# قمح — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%AD/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%85%D8%AD/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قمح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%AD.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: قمح

باب الحاء والقاف والميم معهما
ق ح م، ق م ح، ح م ق، م ح ق مستعملات
قحم:
قَحَمَ الرجُلُ يَقْحَم قُحوماً في الشِعْر، ويقال في الكلام العام: اقتَحَمَ وهو رَمْيُه بنفسَه في نَهْر أو وَهْدةٍ أو في أمْرٍ من غير رَوِيّة. ويقال: قَحَمَ قُحُوماً: إذا كَبِرَ.
قال زائدة: قَحَمَ وأقحَمَ تجاوَزَ، واقتَحَم هو. والقَحْم: الشّيْخ الخَرِف، والقَحْمةُ: الشَّيْخةُ، قال الراجز:
إنّي وإنْ قالوا كبير قَحْمُ		عندي حُداءٌ زَجَلٌ ونَهْمُ
والقُحْمةُ: الأمْرُ العظيم. لا يَركَبُها كل أحَد، والجمعُ: قُحَم. وقُحَم الطريق: ما صَعُبَ، قال:
يَرَكَبْنَ من فَلْجٍ طريقاً ذا قُحَمْ
وبعيرٌ مِقحام: يقتَحِم الشَّوْلَ من غير إِرسالٍ فيها. والمُقْحَمُ: البعير الذي يُربع ويُثنى في سنة واحدة فَتقتَحِمُ سِنُّ. وبعير مُقْحَم: يُقْحَم في مَفازة من غير مُسيمٍ ولا سائقٍ، قال ذو الرمة:
أو مُقحَمٌ أَضعَفَ الإِبطانَ حادِجُه		بالأَمسِ فاستَأْخَرَ العِدْلانِ والقَتَبُ
شبَّهَ به جَناحَي الظليم. وأعرابيُّ مُقْحَم: أي نَشَأ في المَفازة لم يخرُجْ منها. والتقحيم: رَمْي الفَرَس فارسَه على وجهه. وفي الحديث: "إنّ للخُصومة قُحَماً" أي إنّها تُتَقَحَّمُ على المَهالِك وقُحْمُة الأَعراب: سَنَةٌ جَدْبةَ تَتقحَّم عليهم، أو تَقَحُّمُ الأعراب بلاد الريف.
قمح:
القَمْحُ: البُرُّ. وأَقْمَحَ البُرُّ: جَرَى الدقيقُ في السُّنْبُل. والاقتِماحُ: ما تَقتَمِحُه من راحتكَ في فيكَ. والاسم: القُمْحة كاللُّقْمة والأُكْلة. القمحة: اسمُ الحُوارِش. والقُحَّمان: وَرْسٌ، ويقال: زَعْفَران.
وقال زائدة: هو الزَّبَدُ وقال النابغة:
إذا فُضَّتْ خَواتُمه علاه		يَبيسُ القُمَّحانِ من المُدام
والقامِح والمُقامِحُ من الإبِلِ: الذي اشتدَّ عَطَشُه فَفَتَر فُتُوراً شديداً. وبَعير مُقْمَحٌ، وقَمَحَ يَقْمَحُ قُمُوحاً وأقمَحَه العَطَش والذليل مُقمَح: لا يكادُ يرفَعُ بصَره. وقولُ الله -عزَّ وجلَّ- فهمُ مُقحَوُن أي خاشعون لا يَرفَعُونَ أبصارهم، وقال الشاعر:
ونحن على جوانِبِهِ عُكُـوفٌ		نَغُضُّ الطَّرْفَ كالإبِلِ القِماحِ
وفي مَثَل: "الظَمَأُ القامِحُ خَيْرُ من الرِيِّ الفاضِح" يُضرَبُ هذا لِما كان أوّله مَنْفَعَة وآخرهُ نَدامة.
ويقال: القامِحُ الذي يَردُ الحَوضَ فلا يشرَب. ويقال: رَوِيتُ حتّى انقَمَحْتُ: أي حتى تَرَكْتُ الشَرابَ. وابِلٌِ قِماحُ.
محق:
مَحَقَهُ اللهُ فانمَحَقَ وامتَحَقَ : أي ذَهَبَ خيرُه وبَرَكَتُه ونَقَصَ، قال الشاعر:
يَزدادُ حتّى إذا ما تَمَّ أعقَبَـه		كَرُّ الجَديدَيْن نَقْصاً ثمَّ يَنْمَحِقُ
والمُحِاقُ: آخِرُ الشَّهْر إذا انمَحَقَ الهِلالُ فلم يُرَ، قال:
بلالُ يا ابنَ الأَنجُمِ الأَطلاقِ		لَسْنَ بنَحْساتٍ ولا مِحـاقِ
ويُرْوَي: ولا أَمحاقِ.
حمق:
استَحْمَقَ الرجلُ: فَعَلَ فِعْلَ الحَمْقَى. وامرأةٌ مُحْمِقٌ: تَلِدُ الحَمْقَى. وفَرَسٌ مُحْمِقٌ: لا يَسْبِقُ نَتاجُها.
وحَمَقَ حَماقة وحُمْقاً: صارَ أحمَقَ. والحُماقُ: الجُدَريّ. يقال منه رَجُلٌ مَحمُوقٌ. وانحَمَقَ في معنى استَحْمَقَ، قال:
والشَّيْخُ يَوماً إذا ما خِيفَ يَنْحَمِقُ

### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الميم** onlarla birlikte

**ق ح م**، **ق م ح**، **ح م ق**، **م ح ق** kullanımdadırlar

**قحم**:
Adam **قَحَمَ** eder, **يَقْحَم** **قُحوماً** şiirde; ve genel konuşmada denilir: **اقتَحَمَ**; o da, kendisini bir nehre yahut bir çukura yahut bir işe, düşünce olmaksızın atmasıdır. Ve denilir: **قَحَمَ قُحُوماً**: büyüdüğü zaman.

Zâide dedi: **قَحَمَ** ve **أقحَمَ** aştı; ve **اقتَحَم** odur. Ve **القَحْم**: bunamış ihtiyar; ve **القَحْمةُ**: ihtiyar kadın; recez söyleyen dedi ki:
Ben, “büyük **قَحْمُ**” deseler de		bende bir **حُداءٌ** (deve sürüş ezgisi) vardır, **زَجَلٌ** (nağmeli) ve **نَهْمُ** (iştahlı)

Ve **القُحْمةُ**: büyük iş. Onu her biri binmez; çoğulu: **قُحَم**. Ve **قُحَم الطريق**: zor olan şey; dedi ki:
Bir geçitten, **قُحَم** sahibi bir yol binerler

Ve **مِقحام** deve: **الشَّوْلَ**e (sütü azalmış develere) içinde salıverme olmaksızın dalar. Ve **المُقْحَمُ**: bir yılda dörde basıp iki yaşına giren deve; böylece dişi (yaş) dişi öne geçer. Ve **مُقْحَم** deve: bir otlatan ve bir süren olmaksızın bir çöl boşluğuna sokulur; Zû’r-Rumme dedi ki:
Yahut **مُقحَمٌ**; semeri, dün karın yanlarını zayıflattı da		iki heybe ve semer geride kaldı

Onunla devekuşunun iki kanadını benzetti. Ve **مُقْحَم** bedevî: yani çöl boşluğunda yetişti, ondan çıkmadı. Ve **التقحيم**: atın, binicisini yüzüstü atmasıdır. Ve hadiste: “Şüphesiz çekişmenin **قُحَماً**ı vardır” yani o, helâklere doğru üzerine atlanır. Ve **قُحْمُة الأَعراب**: bedevîlerin üzerine çöken kurak bir yıl; yahut bedevîlerin kır (yerleşik) beldelerine **تَقَحُّمُ**u.

**قمح**:
**القَمْحُ**: buğdaydır. Ve buğday **أَقْمَحَ** etti: un başakta aktı. Ve **الاقتِماحُ**: avucundan ağzına aldığın şeydir. Ve isim: **القُمْحة**; lokma ve bir yiyiş gibi. **القمحة**: **الحُوارِش**in adıdır. Ve **القُحَّمان**: **وَرْسٌ** (boya otu); ve denilir: safran.

Zâide dedi: o, köpüktür. Ve Nâbiga dedi ki:
Mühürleri açıldığı zaman, onun üstüne çıkar		şaraptan **القُمَّحانِ**ın kurusu

Ve develerden **القامِح** ve **المُقامِحُ**: susuzluğu şiddetlenen, sonra çok şiddetli bir gevşeme ile gevşeyen kimsedir. Ve **مُقْمَحٌ** deve; ve **قَمَحَ يَقْمَحُ قُمُوحاً**; ve susuzluk onu **أقمَحَه** etti. Ve **مُقمَح** zelil: bakışını neredeyse kaldırmaz. Ve Allah’ın sözü -aziz ve celil-: “onlar **مُقحَوُن**” yani boyun eğmişlerdir, gözlerini kaldırmazlar. Ve şair dedi ki:
Biz onun yanlarında çökmüşleriz		bakışı, **القِماحِ** develer gibi kısarız

Ve bir meselde: “**الظَمَأُ القامِحُ** rezil eden tokluktan hayırlıdır”; bu, evveli fayda olup sonu pişmanlık olan şey için darb-ı mesel yapılır.

Ve denilir: **القامِحُ** o kimsedir ki havuza varır da içmez. Ve denilir: **رَوِيتُ حتّى انقَمَحْتُ**: yani içmeyi bırakıncaya kadar. Ve **قِماحُ** develer.

**محق**:
Allah onu **مَحَقَهُ** etti de o **انمَحَقَ** ve **امتَحَقَ**: yani hayrı ve bereketi gitti ve eksildi; şair dedi ki:
Artar; nihayet tamam olunca, ona ardıl kılar		iki yeninin dönüşü, eksiltme; sonra **يَنْمَحِقُ**

Ve **المُحِاقُ**: ayın sonudur; hilâl silinip görülmediği zaman; dedi ki:
Bilâl, ey salıverilmiş yıldızların oğlu		biz uğursuzluklarla da değiliz, **مِحـاقِ** ile de

Ve rivayet olunur: “ve **أَمحاقِ** ile de değil”.

**حمق**:
Adam **استَحْمَقَ** etti: ahmakların fiilini yaptı. Ve **مُحْمِقٌ** kadın: ahmakları doğurur. Ve **مُحْمِقٌ** kısrak: yavrusu yarışta geçmez.

Ve **حَمَقَ حَماقة** ve **حُمْقاً**: ahmak oldu. Ve **الحُماقُ**: çiçek hastalığıdır. Ondan denilir: **مَحمُوقٌ** adam. Ve **انحَمَقَ**; **استَحْمَقَ** manasındadır; dedi ki:
Ve ihtiyar, bir gün korkulunca **يَنْحَمِقُ** eder
