتَوْنَا ... وحُبَّ الزّادُ في شَهْريْ قُمَاحٍ
رُوِى بالوَجهين وقيل سُمِّيَ بذلك لأَنّ الأَبِلَ فيهما تُقَامِحُ عن الماءِ فلا تَشْربُه . قال الأَزهريّ : هُمَا أَشَدُّ ما يَكُونُ من البَرْدِ سَمِّيا بذلك لِكَراهَة كلِّ ذي كَبِد شُرْبَ الماءِ فيهما ولأَنّ الإِبل لا تَشرب فيهما إِلاّ تعذيراً وقال شَمِرٌ : يقال لشَهْرَيْ قُماح : شَيْبَانُ ومِلْحَانُ . والقِمْحَي والقِمْحَاة بكسرِهما : الفَيْشَةُ بالفتْح والقِمْحَانَةُ بالكسر : ما بينَ القَمَحْدُوَةِ ونُقْرَةِ القَفَا . ومن المجاز قَمَّحَهُ تَقميحاً إِذا دفعَه بالقَليل عَنْ كثيرٍ مما يَجِبُ له . كما يفعل الأَميرُ الظالمُ بمن يَغْزُو معه يَرْضَخُه أَدنى شَيْءٍ ويستأْثر عليه بالغَنِيمَة . كذا في الأَساس . والقامِحُ : الكَارِهُ للماءِ لأَيّةِ عِلَّةٍ كانت كالعِيافة له أَو قِلّة ثُفْلٍ في جَوْفه أَو غيرِ ذلك مّما ذكرَ . وعن الأَزهريّ : قال الليث : القامِح من الإِبلِ ما اشْتَدّ عَطشُه حتّى فَتَرَ شَديداً . وبَعيرٌ مُقمَحٌ وقد قَمَحَ يَقْمَحٌ من شِدّة العَطش قُموحاً وأَقْمحَه العَطشُ فهو مُقمَح . قال اللّه تعالى : " فهي إِلى الأَذقان فهُمْ مُقْمَحون " : خاشعون لا يَرفَعُون أَبصارَهم . قال الأَزهريّ : كلُّ ما قالَه اللَّيث في تفسير القامح والمُقَامِح وفي تفسير قوله عزّ وجلّ " فَهُمْ مُقْمَحُونَ فهو خَطأٌ وأَهل العربيّة والتفسيرِ على غيرِه . فأَمّا المُقامِح فإِنّه رُوِيَ عن الأَصمعيّ أَنه قال : بعيرٌ مُقَامِحُ وناقَةٌ مُقَامِحٌ إِذَا رَفَعَ رأْسَه عن الحَوْضِ ولم يَشْرَبْ وجمعه قِماحٌ . ورُوِيَ عن الأَصمعيّ أَنّه قال : التَّقَمُّح : كراهَةُ الشُّرْب قال : وأَما قوله تعالى " فهُمْ مُقْمَحُون " فإِنّ سَلمةَ روَى عن الفرّاءِ أَنه قال : المُقْمَح الغاضُّ بصرَه بعد رَفْعِ رأْسه . وقد مرّ شيءٌ منه . واقْتَمَحَ البُرُّ : صار قَمْحاً نَضِيجاً هكذا في سار النسخ والذي في اللسان وغيرهِ : أَقمَحَ البُرُّ كما تقول أَنضَجَ صَرَّحَ به الأَزهريّ وغيرُه فلينظر ذلك . واقتَمحَ النَّبِيذَ والشَّرابَ اللَّبنَ والماءَ : شَرِبَه كقَمِحَه . وقال ابن شُميل : إِنّ فُلاناً لقَمُوحٌ للنَّبِيذ أَي شَرُوبٌ له . وإِنّه لقَحُوفٌ النَّنبيذ . وقَمِحَ السّوِيقَ قمْحاً وأَمّا الخُبْز والتّمر فلا يقال فيهما قَمِحَ إِنّمَا يُقَال القَمْحُ فيما يُسَفّ . وفي الحديث أَنّه كانَ إِذا اشتَكَى تَقَمَّحَ كَفًّا من حَبَّةِ السَّوداءِ . ومما يستدرك عليه : قال اللَّيْث : يقال في مَثلٍ الظمأُ القامح خيرٌ من الرِّيِّ الفاضِح . قال الأَزهريّ : وهذا خلافُ ما سمِعناه من العرب والمسموع منهم الظمأُ الفادِحُ خير من الرِّيِّ الفاضِح ومعناهُ العطش الشّاقّ خيرٌ من رِيِّ يَفضَح صاحبَه وقال أَبو عُبَيْدٍ في قول أُمِّ زَرْع : وعِندَه أَقُولُ فلا أُقَبَّح وأَشرَبُ فأَتقمَّح أَي أَروَى حتّى أَدَعَ الشُّرْبَ . أَرادَاتْ أَنّهَا تَشْرب حتّى تروَى وتَرْفَعَ رَأْسَهَا . ويُروَى بالنُّون . قال الأَزهَريّ : وأَصْل التقَمُّح في الماءِ فاستعارَتْه للّبَنِ أَرادَت أَنّهَا تَرْوَى من البَن حتى تَرفَع رأْسَها عن شُرْبِه كما يَفعَلُ البَعِيرُ إِذَا كرِهَ شُرْبَ الماءِ ومن الأَساس في المجاز : قولهم : وما أَصابَت الإِبلُ إِلاّ قَمِيحَةً من كلإٍ : شيْئاً من اليابِس تَسْتَفُّه . والقَمْحَة نَهْرٌ أَوّلَ هَجَرَ . والقَمْحَة : قَرْيَة بالصَّعِيد

_Türkçe çeviri henüz yok_
