# قمس (ق-م-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%85%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - م - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والسين والميم معهما
ق س م، س ق م، م ق س، ق م س، س م ق مستعملات قسم: القَسْمُ مصدر قَسَمَ يَقْسِمُ قَسْماً، والقِسْمةُ مصدر الاقتِسام، ويقال أيضاً: قَسَمَ بينهم قِسْمةً.
والقِسْم: الحظ من الخير ويجمع على أقسام.
والقَسَم: اليمين، ويجمع على أقسام، والفعل: أقْسَمَ.
وقوله تعالى: "لا أقسم" بمعنى أقسمُ و"لا" صلة.
والقَسيمُ: الذي يقاسمك أرضاً أو مالاً بينك وبينه.
وهذه الأرض قَسيمةُ هذه أي عزلت منها، وهذا المكان قَسيمُ هذا ونحوه.
والقَسّامُ: من يَقسِمُ الأرضين بين الناس، وهو القاسِمُ.
والاستِقسام: أنهم كانوا يجيلون السهام أي الأزلام عند الأصنام فما يهمون به من الأمور العظام مثل تزويج أو سفر، كتب على وجهي القدح: أخُرج، لا تَخرُج، لا تتزوج، ثم يقعد عند الصنم بكفره، أي الأمرين كان خيراً إلي فأذن لي فيه حتى أفعله، ثم يجيل، فأي الوجهين خرج فعل راضياً به قسماً وحظاً.
وحصاة القَسْمِ ونواة القَسْمِ أنهم إذا قل ماؤهم في المفاوز عمدوا إلى غمر فألقوا فيه تلك الحصاة أو النواة ثم صبوا عليه من الماء قدر ما يغمرها حتى يستوي بأعلاها فيعطى كل إنسان شربة من ذلك الماء بمقدار واحد على ما وصفت.
والأقاسيمُ: الحظوظ المقسومةُ بين العباد واختلفوا فقالوا: الواحدة أُقْسُومةُ، ويقال: بل هي جماعة الجماعة كالأظفار والأظافير.
والقَسيمُ من الرجال: الحسن الخلق، والقِسمةُ: الوجه، قال الشاعر:
كأن دنانيراً على قَسمَاتِـهـمْ		وإن كان قد شف الوجوه لِقاء
سقم: السُّقمُ والسَّقَمُ السَّقامُ لغات، وقد سقم الرجل فهو سَقيم مِسْقامٌ.
مقس: مَقِسَتْ نفسه وتَمَقَّسَتْ أيضاً نفسه أي غثيت.
قمس: كل شيء ينغط في الماء ثم يرتفع فقد قَمَسَ، والقيزان كذلك، والقنان وهي أكام القفاف إذا اضطرب السراب حواليها قيل: قَمست، قال رؤبة في نعت القيزان:
بيداً تزى قيزانهن قسا		بوازياً مراً ومراً قُْمسا
... أي بدت بعدما تخفى كذا، يصف رؤبة قيزاناً أنهن يَتَقَمَّسْنَ في السراب.
وفي المثل: بلغ قوله قاموس البحر أي قعره الأقصى.
سمق: سَمَقَ النبات: بلغ غاية الطول. ونخلة سامقةٌ: طويلة جداً.
والسَّميقان: خشبات يدخلن في الآلة التي ينقل عليها اللبن، والسَّميقانِ في النير عودان قد لوقي بين طرفيهما تحت غبغب الثور شداً بخيط، وتجمع أسمِقةً، والسَّمْسَقُ: الياسمين.

##### Türkçe

**القاف** ve **السين** ve **الميم** bunlarla birlikte

ق س م، س ق م، م ق س، ق م س، س م ق استعمالdadır: **قسم**: **القَسْمُ**; **قَسَمَ يَقْسِمُ قَسْماً**’ın mastarıdır; **القِسْمةُ** ise **الاقتِسام**’ın mastarıdır. Ve ayrıca denilir: **قَسَمَ بينهم قِسْمةً**.

Ve **القِسْم**: hayırdan paydır; **أقسام** üzere cem‘ olunur.

Ve **القَسَم**: yemindir; **أقسام** üzere cem‘ olunur; fiil: **أقْسَمَ**.

Ve Yüce Allah’ın sözü: **"لا أقسم"**; **أقسمُ** manasınadır ve **"لا"** صلة’dir.

Ve **القَسيمُ**: seninle arsa yahut malı seninle onun arasında paylaşan kimsedir.

Ve bu arsa, bunun **قَسيمةُ**’sidir; yani ondan ayrıldı. Ve bu yer, bunun **قَسيمُ**’idir ve benzeri.

Ve **القَسّامُ**: arazileri insanlar arasında bölen kimsedir; o, **القاسِمُ**’dir.

Ve **الاستِقسام**: onların putların yanında okları, yani **الأزلام**’ı çevirip döndürmeleri idi; büyük işlerden, mesela evlendirme yahut yolculuk gibi, niyet ettikleri şey hakkında; kadehin iki yüzüne yazılırdı: **أخُرج**، **لا تَخرُج**، **لا تتزوج**; sonra küfrü üzere putun yanında oturur: “İki işten hangisi bana daha hayırlı ise, onda bana izin ver ki onu yapayım”; sonra çevirip döndürür; iki yüzden hangisi çıkarsa, onunla razı olarak, bir **قسماً** ve bir **حظاً** olarak yapardı.

Ve **حصاة القَسْمِ** ve **نواة القَسْمِ**: onların, çöllerde suları azaldığında bir çukura yönelmeleri; o çukura o çakıl taşını yahut çekirdeği atmaları; sonra üzerine onu örtecek kadar su dökmeleri; ta ki su onun üstüyle eşit oluncaya kadar; sonra her insana, vasfettiğim üzere, o sudan birer yudum, tek bir miktar üzere verilirdi.

Ve **الأقاسيمُ**: kullar arasında bölüştürülmüş paylardır; ihtilaf ettiler de dediler ki: tekili **أُقْسُومةُ**’dur; ve denilir ki: bilakis o, topluluğun topluluğudur; **الأظفار** ve **الأظافير** gibi.

Ve erkeklerden **القَسيمُ**: güzel yaratılışlıdır; ve **القِسمةُ**: yüzdür. Şair dedi ki:
كأن دنانيراً على **قَسمَاتِـهـمْ**		وإن كان قد شف الوجوه لِقاء

**سقم**: **السُّقمُ** ve **السَّقَمُ** ve **السَّقامُ** lugatlardır; ve adam **سقم** etti; o halde o **سَقيم** **مِسْقامٌ**’dur.

**مقس**: **مَقِسَتْ** nefsi ve ayrıca nefsi **تَمَقَّسَتْ**; yani midesi bulandı.

**قمس**: suda her ne şey batıp sonra yükselirse, muhakkak **قَمَسَ** etmiştir; ve **القيزان** da böyledir; ve **القنان** ki onlar, **القفاف**’ın tümsekleridir; serap onların çevresinde çalkalanınca denilir: **قَمست**. Rü’be, **القيزان**’ın vasfında dedi ki:
بيداً تزى قيزانهن قسا		بوازياً مراً ومراً **قُْمسا**

... yani gizlendikten sonra göründü, şöyle şöyle; Rü’be, serap içinde **القيزان**’ı, onların **يَتَقَمَّسْنَ** ettiklerini vasfeder.

Ve meselde: “Onun sözü denizin **قاموس**’una ulaştı”; yani onun en uzak dibi.

**سمق**: **سَمَقَ** bitki: boyun nihayetine ulaştı. Ve **نخلة سامقةٌ**: pek uzun.

Ve **السَّميقان**: sütün taşındığı alete sokulan iki tahta parçasıdır; ve **السَّميقانِ** boyundurukta, öküzün gıdığının altında, iki ucu arasında bir iple sıkıca bağlanmış iki çubuktur; **أسمِقةً** üzere cem‘ olunur. Ve **السَّمْسَقُ**: **الياسمين**’dir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

القَمْسُ: الغَوصُ. والقَمَّاسُ: الغواصُ. وقَمَسْتُهُ في الماء فانْقَمَسَ، أي غمسته فانغمس. وقَمَسَ بنفسه، يتعدَّى ولا يتعدى. وفيه لغة أخرى: أقْمَسْتُهُ في الماء، بالألف. وقَمَسَ الولدُ في بطن أمِّه: اضطرب. وقامَسْتُهُ فقَمَسْتُهُ. يقال: فلان يُقامِسُ حوتاً، إذا ناظَرَ من هو أعْلَمُ منه. وانْقَمَسَ النجم: انحطَّ في المغرِب. وقاموسُ البحر: وسطه ومعظمه.

##### Türkçe

**القَمْسُ**: dalış.

**القَمَّاسُ**: dalgıç.

Ve onu suda **قَمَسْتُهُ** de, böylece **فانْقَمَسَ**; yani onu batırdım da o daldı.

Ve **قَمَسَ** kendi kendine; geçişli olur ve geçişsiz olur.

Ve onda başka bir dil (kullanım) vardır: suda onu **أقْمَسْتُهُ**; elif ile.

Ve çocuk annesinin karnında **قَمَسَ**: çalkalandı.

Ve onu **قامَسْتُهُ** de, böylece onu **فَقَمَسْتُهُ**.

Denir ki: falan, bir balinayı **يُقامِسُ**; kendisinden daha bilgili olanla münazara ettiğinde.

Ve yıldız **انْقَمَسَ**: batıda alçaldı.

Ve denizin **قاموسُ**’u: onun ortası ve onun çoğu.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق س م
قسم ، قمس ، سقم ، سمق ، مقس : مستعملة .
قسم : الحراني عن ابن السكيت : القَسْمُ مصدرُ قَسَمْت قَسْماً ، والقِسْمُ : الحظُّ والنصيب ، يقال : هذا قِسْمُكَ وهذا قسمي .
وقال الليث : يقال : قَسَمْتُ الشيءَ بينهم قَسماً وقِسْمَةً .
قال : والقَسيمَةُ : مصدرُ الاقتسام ، والقَسَمُ : اليمين .
وقال غيره : يقال : أقسمتُ إقساماً وقسماً ، فالإقْسامُ مصدرٌ حقيقيٌّ ، والقسمُ اسمٌ أُقِيمَ مقامَ المصدرِ ، وقَسِيمُكَ الذي يُقاسِمُكَ أرضاً ومالاً بينك وبينه ، ويقال : هذه الأرضُ قسيمَةُ هذه الأرض ، أي : عُزِلَتْ عنها ، والقَسَّامُ الذي يَقسمُ الدُّورَ والأرضين بين الشركاء .
وقال الله عزَّ وجلَّ : ( وَأَنْ تَسْتَقْسِمُواْ بِالاَزْلاَمِ ذاَلِكُمْ فِسْقٌ ) ( المائدة : 3 ) .
قال الزّجّاج : موضعُ أنْ رفعٌ ، والمعنى : حُرّمَ عليكم الاستِقسامُ بالأزْلام ، والأزْلامُ سِهامٌ كانت للجاهليةِ مكتوبٌ على بعضها أمَرَني رَبِّي وعلى بعِضها نهاني ربي ، فإذا أرادَ الرجلُ سَفراً أو أمراً ضربَ تلك القِداحَ فإن خرجَ السهم الذي عليهِ أمرني رَبِّي مضى لحاجتهِ ، وإنْ خرجَ الذي عليهِ نهاني رَبِّي لمْ يمضِ في أمرِهِ فأعلم اللَّهُ أن ذلك حرامٌ .
قال أبو منصور : وقولُهُ : ( وَأَنْ تَسْتَقْسِمُواْ بِالاَزْلاَمِ ( معناه : تطلبوا من جهةِ الأزْلام وما كُتِبَ عليها ما قُسِمَ لكم من الأمرين .
ومما يبين لك أن الأَزْلاَمَ التي كانوا يَسْتَقْسِمون بها غير قداح الميسر . ما حدثنا به محمد بن إسحاق السعديّ ، عن الرّمادي عن عبد الرزاق عن معمر عن الزهري ، قال : حدّثني عبد الرحمن بن مالك المدلجيِّ ، وهو ابن أخي سُراقة بن جشعم ( جعشم ) أن أباه أخبره أنه سمع سُراقة يقول : جاءتنا رُسُل كفار قريش ، يجعلون لنا في رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وأبي بكر ،
دية كل واحد منهما لمن قتلهما أو أسرهما . قال : فبينا أنا جالس في مجلس قومي بني مُدْلج ، أقبل منهم رجل ، فقام على رؤُوسنا ، فقال : يا سُرَاقة إني رأيت آنفاً أسْوِدة بالسَّاحل ، لا أُراها إلا محمداً وأصحابه . قال : فعرفت أنهم هم ، فقلت : إنهم ليسوا بهم ، ولكنك رأيت فلاناً وفلاناً ، انطَلقوا بغاةً . قال : ثم لبِثْت في المجلس ساعة ، ثم قمت فدخلت بيتي ، وأمرت جاريتي أن تخرج لي فرسي وتحبسها من وراء أكلمة .
قال : ثم أخذت رمحي فخرجت به من ظهر البيت فخفضت عالية الرمح ، وحططت رمحي في الأرض ، حتى أتيت فرسي فركبتها ورفعتها تُقرّبُ بي حتى رأيت أسودتهما ، فلما دنوت منهم حيث يُسمعهم الصوت ، عثرت بي فرسي فخررت عنها وأهويت بيدي إلى كنانتي وأخرجت منها الأزلام فاسْتقسمْتُ بها ، أأضيرهم أم لا ، فخرج الذي أكره ، أن لا أضيرهم ، فعصيت الأزلام وركبت فرسي ، فرفَّعْتُها تُقَرّبُ ، حتى إذا دنوت منهم ، عثرت فرسي ، وخَرَرْتُ منها . قال : ففعلت ذلك ثلاث مرات ، إلى أن ساخت يدا فرسي في الأرض حتى بلغتا الركبتين .
في حديث فيه طول ، قلت : وهذا الحديث يبين لك ، أن الأزلام ، قِداح الأمر والنهي ، لا قِدَاح الميسر .
وقد قال المؤرّج ، وجماعة من أهل اللغة : إنّ الأزلام قداح الميسر وهو وَهم .
وقال ابن السكيت ، يقال : هو يَقسِمُ أمرهُ قَسْماً ، أي : يُقَدِّرُهُ ، ينظرُ كيف يعملُ فيهِ .
وأنشد للبيد :
فقولاَ لَهُ إن كان يقسِمُ أمرَهُ
ألَمَّا يَعِظْكَ الدهرُ أُمُّكَ هابِلُ
ويقال : قَسَمَ فلانٌ أَمْرَهُ أي : مَيَّلَ فيه ، أَيفعلُ أَم لا يفعل .
أبو عبيد عن الفراء : القَسِمَةُ : الوجهُ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : ما بين العينين قَسِمةٌ .
وقال الأصمعي : القسمةُ : أعالي الوجه .
وأخبرني المنذري عن المبَرِّد قال : زَعَمَ أَبو عبيدة أَن القسِماتِ مَجارِي الدُّموعِ واحدتها قَسِمَةٌ .
قال : ويقال : من هذا رجلٌ قسيمٌ ومقسَّم وأَنشد :
كأنَّ دَنانيراً على قَسِماتهم
وإن كانَ قد شفَّ الوجوه لقاءُ
أبو عبيد : القَسامُ : الحسْنُ ، وكذلك القَسامَةُ .
وقال الليث : القسيمةُ : المرأةُ الجميلةُ .
وقال عنترة :
وكأنَّ فارَةَ تاجِرٍ بِقسيمةٍ
سَبقتْ عوارضها إليك من الفمِ
أراد بقوله بقسيمة ، أي : بفم امرأَة قسيمة وهي الحسناءُ .
أبو عبيد عن أبي عمرو : القَسامِيُّ الذي يَطْوِي الثيابَ أَوَّلَ طَيِّها حتى تتكسَّرَ على طيِّهِ ، وأنشد :
طَيَّ القسامِيِّ بُرُودَ العصّاب
ثعلب عن ابن الأعرابي : إذا قرِحَ الفرسُ من جانب ، وهو من جانبِ رباعٍ فهو قسامِيٌّ .
وقال الجعدي يَصِفُ فرساً :
أشَق قَسامِيّاً رَباعِيَ جانِب
وقارحَ جَنْبٍ سُلّ أقرَحَ أشقرا
قال : القَسامِيُّ الذي يكونُ بينَ شيئين ، والقَسامِيُّ : الحسَنُ من القسامَةِ .
ثعلب عن ابن الأعرابي ، قال : القَسامَةُ : الهدنةُ بين العدوِّ وبين المسلمين ، وجمعها قساماتٌ ، والقسامَةُ الذين يحلفون على حقهم ويأخُذُونَ ، والقسامَةُ : الحسنُ التَّامُّ وجمعُها قَساماتٌ .
وقال غيره : القَسامُ : وقت الهاجِرَةِ في قول النابغة :
تَشفُّ بريرَهُ وتَرُودُ فيه
إلى دُبرِ النهار من القسام
وقال أبو زيد : جاءتْ قَسامةُ الرَّجل سمُّوا بالمصدر ، وقتل فلانٌ فلاناً بالقَسامة : باليمين ، وجاءتْ قسامةُ الرجل وأصله اليمين ، ثم جُعل قوماً ، والمُقْسَمُ القَسَم والمُقْسَمُ : الموضعُ يُحلف فيه ، والمُقْسِمُ : الرَّجل الحالف .
أبو منصور : القَسامةُ في الدّم أن يُقتل رجل لا يُشهد على قتل القاتل إيَّاه بِبَيِّنَة عادلة فيجيء أولياء المقتول فيدَّعوا على رجل بعينهِ أنه قتلهُ ويدلُو بلوثٍ من بيِّنة مثل أن يجدوه ملطخاً بدم القتيل أو يشهد رجلٌ واحد أو امرأة واحدة كل منهما عدلٌ ، أو يوجد المقتول في دار رجلٍ بينه وبين القتيل عداوةٌ ظاهرة ، فإِذا حصلت دلالةٌ من هذه الدَّلالات استُحلف أولياءُ القتل وورثة دمه فإِن حلفوا خمسين يميناً استحقوا دية قتيلهم ، وإن نكلوا عن اليمين حلف المدَّعى عليه وبرىء ، وهذا قول الشافعي وأصحابه .
والقَسامةُ : اسم من الإقسام وضع موضع المصدر ثم قيل للذين يُقْسِمُون قسامةٌ أيضاً ، وإذا ادعى الورثة قِبَل رجل أنه قتل صاحبهم ولا لوث ولا بيِّنة استُحلف المدَّعى عليه خمسين يميناً أنه ما قتله فإِن حلفَ برىء وإن نكلَ حلفَ الورثة خمسين يميناً ، ثم يكونون بالخيارِ في قتلهِ أو أخذ الدِّية منه إذا كان القتل عمداً .
قال الليث : وحصاةُ القَسْم أنهم كانوا إذا قلَّ الماء عندهم لِلشُّقَّةِ في الفَلوات عمدوا إلى قعبٍ فألقوا تلك الحصاة فيه ، ثم
صبُّوا عليها الماء قدر ما يغمرها وقُسِمَ الماء بينهم على ذلك ، وتسمى تلك الحصاة المَقْلَةَ .
قال : والأقاسيمُ : الحُظوظُ المقسومة بين العباد ، والواحدة أُقْسُومَةٌ مثل : أُظفور وأظافيرَ ، وقيل : إن الأقاسيم جمع أقسامٍ ، والأقسامُ جمع قِسمٍ ، ووجهٌ مُقَسَّمٌ : أي : حسنٌ .
وقال العجاج :
وربِّ هذا الأثر المُقَسَّم
أي : المُحَسَّنِ ، يعني مقام إبراهيم النبي ( صلى الله عليه وسلم )
وأخبرني المنذري عن المبرد أن الرياشي أنشده :
ويوماً تُوافينا بوجهٍ مُقَسَّمٍ
كأن ظبيةٌ تَعْطُو إلى ناضر السَّلم
قال الرياشي : سمعت أبا زيد يقول : سمعت العرب تنشده : كأن ظبيةً وكأن ظبيةٍ وكأن ظبيةٌ ، فمن نصب خفَّف كأن وأعملها ، ومن كسراد أراد كظبيةٍ ، ومن رفع أراد كأنها ظبيةٌ .
وقال أبو سعيد الضريرُ ، يقال : تركت فلاناً يَسْتَقْسِمُ أي : يفكِّرُ ويروي بين أمرين وهذا حُجَّة لما فسَّرته في الأزلامِ والاستِقسام بها ، ويقال : فلان جيد القَسْمِ أي : جيد الرأي .
سقم : قال الليث : السُّقْمُ والسَّقَمُ والسَّقامُ لُغاتٌ ، وقد سَقُمَ الرجل يَسْقُمُ فهو سقيمٌ ورجل مِسقامٌ ، إذا كان يعتريه السَقمُ كثيراً ويقال : أسْقَمَهُ الداءُ فَسقُمَ .
ومن العرب من يقول : سَقِمَ يَسْقَمُ سقَماً فهو سقيمٌ .
وقال إبراهيم عليه السلام فيما أخبر الله عنه : ( النُّجُومِ فَقَالَ إِنِّى سَقِيمٌ ) ( الصافات : 89 ) .
قال بعض المفسرين : أراد أنه طعينٌ أي : أصابه الطاعون ، وقيل معناه : أن سَيسْقمُ فيما يستقبل إذا نزل به الموت ، فأَوهمهم بمعارض الكلام أنه في تلك الحال سقيم .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( للهيَعْلَمُونَ إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَّيِّتُونَ ) ( الزمر : 30 ) ، معناه : أنك ستموت وأنهم سَيَمُوتُونَ .
وقال أبو زيد : السَّوْقَمُ : شجر يُشبه الخلاف .
وقال ابن دريد : سقامٌ : وادٍ بالحجاز .
مقس : أبو عبيد عن أبي زيد : تمَقَّسَتْ نفسي ولقِسَتْ بمعنى غَثَتْ غَثَياناً .
وأنشد :
نفْسي تمَقَّسُ من سُماني الأقْبرُ
وقال الفراء نحوه .
وقال أبو سعيد وغيره : مَقسْتُهُ في الماء مَقساً وقمسْتُهُ فيه قَمْساً إذا غططته ، وقد انقمسَ في الماء انقماساً .
وروى ابن الفرج لأبي عمرو : يقال : مَقِسَتْ نفسه تمقَسُ فهي ماقسة إذا أنِفَتْ وقال مرةً خَبُثَتْ وهي بمعنى لَقِسَتْ .
قمس : قال الليث : كل شيء يَنْغَطُّ في الماء ثم يرتفع فقد قَمَسَ ، وكذلك القنانُ والأكامُ إذا اضطرب السراب حولها ، قيلَ : قَمَسَتْ : أي : بدت بعدما تخفي ، والولد إذا اضطرب في سُخدِ السَّلى قيل : قَمَسَ .
وقال رؤبة :
وقامِسٍ في آله مُكَفَّنِ
يَنْزُونَ نَزْو اللاعبين الزُّفَّنِ
ومن أمثالهم : قال فلان قولاً بلغ به قاموس البحر ، أي : قعره الأقصى .
وقال أبو عبيد الله : القاموسُ : أبعد موضع غوراً في البحر .
قال : وأصل القمْسِ : الغوصُ ، وأنشد لذي الرُّمة يصف غيثاً :
أصاب الأرض مُنْقمَسَ الثُّرَيَّا
بساحيةٍ وأتبعها طِلالاٍ
أراد أن المطر كان عند نوءِ الثُّريا وهو منقسمها لغزارة ذلك النَّوءِ .
سمق : قال الليث : السَّمْقُ سَمْق النبات إذا طال ، وكذلك الشجر .
يقال : نخلةٌ سامقة طويلة جداً ، والسَّميقان والجميع الأسمقةُ ، وهي خشبات يُدخَلْنَ في الآلة التي ينقل عَلَيها اللبِنُ ، والسَّميقان في النِّير عُودان قد لُوقيَ بين طرفَيهما تحتَ غَبغَبِ الثَّوْرِ وأسِرَا بخيطٍ .
أبو منصور : وذكر الليث في كتاب ( العيْن ) هاتَين الخَشبَتينِ أنهما السَّمِيعان بالعين وجعلَهما ها هنا بالقاف ، والصواب ما قال في كِتاب ( العين ) .
وقال الليث : السَّمْسَق : الياسمين .
وقال أبو زيد : كذِب سُماقٌ وحَلِفٌ سُماق : أي : بحْتٌ خالِصٌ ، ويقال : أحبكَ حُبّاً سُماقاً أي : خالصاً ، والميم خفيفة في هذا ، فأَما الحَبُّ الذي يقال له : السَّماق الحامِض فهو بتشديد الميم ، وقِدْرٌ سُمَّاقيَّة ، وهي التي يقال لها : العَبْرَبية والعَرَبْرَبية .

##### Türkçe

ق س م
**قسم** ، **قمس** ، **سقم** ، **سمق** ، **مقس** : kullanımdadır.

**قسم** : el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **القَسْمُ** , **قَسَمْت**’tan **قَسْماً** masdarıdır; **القِسْمُ** : pay ve nasiptir; denir ki: bu senin **قِسْمُكَ**’dır ve bu benim payımdır.
Leys dedi: denir ki: **قَسَمْتُ** şeyi aralarında **قَسْماً** ve **قِسْمَةً** (olarak) paylaştırdım.
Dedi: **القَسيمَةُ** : **الاقتسام**’ın masdarıdır; **القَسَمُ** : yemindir.
Başkası dedi: denir ki: **أقسمتُ** **إقساماً** ve **قسماً**; böylece **الإقْسامُ** gerçek bir masdardır; **القسمُ** ise masdarın yerine ikame edilmiş bir isimdir. Ve **قَسِيمُكَ**: seninle aranda toprak ve malı paylaşan kimsedir. Ve denir ki: bu toprak, şu toprağın **قسيمَةُ**’dır; yani ondan ayrılmıştır. Ve **القَسَّامُ**: evleri ve arazileri ortaklar arasında bölen kimsedir.
Allah عزَّ وجلَّ dedi: ( **وَأَنْ تَسْتَقْسِمُواْ بِالاَزْلاَمِ ذاَلِكُمْ فِسْقٌ** ) (المائدة: 3).
Zeccâc dedi: **أنْ**’in yeri merfûdur; mana: size **الاستِقسامُ بالأزْلام** haram kılındı. **الأزْلامُ**: câhiliye için olan oklardır; bazısının üzerine “Rabbim bana emretti”, bazısının üzerine “Rabbim beni nehyetti” yazılıydı. Adam bir yolculuk yahut bir iş istediğinde o okları vururdu; üzerinde “Rabbim bana emretti” olan ok çıkarsa ihtiyacı için giderdi; üzerinde “Rabbim beni nehyetti” olan çıkarsa işinde gitmezdi; Allah bunun haram olduğunu bildirdi.
Ebû Mansûr dedi: Onun sözü: ( **وَأَنْ تَسْتَقْسِمُواْ بِالاَزْلاَمِ** ) manası: **الأزْلام** cihetinden ve üzerlerine yazılmış olandan, iki işten size taksim edilmiş olanı istemenizdir.
Ve sana şunu açıklayan şeylerdendir ki, onların kendisiyle **يَسْتَقْسِمون** oldukları **الأَزْلاَمَ** kumar oklarından başkadır: Muhammed b. İshâk es-Sa‘dî’nin bize haber verdiği; er-Rumâdî’den, Abdürrezzâk’tan, Ma‘mer’den, ez-Zührî’den; dedi ki: Abdurrahman b. Mâlik el-Mudlicî bana haber verdi—o, Sürâka b. Cu‘şum’un (جعشم) kardeşinin oğludur—ki babası ona haber verdi: Sürâka’yı şöyle derken işitmiş: Kureyş kâfirlerinin elçileri bize geldi; Allah’ın Elçisi (صلى الله عليه وسلم) ve Ebû Bekir hakkında bize, ikisinden her birinin diyetini, onları öldürene yahut esir edene (vaad) ediyorlardı. Dedi: Ben kavmim Benî Mudlic meclisinde otururken, onlardan bir adam geldi; başlarımızın üzerinde durdu; dedi ki: Ey Sürâka, az önce sahilde karaltılar gördüm; onları ancak Muhammed ve ashabı sanıyorum. Dedi: Onların onlar olduğunu bildim; dedim ki: onlar onlar değildir; fakat sen falanı ve falanı gördün; av arayanlar olarak gittiler. Dedi: Sonra mecliste bir saat kaldım; sonra kalktım, evime girdim; cariyeme, atımı benim için çıkarmasını ve onu bir tümseğin arkasında tutmasını emrettim.
Dedi: Sonra mızrağımı aldım; evin arka tarafından onunla çıktım; mızrağın üst kısmını alçalttım; mızrağımı yere indirdim; nihayet atıma geldim; ona bindim; onu kaldırdım, beni yaklaştırarak koşturuyordu; nihayet ikisinin karaltılarını gördüm. Onlara, sesin kendilerine işitileceği kadar yaklaştığımda, atım beni sendeledi; ondan düştüm; elimle sadağıma uzandım; ondan **الأزلام**’ı çıkardım; onunla **فاسْتقسمْتُ**: onlara zarar vereyim mi, yoksa hayır mı? Derken hoşlanmadığım çıktı: onlara zarar vermemem. Böylece **الأزلام**’a karşı geldim; atıma bindim; onu yükselttim, yaklaştırarak koşturuyordu; nihayet onlara yaklaştığımda, atım sendeledi ve ondan düştüm. Dedi: Bunu üç kere yaptım; nihayet atımın iki eli (ön ayağı) yerde battı; dizlere varıncaya kadar.
Uzunluğu olan bir hadiste: dedim ki: Bu hadis sana şunu açıklar: **الأزلام** emir ve nehiy oklarıdır; kumar okları değildir.
Müerric ve dil ehlinden bir cemaat demiştir ki: **الأزلام** kumar oklarıdır; bu bir vehimdir.
İbnü’s-Sikkît dedi: denir ki: o, işini **قَسْماً** **يَقسِمُ**; yani onu takdir eder; onda nasıl yapacağını düşünür.
Lebîd’den şu beyit okundu:
فقولاَ لَهُ إن كان يقسِمُ أمرَهُ
ألَمَّا يَعِظْكَ الدهرُ أُمُّكَ هابِلُ

Ve denir ki: falan işini **قَسَمَ**; yani onda meyletti: yapacak mı, yapmayacak mı?
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **القَسِمَةُ** : yüzdür.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: iki göz arasındaki yer **قَسِمةٌ**’dir.
Asma‘î dedi: **القسمةُ** : yüzün üst kısımlarıdır.
Münzirî bana haber verdi; Müberred’den; dedi ki: Ebû Ubeyde, **القسِماتِ**’ın gözyaşı yolları olduğunu iddia etti; tekili **قَسِمَةٌ**’dir.
Dedi: Ve denir ki: bu, **قسيمٌ** ve **مقسَّم** bir adamdır; ve şu beyit okundu:
كأنَّ دَنانيراً على قَسِماتهم
وإن كانَ قد شفَّ الوجوه لقاءُ

Ebû Ubeyd: **القَسامُ** : güzelliktir; aynı şekilde **القَسامَةُ** da.
Leys dedi: **القسيمةُ** : güzel kadındır.
Antere dedi:
وكأنَّ فارَةَ تاجِرٍ بِقسيمةٍ
سَبقتْ عوارضها إليك من الفمِ

**بقسيمة** sözüyle muradı: **قسيمة** bir kadının ağzıyla; o da güzel kadındır.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **القَسامِيُّ**: elbiseleri ilk katlayışında katlar; ta ki onun katı üzerinde kırışsın; ve şu beyit okundu:
طَيَّ القسامِيِّ بُرُودَ العصّاب

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: at bir yandan yara olursa ve o, dört yaş yanından ise, o **قسامِيٌّ**’dir.
Câ‘dî bir atı vasfederek dedi:
أشَق قَسامِيّاً رَباعِيَ جانِب
وقارحَ جَنْبٍ سُلّ أقرَحَ أشقرا

Dedi: **القَسامِيُّ** iki şeyin arasında olan şeydir; ve **القَسامِيُّ**: **القسامَة**’den (gelen) güzeldir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi: **القَسامَةُ**: düşman ile Müslümanlar arasındaki ateşkestir; çoğulu **قساماتٌ**’tır. Ve **القسامَةُ**: hakları üzerine yemin eden ve alan kimselerdir. Ve **القسامَةُ**: tam güzelliktir; çoğulu **قَساماتٌ**’tır.
Başkası dedi: **القَسامُ**: Nâbiga’nın şu sözünde, öğle sıcağı vaktidir:
تَشفُّ بريرَهُ وتَرُودُ فيه
إلى دُبرِ النهار من القسام

Ebû Zeyd dedi: adamın **قَسامةُ**’sı geldi; masdar ile adlandırdılar. Ve falan, falanı **بالقَسامة** ile öldürdü: yemin ile. Ve adamın **قسامةُ**’sı geldi; aslı yemindir; sonra bir kavim kılındı. Ve **المُقْسَمُ**: **القَسَم**’dir. Ve **المُقْسَمُ**: içinde yemin edilen yerdir. Ve **المُقْسِمُ**: yemin eden adamdır.
Ebû Mansûr: kanda **القَسامةُ**, bir adamın öldürülmesidir; katilin onu öldürdüğüne adil bir delille şahitlik edilmez; sonra öldürülenin velileri gelir; belirli bir adam aleyhine onun öldürdüğünü iddia ederler; ve bir tür karine ile delil getirirler: mesela onu maktulün kanına bulanmış bulmaları; yahut adil olan bir tek erkeğin veya bir tek kadının şahitlik etmesi; yahut maktulün, kendisiyle maktul arasında açık düşmanlık bulunan bir adamın evinde bulunması. Bu delaletlerden bir delalet gerçekleştiğinde, öldürülenin velilerine ve kanının mirasçılarına yemin ettirilir; elli yemin ederlerse, öldürülenlerinin diyetini hak ederler; yeminden kaçınırlarsa, davalı yemin eder ve beraat eder. Bu, Şâfiî ve ashabının sözüdür.
Ve **القَسامةُ**: **الإقسام**’dan bir isimdir; masdarın yerine konulmuştur; sonra **يُقْسِمُون** olanlara da **قسامةٌ** denilmiştir. Varisler bir adam tarafından, sahiplerini öldürdüğü iddiasında bulunur da ne karine ne delil olursa, davalıya elli yemin ettirilir: onu öldürmediğine; yemin ederse beraat eder; kaçınırsa varisler elli yemin eder; sonra öldürme kasten ise, onu öldürmekte veya ondan diyeti almakta muhayyer olurlar.
Leys dedi: **حصاةُ القَسْم**: onlar, çöllerde uzaklık sebebiyle su kendilerinde azaldığında bir kaba yönelirlerdi; o çakıl taşını onun içine atarlardı; sonra onun üzerine, onu örtecek kadar su dökerlerdi; su, buna göre aralarında taksim edilirdi. O çakıl taşına **المَقْلَةَ** denir.
Dedi: **الأقاسيمُ**: kullar arasında taksim edilmiş nasiplerdir; tekili **أُقْسُومَةٌ**’dir; tıpkı: **أُظفور** ve **أظافيرَ** gibi. Ve denildi ki: **الأقاسيم** , **أقسامٍ**’ın cem‘idir; **الأقسامُ** , **قِسمٍ**’in cem‘idir. Ve **وجهٌ مُقَسَّمٌ**: yani güzel.
A‘câc dedi:
وربِّ هذا الأثر المُقَسَّم

Yani: güzelleştirilmiş; İbrahim peygamberin (صلى الله عليه وسلم) makamını kastediyor.
Münzirî bana haber verdi; Müberred’den: er-Riyâşî ona şu beyiti okumuş:
ويوماً تُوافينا بوجهٍ مُقَسَّمٍ
كأن ظبيةٌ تَعْطُو إلى ناضر السَّلم

Riyâşî dedi: Ebû Zeyd’i şöyle derken işittim: Arapların onu şöyle okuduğunu işittim: **كأن ظبيةً** ve **كأن ظبيةٍ** ve **كأن ظبيةٌ**; kim nasb ederse **كأن**’ı hafifletmiş ve onu amel ettirmiş olur; kim kesre yaparsa **كظبيةٍ** murad etmiştir; kim ref‘ ederse **كأنها ظبيةٌ** murad etmiştir.
Ebû Saîd ed-Darîr: denir ki: falanı **يَسْتَقْسِمُ** halde bıraktım; yani iki iş arasında düşünür ve tartar. Bu, **الأزلام** ve onunla **الاستِقسام** hakkında açıkladığıma bir hüccettir. Ve denir ki: falan **جيد القَسْمِ**’dir; yani iyi görüş sahibidir.

**سقم** : Leys dedi: **السُّقْمُ** ve **السَّقَمُ** ve **السَّقامُ** lugatlardır. Adam **سَقُمَ** olur, **يَسْقُمُ**; o halde o **سقيمٌ**’dir. Ve **رجل مِسقامٌ**: eğer ona hastalık çokça arız oluyorsa. Ve denir ki: hastalık onu **أسْقَمَهُ**; böylece o **فَسقُمَ**.
Araplardan kimi der ki: **سَقِمَ** **يَسْقَمُ** **سقَماً**; o halde o **سقيمٌ**’dir.
İbrahim عليه السلام hakkında Allah’ın haber verdiği şeyde: ( **النُّجُومِ فَقَالَ إِنِّى سَقِيمٌ** ) (الصافات: 89).
Müfessirlerden bazıları dedi: muradı, o **طعينٌ**’dir; yani ona taun isabet etmiştir. Ve denildi ki manası: ileride, ölüm ona indiğinde hastalanacaktır; böylece sözün muarazasıyla onları, o hâlde hasta olduğuna inandırdı.
Allah جلَّ وعزَّ dedi: ( **لَتَعْلَمُونَ إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَّيِّتُونَ** ) (الزمر: 30); manası: sen öleceksin ve onlar ölecekler.
Ebû Zeyd dedi: **السَّوْقَمُ**: **الخلاف**’a benzeyen bir ağaçtır.
İbn Düreyd dedi: **سقامٌ**: Hicaz’da bir vadidir.

**مقس** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **تمَقَّسَتْ** nefsim ve **لقِسَتْ**; **غَثَتْ غَثَياناً** manasındadır.
Ve şu beyit okundu:
نفْسي تمَقَّسُ من سُماني الأقْبرُ

Ferrâ da bunun benzerini söyledi.
Ebû Saîd ve başkaları dedi: onu suda **مَقساً** **مَقسْتُهُ** ve onda **قَمْساً** **قمسْتُهُ**: eğer onu batırdıysan. Ve suda **انقماساً** **انقمسَ** etti.
İbnü’l-Ferec, Ebû Amr’dan rivayet etti: denir ki: nefsi **مَقِسَتْ**; **تمقَسُ**; o halde o **ماقسة**’dir; eğer tiksinmişse. Ve bir defa dedi: kötüleşmişse; ve o, **لَقِسَتْ** manasındadır.

**قمس** : Leys dedi: suda batıp sonra yükselen her şey **قَمَسَ** etmiştir. Aynı şekilde tepeler ve tümsekler, serap onların etrafında çalkalanınca, denir ki: **قَمَسَتْ**; yani gizlenirken sonra göründü. Ve çocuk, eşin zarında çalkalanınca, denir ki: **قَمَسَ**.
Rü’be dedi:
وقامِسٍ في آله مُكَفَّنِ
يَنْزُونَ نَزْو اللاعبين الزُّفَّنِ

Atasözlerindendir: falan bir söz söyledi; onunla denizin **قاموس**’una ulaştı; yani onun en uzak dibine.
Ebû Ubeydullah dedi: **القاموسُ**: denizde en uzak, en derin yer.
Dedi: **القمْسِ**’in aslı: dalmadır. Ve Zü’r-Rumme’ye, bir yağmuru vasfederken, şu beyit okundu:
أصاب الأرض مُنْقمَسَ الثُّرَيَّا
بساحيةٍ وأتبعها طِلالاٍ

Muradı: yağmur, **الثُّريا**’nın nev’inde idi; o, onun **منقسمها**’sıdır; o nev’in bolluğu sebebiyle.

**سمق** : Leys dedi: **السَّمْقُ**: bitkinin **سَمْقُ**’udur; uzadığında; aynı şekilde ağaç.
Denir ki: çok uzun bir hurma: **نخلةٌ سامقة**. Ve **السَّميقان** ve cem‘i **الأسمقةُ**’dır. Bunlar, üzerine kerpiç taşınan alete sokulan tahta çubuklardır. Ve **السَّميقان** boyundurukta, öküzün gerdanı altındaki iki ucu arasında birleştirilmiş iki çubuktur; bir ip ile bağlanmışlardır.
Ebû Mansûr: Leys, ( **العيْن** ) kitabında bu iki tahta çubuğu **السَّمِيعان** olarak, **العين** ile zikretti; onları burada **القاف** ile yaptı; doğru olan, ( **العين** ) kitabında söylediğidir.
Leys dedi: **السَّمْسَق**: yasemindir.
Ebû Zeyd dedi: **كذِب سُماقٌ** ve **حَلِفٌ سُماق**: yani katıksız, saf. Ve denir ki: seni **حُبّاً سُماقاً** severim; yani saf (sevgiyle). Bu hususta **الميم** hafiftir. Ama kendisine **السَّماق الحامِض** denilen tane ise **الميم**’in şeddeli olmasıyladır. Ve **قِدْرٌ سُمَّاقيَّة**: o, kendisine **العَبْرَبية** ve **العَرَبْرَبية** denilendir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والميم وما يثلثهما)
(قمن)  القاف والميم والنون كلمةٌ واحدة. يقال: هو قَمَنٌ أنْ يفعَل كذا، لا يثنى* ولا يُجمَع إذا فتحتَ ميمه، فإن كَسَرتَ أو قُلْت قَمينٌ ثنَّيت وجَمعت. ومعنى قَمِينٍ: خَليقٌ.
(قمه)  القاف والميم والهاء فيه كلماتٌ ليست بأصليَّة. يقولون: قَمَه الشّيء، إذا انْغَمَس في الماء فارتفعَ حيناً وغابَ حيناً. وقِفاف قُمَّه. تَغيبُ في السَّرابِ وتظهر. وهذا في الإبدال، وأصله قُمَّس. ويقولون: قَمَهَ البعيرُ مثل قَمَحَ، إذا رَفَعَ رأسَه ولم يشرب الماءَ، هو من الإبدال.
وكلمةٌ أخرى من المقلوب، قال ابن دُرَيْد([1]): القَمَه مثل القَهَم، وهو قِلَّةُ الشَّهوة للطّعام، قَهِمَ وقَمِه.
(قما)  القاف والميم والحرف المعتلُّ كلمةٌ تدلُّ على حقارة وذُلّ. يقال: هو قَمِيٌّ بيّن القَماءة، أي الحقارة. وأقْمَيْته أنا: أذللته.
وإذا هُمِز كان لـه معنىً آخر، وذلك قولهم: تقمَّأْت الشَّيء، إذا طلبتَه، تَقَمُّؤاً. وزعم ناسٌ أنَّ هذا من باب الإعجاب، يقال أقمأَني الشَّيءُ: أعجبني. وأقْمَأَتِ الإبِلُ: سَمِنَتْ. وتَقَمَّأْتُ الشَّيء: جمعته شيئاً بعد شيء. قال:
لقد قَضَيْتُ فلا تَستهزئا سَفَهاً *** ممَّا تقمَّأْتُه من لذّةٍ وطَرِي([2])(قمح)  القاف والميم والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على صفةٍ تكون عند شُرب الماء من الشَّارب، وهو رَفْعُهُ رأسَه. من ذلك القامح، وهو الرَّافع رأسَه من الإبل عند الشُّرب امتناعاً منه. وإبلٌ قِماح. قال:
ونحنُ على جوانبِها قُعودٌ *** نَغضُّ الطَّرفَ كالإبلِ القِمَاحِ([3])ويقولون: رَوِيَتْ حَتَّى انقَمَحَتْ، أي تركت الشُّرب رِيَّاً. وشَهْرا قُِمَاحٍ:
أشدُّ ما يكون من البَرْدِ، وسمِّيا بذلك لأنَّ الإبلَ إذا وردت آذاها بَردُ الماء فقَامَحَتْ، أي رفَعَتْ رؤوسَها.
ومما شذَّ عن هذا الأصل القَمْح، وهو البُرّ. ويقولون -ولعله أن يكون صحيحاً: اقتَمَحْتُ السَّويقَ وقَمَحْتُه، إذا ألقيتَه في فمك براحَتِك. قال ابن دريد([4]): القُمْحة من الماء: ما ملأَ فاكَ منه. والقُمَّحات: الوَرْس، أو الزَّعفران، أو الذَّرِيرة، كلُّ ذلك يُقال.
(قمد)  القاف والميم والدال أصَيلٌ يدلُّ على طُولٍ وقُوّة وشِدّة. من ذلك القُمُدُّ: القويُّ الشَّديد. قال ابن دريد([5]): "القَمْد أصل بناء القُمُدّ. [و] الأقمد: الطَّويل، رجلٌ أَقْمدُ وامرأةٌ قمداء، وقُمُدّ وقُمُدَّة".
(قمر)  القاف والميم والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على بَياضٍ في شيء، ثم يفرّع منه. من ذلك القَمَر: قَمَر السَّماء، سمِّي قمراً لبياضه. وحمارٌ أقمر، أي أبيض. وتصغير القَمَر قُمَيْر: قال:
وقميرٍ بدا ابن خمسٍ وعشريـ *** ـنَ فقالت له الفتاتان قُوما([6])ويقال: تقمَّرتُه: أتيتُه في القَمْراء. ويقولون: قَمِرَ التَّمْر: وأقْمَرَ، إذا ضَرَبَهُ البردُ فذهبت حلاوتُه قبل أن يَنضَج. ويقال: تَقَمَّر الأسدُ، إذا خَرَجَ يطلبُ الصيد في القَمْرَاء، قال:
سَقَط العِشاءُ به على مُتَقمِّرٍ *** ثَبْتِ الجَنَانِ مُعَاوِدِ التَّطْعانِ([7])وقمَرَ القومُ الطّيرَ، إذا عَشَّوْها ليلاً فصادُوها. فأمَّا قول الأعشى:
تَقَمَّرَها شيخٌ عِشاءً فأصبحتْ *** قُضاعِيَّةً تَأْتي الكواهنَ ناشِصا([8])فقيل: معناه كما يتقمَّر الأسدُ الصْيدَ. وقال آخرون: تقمّرها: خدَعها كما يُعَشَّى الطّائرُ ليلاً فيُصَاد.
ومن الباب: قَمِرَ الرّجُل، إذا لم يُبصِر في الثَّلج. وهذا على قولهم: قَمِرَت القِربة: وهو شيءٌ يُصِيبُها كالاحتراق من القَمَر.
فأمّا قولُهم: قَمَرَ يَقْمِرُ قَمْراً، والقِمار من المقامرة، فقال قومٌ: هو شاذ عن الأصل الذي ذكرناه، وقال آخرون: بل هو منه. وذلك أنَّ المُقامِرَ يزيد مالُه ولا يَبْقَى على حال. وهذا شيءٌ قد سَمِعناه. واللهُ أعلمُ بصحَّتِه.
قال ابن دريد: تَقَمَّرَ الرّجُل: إذا طَلَبَ من يقامره([9]). ويقال: قَمَرْتُ الرّجُلَ أقمُره وأقمِرُه.
(قمس)  القاف والميم والسين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على غَمْسِ شيءٍ في الماء، والماء نفسُه يسمَّى بذلك. من ذلك قَمَسْت الشيءَ في الماء: غَمَسْتُه. ويقال: إنّ قاموس البحرِ: مُعظَمه. وقالوا في ذكر المَدِّ والجزر: إنَّ مَلَكاً قد وُكِّل بقاموس البحر، كلَّما وَضَعَ رجلَه فاض، فإذا رفَعَها غاضَ. ويقولون*: قَمَسَ الولدُ في بطن أمِّه: اضطرب. والقَمَّاس: الغَوَّاص. وانْقَمَسَ النّجم: انحطَّ في المَغْرِب. وتقول العربُ للإنسان إذا خاصم مَنْ هو أجرأ منه: "إنما يُقَامِسُ حُوتاً".
(قمش)  القاف والميم والشين. يقولون: القَمْش: جَمْعُ الشيء من ها هنا [وهُنَا([10])].
(قمص)  القاف والميم والصاد أصلان: أحدهما يدل على لُبس شيء والانشِيامِ فيه، والآخَر على نَزْوِ شيءٍ وحركة.
فالأوَّل القَميص للإنسان([11]) معروف. يقال: تَقَمَّصَه، إذا لَبِسه. ثم يُستعار ذلك في كلِّ شيء دخل فيه الإنسان، فيقال: تقمَّصَ الإمارَةَ، وتقمَّص الوِلاية. وجَمْع القميص أقمصةٌ، وقُمُص.
والأصل الآخر القَمْص، من قولهم: قمص البعير ويقمُص قمصاً وقِمَاصاً، وهو أن يرفع يدَيه ثم يطرحَهما معاً ويَعجِنَ برجليه. وفي الحديث([12])ذكر القامصة، وهو من هذا. يقال قَمَص البحر بالسَّفينة، إذا حَرّكَها بالموج، فكأنَّها بعيرٌ يقمِصُ.
(قمط)  القاف والميم والطاء أُصَيْلٌ يدلُّ على جمع وتجمُّع. من ذلك القَمْط: شدُّ أعصابِ الصبيِّ بقماطِهِ. ومنه قُمِطَ الأسير، إذا جُمع بين يديه ورجليه بِحبل. ووقعت على قِماطِهِ، معناه، على عَقْدِ أمرِهِ كيف عَقْدُه، وكذلك إذا فَطِنْتَ له. ومرَّ بنا حولٌ قَميطٌ، أي تامٌّ جميع. وسِفادُ الطَّائرِ قَمْطٌ أيضاً، لجمعه ماءه في أُنثاه.
(قمع)  القاف والميم والعين أصولٌ ثلاثة صحيحة: أحدها نزولُ شيءٍ مائعٍ في أداةٍ تُعْمَل له، والآخَر إذلالٌ وقهر، والثالث جنسٌ من الحيوان.
فالأوَّل القِمَعُ معروف، يقال قِمَعٌ وقِمْع. وفي الحديث: "وَيلٌ لأقماع القول"، وهم الذين يَسمَعون ولا يَعُون، فكأنَّ آذانَهم كالأقماع التي لا يَبْقَى فيها شيء. ويقولون: اقتَمَعْتُ ما في السِّقاء، إذا شربتَه كلَّه، ومعناه أنك صِرْت([13]) له كالقِمَع.
والأصل الآخَر، وقد يمكنُ أنْ يُجمَعَ بينه وبين الأوَّل بمعنىً لطيف، وذلك قولُهم: قمَعْتُه: أذلَلْتُهُ. ومنه قَمَعْتُه، إذا ضربته بالمِقْمَع. قال الله تعالى: ﴿ولهُمْ مَقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ﴾ [الحج 21]. وسمِّي قَمَعَة بن الياس لأنَّ أباه أمره بأمرٍ فانقمع في بيته، فسمِّي قَمَعة. والقياس في هذا والأوَّلِ متقارِب؛ لأنَّ فيه الوُلوجَ في بيته وكذلك الماءُ ينقمع في القِمَع. والأصل الآخَر القَمَع: الذُّباب الأزرق العظيم. يقال: تركناه يتَقَمَّع الذِّبَّانُ من الفَرَاغ، أي يذُبُّها كما يتقمَّع الحِمار. وتُسمَّى تلك الذِّبَّانُ: القَمَعُ. قال أوس:
ألم تر أنَّ اللهَ أنزلَ نصرَه *** وعُفْرُ الظِّباء في الكِناسِ تَقَمَّعُ([14])ويقال: أقْمَعتُ الرّجل عنِّي، إذا ردَدتَه عنك. وهو من هذا، كأنَّه طردَه. ومما حُمِل على التَّشبيه بهذا، القَمَعُ: ما فوق السَّناسِن من سَنام البعيرِ من أعلاه. ومنه القَمَع: غِلَظٌ في إحدى رُكبتَي الفَرَس. والقَمَع: بَثْرَةٌ تكون في المُوق من زيادةِ اللَّحم.
ومما شَذَّ عن هذه الأصولِ قولُهم: إنَّ قمعة مالِ القومِ: خيارُه([15]).
(قمل)  القاف والميم واللام كلماتٌ تدلُّ على حَقارةٍ وقماءة. رجلٌ قَمَليٌّ، أي حقير، والقُمَّل: صِغار الدَّبا. وأقْمَلَ الرِّمْث، إذا بدا ورقُه صغاراً، كأنَّ ذلك شبِّه بالقُمَّل.
--------------ـــ
([1]) الجمهرة (3: 167).
([2]) لابن مقبل، كما في المجمل واللسان (قمأ).
([3]) لبشر بن أبي خازم، كما في اللسان (قمح) ومختارات ابن الشجري 80.
([4]) الجمهرة (2: 182).
([5]) الجمهرة (2: 294).
([6]) لعمر بن أبي ربيعة في ديوانه 50 والأزمنة والأمكنة للمرزوقي 50. ورواية الديوان: "له قالت الفتاتان". وفي الأزمنة:
وقمير بدا لخمس وعشريـ *** ـن لـه قالت الفتاتان قوما
          قال المرزوقي: "يريد قومَنْ".
([7]) لعبد الله عنمة الضبي، كما في اللسان (قمر) برواية: "حامي الذمار معاود الأقران". وقبله:
أبلغ عثيمة أن راعي إبله *** سقط العشاء به على سرحان
          وانظر أمثال الميداني (1: 300).
([8]) ديوان الأعشى 108 واللسان (قمر، نشص).
([9]) في الجمهرة (2: 406): "إذا غلب من يقامره"، وما هنا صوابه.
([10]) في المجمل: "من هنا وهنا".
([11]) في الأصل: "الإنسان".
([12]) هو حديث علي كرم الله وجهه أنه "قضى في القارصة والقامصة والواقصة بالدية أثلاثاً".
([13]) في الأصل: "صوت".
([14]) كذا وصواب الرواية: "أرسل مزنة"، كما في المجمل واللسان وإصلاح المنطق 49 والمخصص (8: 183). وأما رواية المقاييس فهي في بيت آخر لرجل إسلامي أنشده ياقوت في رسم القادسية، وهو:
ألم تر أن الله أنزل نصره *** وسعد بباب القادسية معصم
([15]) في الأصل: "خيارهم"، صوابه في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(قاف ve **ميم** ve ikisini üçleyen(ler) babı)

(**قمن**)  **القاف** ve **الميم** ve **النون** tek bir kelimedir. Denir: o, şöyle şöyle yapması için **قَمَنٌ**’dur; mîmi fetha yaptığında ikilenmez* ve çoğullanmaz; eğer kesre yaparsan yahut **قَمينٌ** dersen ikilersin ve çoğullarsın. **قَمِينٍ**’in mânâsı: **خَليقٌ**.

(**قمه**)  **القاف** ve **الميم** ve **الهاء**’da aslî olmayan kelimeler vardır. Derler: **قَمَه**’u şey, suya daldığı zaman; bir müddet yükselir ve bir müddet kaybolur. Ve **قِفاف** **قُمَّه**. Serapta kaybolur ve görünür. Bu, ibdâl’dedir; aslı **قُمَّس**’tur. Ve derler: **قَمَهَ** deve, **قَمَحَ** gibi; başını kaldırdığı ve suyu içmediği zaman; o, ibdâl’dendir.

Ve maklûbdan başka bir kelime: İbn Düreyd([1]) dedi: **القَمَه** **القَهَم** gibidir; o, yemeğe iştahın azlığıdır; **قَهِمَ** ve **قَمِه**.

(**قما**)  **القاف** ve **الميم** ve illetli harf, hakaret ve zillete delâlet eden bir kelimedir. Denir: o, **قَمِيٌّ**; **القَماءة**’si açık, yani hakaret. Ve ben onu **أقْمَيْته**: onu zelil kıldım.

Ve hemzelenirse onun başka bir mânâsı olur; bu da onların sözü: **تقمَّأْت** şeyi, onu istediğin zaman; **تَقَمُّؤاً**. Ve bir topluluk iddia etti ki bu, i‘câb babındandır; denir: **أقمأَني** şey: beni hayran bıraktı. Ve **أقْمَأَتِ** develer: semirdi. Ve **تَقَمَّأْتُ** şey: onu şeyden sonra şey olarak topladım. Dedi:
لقد قَضَيْتُ فلا تَستهزئا سَفَهاً *** ممَّا تقمَّأْتُه من لذّةٍ وطَرِي([2])

(**قمح**)  **القاف** ve **الميم** ve **الحاء** aslîdir; su içen kimsenin su içmesi sırasında bulunan bir sıfata delâlet eder; o da başını kaldırmasıdır. Bundan: **القامح**; o, içme sırasında ondan imtinâ ederek develerden başını kaldırandır. Ve **إبلٌ قِماح**. Dedi:
ونحنُ على جوانبِها قُعودٌ *** نَغضُّ الطَّرفَ كالإبلِ القِمَاحِ([3])

Ve derler: **رَوِيَتْ** hattâ **انقَمَحَتْ**, yani kanmış olarak içmeyi bıraktı. Ve **شَهْرا قُِمَاحٍ**:
soğuğun en şiddetli olduğu (zamandır); ve bu ikisine bu ad verildi; çünkü develer suya vardığında suyun soğuğu onlara eziyet eder de **قَامَحَتْ**, yani başlarını kaldırdılar.

Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **القَمْح**, o da buğdaydır. Ve derler —belki de sahih olur—: **اقتَمَحْتُ** **السَّويقَ** ve **قَمَحْتُه**, onu avucunla ağzına attığın zaman. İbn Düreyd([4]) dedi: sudan **القُمْحة**: ondan ağzını dolduran şey. Ve **القُمَّحات**: **الوَرْس** yahut **الزَّعفران** yahut **الذَّرِيرة**; bunların hepsi söylenir.

(**قمد**)  **القاف** ve **الميم** ve **الدال** aslîdir; uzunluğa ve kuvvete ve şiddete delâlet eder. Bundan: **القُمُدُّ**: kuvvetli, şiddetli. İbn Düreyd([5]) dedi: "**القَمْد** **القُمُدّ**’un bina aslıdır. [Ve] **الأقمد**: uzun; **رجلٌ أَقْمدُ** ve **امرأةٌ قمداء**; ve **قُمُدّ** ve **قُمُدَّة**."

(**قمر**)  **القاف** ve **الميم** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir şeyde beyazlığa delâlet eder; sonra ondan dallanır. Bundan: **القَمَر**: göğün ayı; beyazlığından dolayı aya **قمراً** adı verildi. Ve **حمارٌ أقمر**: yani beyaz. **القَمَر**’in küçültmesi **قُمَيْر**’dir. Dedi:
وقميرٍ بدا ابن خمسٍ وعشريـ *** ـنَ فقالت له الفتاتان قُوما([6])

Ve denir: **تقمَّرتُه**: **القَمْراء**’da ona geldim. Ve derler: **قَمِرَ** hurma; ve **أقْمَرَ**, soğuk ona vurduğu zaman da olgunlaşmadan önce tatlılığı gittiğinde. Ve denir: **تَقَمَّر** aslan; **القَمْرَاء**’da avı istemek için çıktığı zaman. Dedi:
سَقَط العِشاءُ به على مُتَقمِّرٍ *** ثَبْتِ الجَنَانِ مُعَاوِدِ التَّطْعانِ([7])

Ve **قمَرَ** kavim kuşu; onu geceleyin akşam yemeğine (çekip) avladıkları zaman. أما الأعشى’nın sözü:
تَقَمَّرَها شيخٌ عِشاءً فأصبحتْ *** قُضاعِيَّةً تَأْتي الكواهنَ ناشِصا([8])
denildi ki: mânâsı, aslanın avı **يتقمَّر** etmesi gibidir. Ve başkaları dedi: **تقمّرها**: onu aldattı; tıpkı kuşun geceleyin akşam yemeğine (çekilip) avlanması gibi.

Ve babdan: **قَمِرَ** adam; karda görmediği zaman. Bu, onların sözü üzerinedir: **قَمِرَت** kırba; o, aya benzer bir yanmadan ona isabet eden bir şeydir.

أما onların sözü: **قَمَرَ يَقْمِرُ قَمْراً** ve **القِمار** mukâmereden ise, bir topluluk dedi: bu, zikrettiğimiz asıldan şâzdır; başkaları dedi: bilakis o ondandır. Bu da şudur: **المُقامِر**’in malı artar ve bir hâl üzere kalmaz. Bu, işittiğimiz bir şeydir. Allah onun sıhhatini daha iyi bilendir.

İbn Düreyd dedi: **تَقَمَّرَ** adam: kendisiyle kumar oynayacak kimseyi istediği zaman([9]). Ve denir: **قَمَرْتُ** adamı; onu **أقمُره** ve **أقمِرُه**.

(**قمس**)  **القاف** ve **الميم** ve **السين** sahih bir asıldır; bir şeyi suya daldırmaya delâlet eder; suyun kendisi de bununla adlandırılır. Bundan: **قَمَسْت** şeyi suda: onu daldırdım. Ve denir: denizin **قاموس**’u: onun büyüğüdür. Ve med-cezirin zikrinde dediler: denizin **قاموس**’una bir melek vekil kılınmıştır; her ne zaman ayağını koysa taşar, onu kaldırdığında çekilir. Ve derler*: **قَمَسَ** çocuk annesinin karnında: çırpındı. Ve **القَمَّاس**: dalgıç. Ve **انْقَمَسَ** yıldız: batıda alçaldı. Ve Araplar, kendisinden daha cüretkâr olanla çekişen insana derler: "Ancak bir balığı **يُقَامِسُ**."

(**قمش**)  **القاف** ve **الميم** ve **الشين**. Derler: **القَمْش**: şeyi buradan [ve buradan([10])] toplamak.

(**قمص**)  **القاف** ve **الميم** ve **الصاد** iki asıldır: biri bir şeyi giymeye ve onun içinde yerleşmeye delâlet eder; diğeri bir şeyin sıçramasına ve hareketine.

Birincisi: insan için **القَميص**([11]) mâlûmdur. Denir: **تَقَمَّصَه**; onu giydiği zaman. Sonra bu, insanın içine girdiği her şeyde istiâre edilir; denir: **تقمَّصَ الإمارَةَ** ve **تقمَّص الوِلاية**. **القميص**’in cem‘i: **أقمصةٌ** ve **قُمُص**.

Diğer asıl: **القَمْص**; onların sözü: **قمص** deve ve **يقمُص** **قمصاً** ve **قِمَاصاً**; o da iki elini kaldırıp sonra ikisini birlikte atması ve ayaklarıyla yoğurmasıdır. Hadiste([12]) **القامصة** zikredildi; o, bundandır. Denir: **قَمَص** deniz gemiyle; dalgayla onu hareket ettirdiği zaman; sanki o, **يقمِصُ** eden bir deve gibidir.

(**قمط**)  **القاف** ve **الميم** ve **الطاء** aslîdir; toplamaya ve toplanmaya delâlet eder. Bundan: **القَمْط**: çocuğun sinirlerini **قماطِهِ** ile bağlamak. Ve ondan: **قُمِطَ** esir; iki eli ve iki ayağı bir iple bir araya getirildiği zaman. Ve **قِماطِهِ** üzerine düştüm; mânâsı: işinin bağının nasıl bağlandığına, yani işinin düğümüne; aynı şekilde onu anladığın zaman. Ve bize **حولٌ قَميطٌ** geçti; yani tam, bütün. Ve kuşun çiftleşmesi de **قَمْط**’tur; suyunu dişisinde toplamasından dolayı.

(**قمع**)  **القاف** ve **الميم** ve **العين** üç sahih asıldır: biri akıcı bir şeyin onun için yapılmış bir alete inmesi; diğeri zelil kılma ve kahretme; üçüncüsü hayvandan bir cinstir.

Birincisi: **القِمَعُ** mâlûmdur; **قِمَعٌ** ve **قِمْع** denir. Hadiste: "Sözün **أقماع**’ına yazıklar olsun"; onlar, işitirler ve anlamazlar; sanki kulakları, içinde hiçbir şey kalmayan **الأقماع** gibidir. Ve derler: **اقتَمَعْتُ** kırbadaki şeyi; onu bütünüyle içtiğin zaman; mânâsı: sen ona **القِمَع** gibi oldun([13]).

Diğer asıl; ve bir latif mânâ ile onunla birincisi arasında cem‘ mümkün olur: onların sözü: **قمَعْتُه**: onu zelil kıldım. Ve ondan: **قَمَعْتُه**; onu **المِقْمَع** ile vurduğun zaman. Allah Teâlâ dedi: ﴿ولهُمْ مَقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ﴾ [الحج 21]. Ve **قَمَعَة بن الياس**’a bu ad verildi; çünkü babası ona bir iş emretti de o evinde **انقمع** etti; böylece **قَمَعة** diye adlandırıldı. Bu ve birincisinde kıyas yakındır; çünkü onda eve giriş vardır; aynı şekilde su da **القِمَع** içinde **ينقمع** olur. Diğer asıl: **القَمَع**: büyük mavi sinek. Denir: onu, boşluktan **يتَقَمَّع** eden sinekleri (kovar hâlde) bıraktık; yani onları, eşeğin **يتقمَّع** etmesi gibi kovar. Ve o sineklere **القَمَع** adı verilir. Evs dedi:
ألم تر أنَّ اللهَ أنزلَ نصرَه *** وعُفْرُ الظِّباء في الكِناسِ تَقَمَّعُ([14])

Ve denir: **أقْمَعتُ** adamı benden; onu senden geri çevirdiğin zaman. O, bundandır; sanki onu kovmuştur. Ve bununla teşbihe hamledilen şeylerden: **القَمَع**: devenin hörgücünün en üstünden, **السَّناسِن**’in üstündeki şey. Ve ondan: **القَمَع**: atın iki dizinden birinde bir kalınlık. Ve **القَمَع**: göz pınarında, etin artmasından olan bir kabarcık.

Ve bu asıllardan şâz olan şeylerden: onların sözü: kavmin malının **قمعة**’si: onun seçkini([15]).

(**قمل**)  **القاف** ve **الميم** ve **اللام** hakaret ve **قماءة**’ye delâlet eden kelimelerdir. **رجلٌ قَمَليٌّ**: yani hakir. Ve **القُمَّل**: çekirgenin küçükleri. Ve **أقْمَلَ** **الرِّمْث**; yaprağı küçük küçük belirdiği zaman; sanki bu, **القُمَّل** ile benzetilmiştir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق م س
قمسه في الماء‏:‏ غمسه‏.‏
والصبيان يتقامسون في الماء‏:‏ يتغاطّون‏.‏
وغرق في قاموس البحر‏:‏ في قعره الأقصى وقال فلان قولاً بلغ قاموس البحر‏.‏
ومن المجاز‏:‏ قولهم للرجل إذا خاصم قرنه‏:‏ إنما يقامس حوتاً‏.‏

##### Türkçe

ق م س
Onu suda **قمسه**: onu batırdı.
Ve oğlanlar suda **يتقامسون**: dalıp kaybolurlar.
Ve denizin **قاموس**’unda boğuldu: onun en uzak dibinde; ve falan kimse denizin **قاموس**’una ulaşan bir söz söyledi.
Mecazdan: erkeğe, dengiyle çekiştiği zaman, onların sözü: O ancak bir balinayla **يُقامس**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

قَمَسَ في الماء يَقْمُِسُ قُمُوساً: انغطَّ ثم ارتفع؛ وقَمَسَه هو فانقمس أَي غَمَسَه فيه فانغمس، يتعدّى ولا يتعدّى. وكلُّ شيء ينْغَطّ في الماء ثم يرتفع، فقد قَمَسَ؛ وكذلك القِنان والإِكام إِذا اضطرب السَّراب حولها قَمَسَت أَي بدَتْ بعدما تخفّى، وفيه لغة أُخرى: أَقْمَسْته في الماء، بالأَلف. وقَمَسَت الإِكامُ في السَّراب إِذا ارتفعت فرَأَيْتَها كأَنها تطفو؛ قال ابن مقبل:
حتى اسْتَتَبْت الهُدَى، والبيد هاجِمةٌ،
يَقْمُسنَ في الآلِ غُلْفاً أَو يُصَلِّينا
والولدُ إِذا اضطرب في سُخْد السَّلَى قيل: قَمَسَ؛ قال رؤبة: وقامِسٍ في آلهِ مُكَفَّنِ،
يَنْزُونَ نَزْو اللاعبينَ الزُّفَّنِ
وقال شَمِر: قَمَسَ الرجل في الماء إِذا غاب فيه، وقَمَسَت الدَّلْوُ في الماء إِذا غابت فيه، وانْقَمَسَ في الرَّكِيَّة إِذا وثَبَ فيها، وقَمَسْتُ به في البئر أَي رَمَيْت. وفي الحديث: أَنه رجَمَ رجلاً ثم صلى عليه، وقال: إِنه الآن لَيَنْقَمِسُ في رِياضِ الجنة، وروي: في أَنهار الجنة، من قَمَسَه في الماء فانقمَسَ، ويروى، بالصاد، وهو بمعناه. وفي حديث وفْد مَذْحِج: في مَفازة تُضْحِي أَعلامُها قامِساً ويُمْسي سَرابُها طامساً أَي تَبْدو جبالُها للعين ثم تغيب، وأَراد كلَّ عَلَم من أَعلامها فلذلك أَفرد الوصف ولم يجمعُه. قال الزمخشري: ذكر سيبويه أَن أَفعالاً يكون للواحد وأَن بعض العرب يقول هو الأَنْعام، واستشهد بقوله تعالى: وإِنَّ لكم في الأَنعام لعِبرة نُسقِيكم مما في بطونه، وعليه جاء وله: تُضْحِي أَعلامُها قامِساً، وهو ههنا فاعل بمعنى مفعول.
وفلانٌ يقامس في سِرّه
(* قوله «وفلان يقامس في سره إلخ» عبارة شرح
القاموس: وفلان يقمس في سربه إذا كان يختفي مرة ويظهر مرة .) إِذا كان يَحْنَق مرة ويظهر مرة. ويقال للرجل إِذا ناظَر أَو خاصم قِرْناً: إِنما يُقامِس حُوتاً؛ قال مالك بن المتنخل الهذلي:
ولكنَّما حُوتاً بِدُجْنَى أُقامِسُ
دُجْنَى: موضع، وقيل إِنما يقال ذلك إِذا ناظَر مَن هو أَعلم منه، وقامَسْتُه فَقَمَسْته. وقَمَسَ الولدُ في بطن أُمِّه: اضطرب. والقامِس: الغَوَّاص؛ قال أَبو ذؤيب:
كأَنَّ ابنةَ السَهْمِيِّ دَرَّة قامسٍ،
لها بعد تَقْطِيعِ النُّبُوح وهِيجُ
(* قوله «بعد تقطيع النبوح» هكذا في الأصل المعوّل عليه هنا وفيه في مادة وهج بعد تقطيع الثبوج.)
وكذلك القَمَّاس. والقَمْس: الغَوْص. والتقميسُ: أَن يُرْوِي الرجل إِبلَه؛ والتَغْمِيسُ، بالغين: أَن يسقِيها دون الرِّيِّ، وقد تقدم. وأَقْمَس الكوكبُ وانقمس: انحطَّ في المغرب؛ قال ذو الرمّة يذكر مَطراً عند سقوط الثُّرَيَّا.
أَصابَ الأَرضَ مُنْقَمَسُ الثريا،
بِساحِيةٍ، وأَتْبَعَها طِلالا
وإِنما خَّص الثريا لأَنه زعم أَن العرب تقول: ليس شيء من الأَنْواء أَغْزَر من نَوْء الثريا، أَراد أَن المطر كان عند نَوء الثريا، وهو مُنْقَمَسها، لغَزَارة ذلك المطر.
والقاموس والقَومَس: قعر البحر، وقيل: وسَطه ومُعظمه. وفي حديث ابن عباس: وسُئل عن المَدّ والجَزْر قال: مَلَك موكَّل بقاموس البحر كلما وضَع رجلَه فيه فاضَ وإِذا رفعها غاضَ أَي زاد ونقَس، وهو فاعُولٌ من القَمْس. وفي الحديث أَيضاً: قال قولاً بلغ به قاموس البحر أَي قَعْرَه الأَقصى، وقيل: وسَطه ومُعظمه؛ قال أَبو عبيد: القاموس أَبعد موضع غَوْراً في البحر، قال: وأَصل القَمْس الغَوْس. والقَوْمَسُ: الملِك الشريف. والقَوْمَسُ: السيد، وهو القُمَّسُ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
وعَلِمْتُ أَني قد مُنِيتُ بِنَيْطَلٍ،
إِذ قيل: كان من ال دَوْفَنَ قُمَّسُ
والجمع قَمامِس وقَمامِسَة، أَدخلوا الهاء لتأْنيث الجمع، وقُومِس: موضع؛ قال أَحد الخوارج:
ما زالت الأَقدارُ حتى قَذَفَْني
بقُومِسَ بين الفَرَّجان وصُول
(* قوله «بين الفرجان» هكذا في الأصل، مشدد الراء وعليه يستقيم وزن البيت، ولكن اسم الموضع بإسكان الراء كما في معجم ياقوت والقاموس وكذا للمؤلف في مادة فرج.)
وقامِس: لغة في قاسِم.

##### Türkçe

**قَمَسَ** suda **يَقْمُِسُ** **قُمُوساً**: battı, sonra yükseldi; ve onu **قَمَسَه** de (böyledir), o da **فانقمس**; yani onu oraya batırdı da o da daldı; geçişli olur ve geçişsiz olur. Ve her şey ki suda batar sonra yükselirse, muhakkak **قَمَسَ** etmiştir; yine **القِنان** ve **الإِكام** da, serap onun etrafında çalkalanınca **قَمَسَت** eder; yani gizlendikten sonra göründü. Ve onda başka bir dil vardır: suda onu **أَقْمَسْته** ettim, elif ile. Ve **قَمَسَت الإِكامُ في السَّراب**: yükselince de onu sanki yüzüyormuş gibi gördüğün zaman; İbn Mukbil dedi:
حتى اسْتَتَبْت الهُدَى، والبيد هاجِمةٌ،
يَقْمُسنَ في الآلِ غُلْفاً أَو يُصَلِّينا

Ve çocuk, **سُخْد السَّلَى** içinde çalkalanınca: **قَمَسَ** denir; Ru’be dedi:
وقامِسٍ في آلهِ مُكَفَّنِ،
يَنْزُونَ نَزْو اللاعبينَ الزُّفَّنِ

Ve Şemir dedi: adam suda **قَمَسَ** eder, onda kaybolduğu zaman; ve kova suda **قَمَسَت** eder, onda kaybolduğu zaman; ve **انْقَمَسَ** kuyuda eder, içine sıçradığı zaman; ve “onunla kuyuda **قَمَسْتُ** ettim” yani attım. Ve hadiste: bir adamı recmetti sonra onun üzerine namaz kıldı; ve dedi: “Şüphesiz o şimdi cennet bahçelerinde **لَيَنْقَمِسُ** etmektedir”; ve rivayet olundu: “cennet nehirlerinde”; “onu suda **قَمَسَه** etti de **فانقمَسَ** etti”den. Ve rivayet olunur, **بالصاد** ile; ve o, onun manasındadır. Ve **وفْد مَذْحِج** hadîsinde: “bir çorak yerde ki onun alametleri kuşluk vakti **قامِساً** olur ve akşam vakti onun serabı **طامساً** olur”; yani dağları göze görünür sonra kaybolur; ve onun alametlerinden her bir alameti kastetti; bu yüzden vasfı tekil getirdi ve onu çoğul yapmadı. Zemahşerî dedi: Sîbeveyh zikretti ki **أَفعالاً** (vezni) tekil için olur; ve bazı Arap “o, **الأَنْعام**dır” der; ve Allah Teâlâ’nın sözüyle delil getirdi: “Ve şüphesiz sizin için **الأَنعام**da ibret vardır; size onun karınlarındakinden içiririz”; ve onun üzerine geldi; ve onun sözü: “onun alametleri kuşluk vakti **قامِساً** olur”; ve o burada, mef’ûl manasında fâildir.

Ve falan, sırrında **يُقامِس** eder
(* “وفلان يقامس في سره إلخ” sözü: **شرح القاموس** ibaresidir: “Ve falan, **سربه**’inde **يقمس** eder; bir kere gizlenip bir kere göründüğü zaman.”) bir kere öfkelenip bir kere göründüğü zaman. Ve denir: adam bir dengiyle münazara eder yahut çekişirse: “O ancak bir balığı **يُقامِس** eder”; Mâlik b. el-Mütenahhil el-Hüzelî dedi:
ولكنَّما حُوتاً بِدُجْنَى أُقامِسُ

**دُجْنَى**: bir yerdir; ve denildi: bu ancak kendisinden daha âlim olanla münazara ettiği zaman söylenir. Ve onu **قامَسْتُه** ettim de onu **فَقَمَسْته** ettim. Ve çocuk annesinin karnında **قَمَسَ** etti: çalkalandı. Ve **القامِس**: dalgıçtır; Ebû Züeyb dedi:
كأَنَّ ابنةَ السَهْمِيِّ دَرَّة قامسٍ،
لها بعد تَقْطِيعِ النُّبُوح وهِيجُ
(* “بعد تقطيع النبوح” sözü: burada kendisine itimat edilen asılda böyle; ve onda **مادة وهج**’de “بعد تقطيع الثبوج” vardır.)

Ve yine **القَمَّاس** da böyledir. Ve **القَمْس**: dalıştır. Ve **التقميسُ**: adamın develerini sulaması; ve **التَغْمِيسُ**, ğayn ile: onları tam kandırmadan sulaması; ve daha önce geçti. Ve yıldız **أَقْمَس** etti ve **انقمس** etti: batı tarafında alçaldı; Zû’r-Rumme, **الثُّرَيَّا**’nın düşüşü sırasında bir yağmuru zikrederek dedi:
أَصابَ الأَرضَ مُنْقَمَسُ الثريا،
بِساحِيةٍ، وأَتْبَعَها طِلالا

Ve ancak **الثريا**’yı tahsis etti; çünkü o, Arapların dediğini iddia etti: **الأَنْواء**dan hiçbir şey **نَوْء الثريا**’dan daha bol değildir; muradı: yağmur **نَوء الثريا** sırasında idi; ve o, onun **مُنْقَمَس**’ıdır; o yağmurun bolluğu sebebiyle.

Ve **القاموس** ve **القَومَس**: denizin dibi; ve denildi: ortası ve en büyük kısmı. Ve İbn Abbâs hadîsinde: med ve cezirden soruldu; dedi: “Denizin **قاموس**’una vekil bir melektir; her ne zaman ayağını ona koysa taşar; ve onu kaldırınca çekilir”; yani arttı ve eksildi; ve o, **القَمْس**’ten **فاعُول** veznindedir. Ve hadiste yine: “bir söz söyledi ki onunla denizin **قاموس**’una ulaştı”; yani onun en uzak dibine; ve denildi: ortasına ve en büyük kısmına. Ebû Ubeyd dedi: **القاموس**, denizde derinlikçe en uzak yerdir. Dedi: **القَمْس**’ın aslı dalıştır. Ve **القَوْمَسُ**: şerefli meliktir. Ve **القَوْمَسُ**: efendidir; ve o, **القُمَّسُ**tur; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyti okudu:
وعَلِمْتُ أَني قد مُنِيتُ بِنَيْطَلٍ،
إِذ قيل: كان من ال دَوْفَنَ قُمَّسُ

Ve çoğulu **قَمامِس** ve **قَمامِسَة**’dir; cem’in müennesliği için **الهاء**’yı soktular. Ve **قُومِس**: bir yerdir; bir Hâricî dedi:
ما زالت الأَقدارُ حتى قَذَفَْني
بقُومِسَ بين الفَرَّجان وصُول
(* “بين الفرجان” sözü: asılda böyle; râ’sı şeddelidir; ve onunla beytin vezni düzgün olur; fakat yer adının ismi, Yâkût’un mu‘ceminde ve **القاموس**’ta olduğu gibi râ’nın sükûnuyla; yine müellifin **مادة فرج**’inde de böyledir.)

Ve **قامِس**: **قاسِم**’de bir dildir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق م س * * قَاموس * البحر وسطه ومعظمه وهو في حديث المد والجزر

##### Türkçe

* ق م س * * **قَاموس** * deniz: onun ortası ve onun çoğu; ve o, med ve cezir hadisi içindedir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القمس: الغوص في الماء، يقمس ويقمس، بالضم والكسر، وكذلك القموس، بالضم، وقد قمس فيه قمسا وقموسا: انغط ثم ارتفع، وكل شيء ينغط في الماء ثم يرتفع فقد قمس.
 والقمس: الغمس، يقال: قمسه هو، فانقمس، أي غمسه فيه فانغمس، كالإقماس، وهي لغة في قمسه. لازم متعد.
 والقمس: الغلبة بالغوص يقال: قامسته فقمسته.
 والقمس: اضطراب الولد في سخد السلى من البطن، قال رؤبة:
  وقامس في آله مكـفـن
  ينزون نزو اللاعبين الزفن والقموس، كصبور: بئر تغيب فيها الدلاء من كثرة مائها، نقله الزمخشري وابن عباد، وقمست الدلو في الماء، إذا غابت فيه، وهي بئر بينة القماس، بالكسر.
 والقميس كسكين: البحر، نقله الصاغاني، عن ابن عباد، ج: قماميس.

  والقومس، كجوهر: الأمير، بالنبطية، نقله الصاغاني عن ابن عباد، وقال الأزهري: هو الملك الشريف، وأنشد الصاغاني للفضل ابن العباس اللهبي في خ -م - ش:
  وأبي هاشم همـا ولـدانـى                      قومس منصبي ولم يك خيشا وقيل: هو الأمير، بالرومية.
 والقومس: البحر، عن ابن دريد، وقيل: هو معظم ماء البحر، كالقاموس، وفي حديث ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقد سئل عن المد والجزر: ملك موكل بقاموس البحر، كلم وضع رجله فيه فاض، فإذا رفعها غاض.
 والقمس، كسكر: الرجل الشريف، كذا نقله الصاغاني، وهو قول ابن الأعرابي، وأنشد:
  وعلمت أني قد منيت بنئطـل                      إذ قيل كان من ال دوفن قمس وفسره بالسيد. والجمع: قمامس، وقمامسة، أدخلوا الهاء لتأنيث الجمع.
 والقمامسة: البطارقة، نقله الصاغاني عن ابن عباد ولم يذكر واحده، وكأنه جمع قمس، كسكر.
 والقوامس: الدواهي، ولم يذكر له واحدا، وكأنه جمع قمس، كسكر.
 والقوامس: الدواهي، ولم يذكر له واحدا، وكأنه جمع قامسة، سميت لأنها تقمس في الإنسان، أي تغوص به فلا ينج.
 وقومس، بالضم وفتح الميم، وضبطه الصاغاني بكسر الميم، وهو المشهور على ألسنتهم: صقع كبير بين خراسان وبلاد الجبل، قال أحد الخوارج:
  وما زالت الأقدار حتى قذفنني                      بقومس بين الفرجان وصول وقومس: إقليم بالأندلس، من نواحي قبرة، سمي باسم هذا البلد، لنزول أهله به.
 وقومسة، بهاء: ة، بأصفهان.
 وقومسان: ة، بهمذان.
 ويقال: قامسه مقامسة، إذا فاخره بالقمس، أي الغوص، فقمسه، أي غلبه.
 ومن المجاز: يقال هو إنما يقامس حوتا، إذا ناظر أو خاصم قرنا، وقال مالك بن المتنخل الهذلي:
  ولكنما حوتا بدحنى أقامس ودحنى: موضع. وقيل: معناه أي يناظر من هو أعلم منه.
 وانقمس النجم: غرب، أي انحط في المغرب، قال ذو الرمة يذكر مطرا عند سقوط الثريا:
  أصاب الأرض منقمس الثريا                      بساحية وأتبعـهـا طـلالا وإنما خص الثريا لأنه زعم أن العرب تقول: ليس شيء من الأنواء أغزر من الثريا. أراد أن المطر كان عند نوء الثريا، وهو منقمسها لغزارة ذلك المطر. والقاموس: البحر، عن ابن دريد، وبه سمى المصنف، رحمه الله تعالى، كتابه هذا، وقد تقدم بيان ذلك في مقدمة الكتاب. أو أبعد موضع فيه غورا، قاله أبو عبيد في تفسير الحديث المتقدم. ومما يستدرك عليه: قمست الآكام في السراب، إذا إرتفعت فرأيتها كأنها تطفو، قال ابن مقبل:
  حتى إستبنت الهدى والبيد هاجمةيقمسن في الآل غلفا أو يصلينا

  وقال شمر: قمس الرجل في الماء، إذا غاب فيه. وإنقمس في الركية، إذا وثب فيها. وقمست به في البئر: إذا رميت. وفي حديث وفد مذحج: في مفازة تضحي أعلامها قامسا، ويمسي سرابها طامسا، أي تبدو جبالها للعين ثم تغيب، وأراد كل علم من أعلامها، فلذلك أفرد الوصف ولم يجمعه. قال الزمخشري: ذكر سيبويه أن أفعالا يكون للواحد وأن بعض العرب يقول: هو الأنعام، وإستشهد بقوله تعالى:  وإن لكم في الأنعام لعبرة نسقيكم مما في بطونه  وعليه جاء قوله: تضحي أعلامها قامسا، وهو هنا فاعل بمعنى مفعول. وفلان يقمس في سربه، إذا كان يختفي مرة ويظهر مرة. والقامس: الغواص وكذلك القماس، قال أبو ذؤيب:
  كأن ابنة السهمي درة قامس                      لها بعد تقطيع النبوح وهيج والتقميس: أن يروي الرجل إبله، وبالغين: أن يسقيها دون الري، وقد تقدم. وأقمس الكوكب: إنحط في المغرب. وقامس: لغة في قاسم، كذا في اللسان. والقميس، كأمير: البحر، كذا في العباب.

##### Türkçe

**القمس**: suya dalma; **يقمس ويقمس**, ötre ve esre ile; yine **القموس**, ötre ile; ve onda **قمسا وقموسا** **قمس** etti: battı sonra yükseldi; ve her şey suya batıp sonra yükselirse, muhakkak **قمس** etmiştir.

Ve **القمس**: batırma; denir ki: **قمسه** o, böylece **فانقمس**, yani onu onda batırdı da o da battı; **كالإقماس**, ve o, **قمسه**’de bir dildir. Lâzım, müteaddî.

Ve **القمس**: dalmakla galebe; denir ki: **قامسته فقمسته**.

Ve **القمس**: çocuğun, karından çıkan eşin çamurunda çalkalanması; Rü’be dedi ki:
  Ve **قامس** onun âletinde kefenlenmiş
  **ينزون** oyuncuların sıçrayışı gibi, **الزفن**.

Ve **القموس**, **كصبور**: suyu çokluğundan kovaların içinde kaybolduğu kuyu; Zemahşerî ve İbn Abbâd nakletti; ve **قمست الدلو في الماء**, onda kaybolduğunda; ve o, **بينة القماس**, esre ile, açık seçik bir kuyudur.

Ve **القميس** **كسكين**: deniz; Sâgânî, İbn Abbâd’dan nakletti; çoğulu: **قماميس**.

Ve **القومس**, **كجوهر**: emir; Nabatîce; Sâgânî, İbn Abbâd’dan nakletti; Ezherî dedi ki: o, şerefli meliktir; ve Sâgânî, Fazl b. el-‘Abbâs el-Lehebî’den **خ -م - ش**’de okudu:
  Ve Ebû Hâşim ikisi de iki oğlumdur                      **قومس** makamım, ve **خيشا** olmadı.
Ve denildi ki: o, emir; Rumca ile.

Ve **القومس**: deniz; İbn Düreyd’den; ve denildi ki: o, denizin suyunun çoğudur; **كالقاموس**; ve İbn Abbâs hadîsinde, Allah Teâlâ onlardan razı olsun, med ve cezir hakkında sorulmuştu: denizin **قاموس**’una vekil kılınmış bir melik; ne zaman ayağını ona koysa kabarır, ne zaman onu kaldırsa çekilir.

Ve **القمس**, **كسكر**: şerefli adam; Sâgânî böyle nakletti; ve o, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür; ve şu beyiti okudu:
  Ve bildim ki ben **نئطل** ile musibete uğratıldım                      zira denildi: **ال دوفن**’den bir **قمس** idi.
Ve onu **بالسيد** (efendi) ile tefsir etti. Çoğul: **قمامس** ve **قمامسة**; çoğulu müennes kılmak için **الهاء**’yı soktular.

Ve **القمامسة**: patrikler; Sâgânî, İbn Abbâd’dan nakletti ve onun tekilini zikretmedi; sanki **قمس**’in çoğuludur, **كسكر**.

Ve **القوامس**: belâlar; onun tekilini zikretmedi; sanki **قمس**’in çoğuludur, **كسكر**.

Ve **القوامس**: belâlar; onun tekilini zikretmedi; sanki **قامسة**’nin çoğuludur; ona, insana **تقمس** ettiği için isim verildi; yani onunla dalar da kurtulmaz.

Ve **قومس**, ötre ile ve **الميم**’in feth’i ile; Sâgânî onu **الميم**’in kesr’i ile ضبط etti; ve o, onların dillerinde meşhur olandır: Horasan ile Cebel beldeleri arasında büyük bir bölge; Hâricîlerden biri dedi ki:
  Ve kaderler durmadan, nihayet beni fırlattılar                      **بقومس**’a, **الفرجان** ile **صول** arasında.

Ve **قومس**: Endülüs’te bir iklim; Kubra taraflarından; bu beldenin adıyla adlandırıldı; halkının oraya inmesi sebebiyle.

Ve **قومسة**, **بهاء**: İsfahan’da bir köy.

Ve **قومسان**: Hemedan’da bir köy.

Ve denir ki: **قامسه مقامسة**, **بالقمس** ile, yani dalma ile, onunla övündüğünde; böylece **فقمسه**, yani ona galip geldi.

Ve mecazdan: denir ki: o ancak bir balinayı **يقامس** eder; bir dengiyle münazara ettiğinde veya çekiştiğinde. Hüzeylî Mâlik b. el-Mütenahhil dedi ki:
  Lâkin ben ancak **حوتا** ile, **بدحنى**’da **أقامس** ederim.
Ve **دحنى**: bir yerdir. Ve denildi ki: manası, yani kendisinden daha âlim olanla münazara eder.

Ve **انقمس النجم**: battı; yani batı ufkunda alçaldı. Zü’r-Rumme, Süreyyâ’nın düşüşü sırasında bir yağmuru zikrederek dedi ki:
  Yere isabet etti, Süreyyâ’nın **منقمس**’i                      bir düzlükte, ve ardından ona harabeler kattı.
Süreyyâ’yı özellikle zikretti; çünkü Arapların dediğini zannetti: en bol olanı Süreyyâ’dan başka hiçbir **الأنواء** yoktur. Muradı: yağmur, Süreyyâ’nın nev’inde idi; ve o, onun **منقمس**’idir; o yağmurun bolluğu sebebiyle.

Ve **القاموس**: deniz; İbn Düreyd’den; ve musannif, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, bu kitabını onunla isimlendirdi; ve bunun beyanı kitabın mukaddimesinde geçmişti. Yahut onda dalışça en uzak yer; Ebû Ubeyd, geçen hadîsin tefsirinde söyledi.

Ve onun üzerine istidrâk edilenden: **قمست الآكام في السراب**, yükseldiğinde ve onları sanki yüzüyormuş gibi gördüğünde; İbn Mukbil dedi ki:
  Nihayet hidayeti seçik gördüm, ve çöller hücum edici iken                      **يقمسن** serapta, örtülü olarak, yahut bizi yakarlar.

Ve Şemir dedi ki: **قمس الرجل في الماء**, onda kaybolduğunda. Ve **إنقمس في الركية**, ona sıçradığında. Ve **قمست به في البئر**: attığında. Ve Mezhiç heyeti hadîsinde: “bir çorak yerde, alametleri gündüzleyin **قامسا**, ve serabı akşamleyin **طامسا**”; yani dağları göze görünür sonra kaybolur. Ve onun alametlerinden her bir alameti murad etti; bu yüzden vasfı tekil getirdi ve onu çoğul yapmadı.

Zemahşerî dedi ki: Sîbeveyh, **أفعالا**’nın tekil için olacağını zikretti; ve bazı Arapların “o, **الأنعام**’dır” dediğini; ve Allah Teâlâ’nın sözüyle istişhâd etti: **وإن لكم في الأنعام لعبرة نسقيكم مما في بطونه**. Ve bunun üzerine onun sözü geldi: “**تضحي أعلامها قامسا**”; ve o burada, mef’ûl manasında fâildir.

Ve falan, **يقمس في سربه**, bir kere gizlenip bir kere göründüğünde.

Ve **القامس**: dalgıç; yine **القماس**. Ebû Züeyb dedi ki:
  Sanki Sehmî’nin kızı, bir **درة**’dir, bir **قامس**                      ona, **النبوح**’un parçalanmasından ve heyecandan sonra.

Ve **التقميس**: adamın develerini sulaması; ve **بالغين**: onları tam kanıncaya kadar değil, kanmadan sulaması; ve geçmişti.

Ve **أقمس الكوكب**: batı ufkunda alçaldı.

Ve **قامس**: **قاسم**’de bir dildir; lisânda böyledir.

Ve **القميس**, **كأمير**: deniz; **العباب**’da böyledir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَمَسَ
1 قَمَسَ ذ , (S, K,) aor. قَمِسَ and قَمُسَ , (K,) inf. n. قَمْسٌ (S, A, K) and قُمُوسٌ, (TA,) He, or it, (i. e. anything, TA,) dived, or plunged, (S, A, K,) in water: (TA:) he, or it, dived, or plunged, or became immersed, therein, and then rose: (TA:) he (a man) disappeared in water: (Sh:) and ↓ انقمس [signifies the same as قَمَسَ: or] he, or it, became immersed, in water: (S:) and this latter, he leaped into a well. (Sh.) ― -b2- [Hence,] It (a child, or fœtus,) was, or became, in a state of commotion in the belly (S, K) of its mother: (S:) or in the membrane which enclosed it in the belly. (TA.) -A2- قَمَسَهُ, (S, A,) [aor., app., as above,] inf. n. قَمْسٌ, (K,) He immersed, dipped, plunged, or sunk, him or it, (S, A, K, [in the CK القَمْسُ is put by mistake for الغَمْسُ,]) in water; (S, A;) as also ↓ أَقْمَسَهُ, (S,) inf. n. اـِقْمَاسٌ. (K.) See also غَمَسَهُ. You say also, قَمَسْتُ بِهِ فِى البِئْرِ I cast him into the well. (Sh.) ― -b2- قَامَسْتُهُ فَقَمَسْتُهُ: see 3.

قامسهُ
3 قامسهُ ذ , (K,) inf. n. مُقَامَسَةٌ, (TA,) He vied, or contended, with him in diving. (K, * TA.) You say, ↓ قَامَسَتُهُ قَقَمَسْتُهُ, (S,) [aor. of the latter, accord. to rule, قَمُسَ only,] inf. n. قَمْسٌ, (K,) I vied, or contended, with him in diving, (TA,) and I overcame him therein. (K, TA.) You say of him who contends, disputes, or litigates, with an adversary, (A,) or who disputes with one more knowing than himself, (S, K,) فُلَانٌ يُقَامِسُ حُوتًا (tropical:) [Such a one vies, or contends, in diving with a fish]. (S, A, K.) You say also, فُلَانٌ يُقَامِسُ فِى سِرِّهِ, meaning, (assumed tropical:) Such a one hides himself at one time and appears at another. (TA.)

اقمس
4 اقمس ذ : see 7. -A2- اقمسهُ: see قَمَسَهُ.

الصِّبْيَانُ يَتَقَامَسُونَ فِى البَحْرِ
6 الصِّبْيَانُ يَتَقَامَسُونَ فِى البَحْرِ ذ The children vie, or contend, one with another, in diving in the sea, or great river; syn. يَتَغَاطُّونَ. (A.)

انقمس
7 انقمس ذ : see قَمَسَ, in two places. ― -b2- (assumed tropical:) It (a star) set, or descended in the west; (S, K;) as also ↓ اقمس. (TA.)

قَمِيسٌ
قَمِيسٌ ذ : see قَامُوسٌ.

قَمَّاسٌ
قَمَّاسٌ ذ : see قَامِسٌ.

قَامِسٌ
قَامِسٌ ذ (TA) and ↓ قَمَّاسٌ, (S, TA,) [but the former is a simple epithet, and the latter intensive,] A diver: (S, TA:) a diver for pearls. (TA.)

قَوْمَسٌ
قَوْمَسٌ ذ : see قَامُوسٌ.

قَامُوسٌ
قَامُوسٌ ذ The sea; syn. بَحْرٌ; (IDrd, K;) as also ↓ قَمِيسٌ: (O:) or the deepest part thereof: (A 'Obeyd, A, K:) or the main body of the water thereof; as also ↓ قَوْمَسٌ: (K, A, TA:) or the middle, and main body, thereof. (S.)

مُنْقَمَسٌ
مُنْقَمَسٌ ذ The time of a star's setting at dawn. (S, * TA.)

##### Türkçe

**قَمَسَ**
1 **قَمَسَ** ذ, (S, K,) muzâri‘ı **قَمِسَ** ve **قَمُسَ**, (K,) mastarı **قَمْسٌ** (S, A, K) ve **قُمُوسٌ**, (TA,) O, yahut o (yani herhangi bir şey, TA,) suya daldı, yahut daldırıldı, (S, A, K,) su içinde: (TA:) o, yahut o, oraya daldı, yahut daldırıldı, yahut orada suya gömülü oldu, sonra yükseldi: (TA:) o (bir adam) suda kayboldu: (Sh:) ve ↓ **انقمس** [**قَمَسَ** ile aynı mânâya gelir: yahut] o, yahut o, suda gömülü oldu: (S:) ve bu sonuncusu, bir kuyuya atladı. (Sh.) ― -b2- [Bundan dolayı,] O (bir çocuk, yahut cenin,) anasının (S, K) karnında bir çalkantı hâlinde oldu, yahut oldu: (S:) yahut karnında onu kuşatan zar içinde. (TA.) -A2- **قَمَسَهُ**, (S, A,) [muzâri‘ı, görünüşe göre, yukarıdaki gibi,] mastarı **قَمْسٌ**, (K,) O, onu yahut onu suya batırdı, daldırdı, daldırıp soktu, yahut suya gömdü, (S, A, K, [CK’de **القَمْسُ** yanlışlıkla **الغَمْسُ** yerine konmuştur,]) suya; (S, A;) bunun gibi ↓ **أَقْمَسَهُ**, (S,) mastarı **اـِقْمَاسٌ**. (K.) Ayrıca **غَمَسَهُ**’ye bak. Şöyle de dersin: **قَمَسْتُ بِهِ فِى البِئْرِ** Onu kuyuya attım. (Sh.) ― -b2- **قَامَسْتُهُ فَقَمَسْتُهُ**: 3’e bak.

**قامسهُ**
3 **قامسهُ** ذ, (K,) mastarı **مُقَامَسَةٌ**, (TA,) O, onunla dalmada yarıştı, yahut çekişti. (K, * TA.) Şöyle dersin, ↓ **قَامَسَتُهُ قَقَمَسْتُهُ**, (S,) [sonuncunun muzâri‘ı, kaideye göre, yalnız **قَمُسَ**’dur,] mastarı **قَمْسٌ**, (K,) Onunla dalmada yarıştım, yahut çekiştim, (TA,) ve onda ona galip geldim. (K, TA.) Hasmıyla çekişen, tartışan, yahut davalaşan kimse hakkında, (A,) yahut kendisinden daha bilgili biriyle tartışan kimse hakkında, (S, K,) **فُلَانٌ يُقَامِسُ حُوتًا** (mecaz:) [Böyle biri, bir balıkla dalmada yarışır, yahut çekişir]. (S, A, K.) Şöyle de dersin: **فُلَانٌ يُقَامِسُ فِى سِرِّهِ**, mânâsı, (mecaz kabul edilerek:) Böyle biri bir vakit gizlenir ve bir vakit görünür. (TA.)

**اقمس**
4 **اقمس** ذ: 7’ye bak. -A2- **اقمسهُ**: **قَمَسَهُ**’ye bak.

**الصِّبْيَانُ يَتَقَامَسُونَ فِى البَحْرِ**
6 **الصِّبْيَانُ يَتَقَامَسُونَ فِى البَحْرِ** ذ Çocuklar denizde, yahut büyük nehirde dalmada birbirleriyle yarışırlar, yahut çekişirler; eş anlamlısı **يَتَغَاطُّونَ**. (A.)

**انقمس**
7 **انقمس** ذ: iki yerde **قَمَسَ**’a bak. ― -b2- (mecaz kabul edilerek:) O (bir yıldız) battı, yahut batıda indi; (S, K;) bunun gibi ↓ **اقمس**. (TA.)

**قَمِيسٌ**
**قَمِيسٌ** ذ: **قَامُوسٌ**’a bak.

**قَمَّاسٌ**
**قَمَّاسٌ** ذ: **قَامِسٌ**’e bak.

**قَامِسٌ**
**قَامِسٌ** ذ (TA) ve ↓ **قَمَّاسٌ**, (S, TA,) [lâkin birincisi basit bir sıfat, ikincisi ise mübalağalıdır,] Bir dalgıç: (S, TA:) inci için dalgıç. (TA.)

**قَوْمَسٌ**
**قَوْمَسٌ** ذ: **قَامُوسٌ**’a bak.

**قَامُوسٌ**
**قَامُوسٌ** ذ Deniz; eş anlamlısı **بَحْرٌ**; (IDrd, K;) bunun gibi ↓ **قَمِيسٌ**: (O:) yahut onun en derin kısmı: (A 'Obeyd, A, K:) yahut onun suyunun ana kütlesi; bunun gibi ↓ **قَوْمَسٌ**: (K, A, TA:) yahut onun ortası ve ana kütlesi. (S.)

**مُنْقَمَسٌ**
**مُنْقَمَسٌ** ذ Seher vaktinde bir yıldızın batış zamanı. (S, * TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَمَسَ
قَمَسَ I ,  U ( n. ac. قَمْس 1 ),
a.  Plunged, dived; sank.

b.  Immersed, dipped; sunk.

c.  [ Bi &  Fī ], Cast into.

d.  Overcame in diving.

قَاْمَسَ
قَاْمَسَ III ,
a.  Competed with in diving.

أَقْمَسَ
أَقْمَسَ IV ,
a.  see I (b) & VII ( b ).

تَقَاْمَسَ
تَقَاْمَسَ VI ,
a.  see III .

اِنْقَمَسَ
اِنْقَمَسَ VII ,
a.  see I (a) .

b.  Set ( star ).

قَاْمِس
قَاْمِس 21 ,
a.  see 28 .

قَمِيْس
قَمِيْس 25 ,
a.  see 40 (a) .

قَمَّاْس
قَمَّاْس 28 ,
a.  Diver, pearl-fisher.

قَاْمُوْس
قَاْمُوْس 40 , ( pl. قَوَاْمِيْسُ 66 ),
a.  Sea; ocean; abyss.

b.  [ coll. ], Dictionary.

قَوَاْمِيْسُ
قَوَاْمِيْسُ 66 ,
a.  Misfortunes, disasters.

قَوْمَس
قَوْمَس ( pl. قَوَاْمِيْسُ 66 ),
a.  Abyss.

يُقَامِس حُوْتًا
يُقَامِس حُوْتًا
a.  He disputes with an abler antagonist.

##### Türkçe

قَمَسَ
**قَمَسَ** I, U (mast. isim **قَمْس** 1),
a. Daldı, daldı; battı.

b. Batırdı, daldırdı; battı.

c. [Bi & Fī], içine attı.

d. Dalışta yendi.

قَاْمَسَ
**قَاْمَسَ** III,
a. Dalışta onunla yarıştı.

أَقْمَسَ
**أَقْمَسَ** IV,
a. I (b) ve VII (b)’ye bak.

تَقَاْمَسَ
**تَقَاْمَسَ** VI,
a. III’e bak.

اِنْقَمَسَ
**اِنْقَمَسَ** VII,
a. I (a)’ya bak.

b. Battı (yıldız).

قَاْمِس
**قَاْمِس** 21,
a. 28’e bak.

قَمِيْس
**قَمِيْس** 25,
a. 40 (a)’ya bak.

قَمَّاْس
**قَمَّاْس** 28,
a. Dalgıç, inci avcısı.

قَاْمُوْس
**قَاْمُوْس** 40, (çoğ. **قَوَاْمِيْسُ** 66),
a. Deniz; okyanus; uçurum.

b. [topl.], sözlük.

قَوَاْمِيْسُ
**قَوَاْمِيْسُ** 66,
a. Musibetler, felaketler.

قَوْمَس
**قَوْمَس** (çoğ. **قَوَاْمِيْسُ** 66),
a. Uçurum.

يُقَامِس حُوْتًا
**يُقَامِس حُوْتًا**
a. Daha güçlü bir hasımla çekişir.
