# قمس — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B3/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%85%D8%B3/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B3.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: قمس

القاف والسين والميم معهما
ق س م، س ق م، م ق س، ق م س، س م ق مستعملات قسم: القَسْمُ مصدر قَسَمَ يَقْسِمُ قَسْماً، والقِسْمةُ مصدر الاقتِسام، ويقال أيضاً: قَسَمَ بينهم قِسْمةً.
والقِسْم: الحظ من الخير ويجمع على أقسام.
والقَسَم: اليمين، ويجمع على أقسام، والفعل: أقْسَمَ.
وقوله تعالى: "لا أقسم" بمعنى أقسمُ و"لا" صلة.
والقَسيمُ: الذي يقاسمك أرضاً أو مالاً بينك وبينه.
وهذه الأرض قَسيمةُ هذه أي عزلت منها، وهذا المكان قَسيمُ هذا ونحوه.
والقَسّامُ: من يَقسِمُ الأرضين بين الناس، وهو القاسِمُ.
والاستِقسام: أنهم كانوا يجيلون السهام أي الأزلام عند الأصنام فما يهمون به من الأمور العظام مثل تزويج أو سفر، كتب على وجهي القدح: أخُرج، لا تَخرُج، لا تتزوج، ثم يقعد عند الصنم بكفره، أي الأمرين كان خيراً إلي فأذن لي فيه حتى أفعله، ثم يجيل، فأي الوجهين خرج فعل راضياً به قسماً وحظاً.
وحصاة القَسْمِ ونواة القَسْمِ أنهم إذا قل ماؤهم في المفاوز عمدوا إلى غمر فألقوا فيه تلك الحصاة أو النواة ثم صبوا عليه من الماء قدر ما يغمرها حتى يستوي بأعلاها فيعطى كل إنسان شربة من ذلك الماء بمقدار واحد على ما وصفت.
والأقاسيمُ: الحظوظ المقسومةُ بين العباد واختلفوا فقالوا: الواحدة أُقْسُومةُ، ويقال: بل هي جماعة الجماعة كالأظفار والأظافير.
والقَسيمُ من الرجال: الحسن الخلق، والقِسمةُ: الوجه، قال الشاعر:
كأن دنانيراً على قَسمَاتِـهـمْ		وإن كان قد شف الوجوه لِقاء
سقم: السُّقمُ والسَّقَمُ السَّقامُ لغات، وقد سقم الرجل فهو سَقيم مِسْقامٌ.
مقس: مَقِسَتْ نفسه وتَمَقَّسَتْ أيضاً نفسه أي غثيت.
قمس: كل شيء ينغط في الماء ثم يرتفع فقد قَمَسَ، والقيزان كذلك، والقنان وهي أكام القفاف إذا اضطرب السراب حواليها قيل: قَمست، قال رؤبة في نعت القيزان:
بيداً تزى قيزانهن قسا		بوازياً مراً ومراً قُْمسا
... أي بدت بعدما تخفى كذا، يصف رؤبة قيزاناً أنهن يَتَقَمَّسْنَ في السراب.
وفي المثل: بلغ قوله قاموس البحر أي قعره الأقصى.
سمق: سَمَقَ النبات: بلغ غاية الطول. ونخلة سامقةٌ: طويلة جداً.
والسَّميقان: خشبات يدخلن في الآلة التي ينقل عليها اللبن، والسَّميقانِ في النير عودان قد لوقي بين طرفيهما تحت غبغب الثور شداً بخيط، وتجمع أسمِقةً، والسَّمْسَقُ: الياسمين.

### Türkçe

**القاف** ve **السين** ve **الميم** bunlarla birlikte

ق س م، س ق م، م ق س، ق م س، س م ق استعمالdadır: **قسم**: **القَسْمُ**; **قَسَمَ يَقْسِمُ قَسْماً**’ın mastarıdır; **القِسْمةُ** ise **الاقتِسام**’ın mastarıdır. Ve ayrıca denilir: **قَسَمَ بينهم قِسْمةً**.

Ve **القِسْم**: hayırdan paydır; **أقسام** üzere cem‘ olunur.

Ve **القَسَم**: yemindir; **أقسام** üzere cem‘ olunur; fiil: **أقْسَمَ**.

Ve Yüce Allah’ın sözü: **"لا أقسم"**; **أقسمُ** manasınadır ve **"لا"** صلة’dir.

Ve **القَسيمُ**: seninle arsa yahut malı seninle onun arasında paylaşan kimsedir.

Ve bu arsa, bunun **قَسيمةُ**’sidir; yani ondan ayrıldı. Ve bu yer, bunun **قَسيمُ**’idir ve benzeri.

Ve **القَسّامُ**: arazileri insanlar arasında bölen kimsedir; o, **القاسِمُ**’dir.

Ve **الاستِقسام**: onların putların yanında okları, yani **الأزلام**’ı çevirip döndürmeleri idi; büyük işlerden, mesela evlendirme yahut yolculuk gibi, niyet ettikleri şey hakkında; kadehin iki yüzüne yazılırdı: **أخُرج**، **لا تَخرُج**، **لا تتزوج**; sonra küfrü üzere putun yanında oturur: “İki işten hangisi bana daha hayırlı ise, onda bana izin ver ki onu yapayım”; sonra çevirip döndürür; iki yüzden hangisi çıkarsa, onunla razı olarak, bir **قسماً** ve bir **حظاً** olarak yapardı.

Ve **حصاة القَسْمِ** ve **نواة القَسْمِ**: onların, çöllerde suları azaldığında bir çukura yönelmeleri; o çukura o çakıl taşını yahut çekirdeği atmaları; sonra üzerine onu örtecek kadar su dökmeleri; ta ki su onun üstüyle eşit oluncaya kadar; sonra her insana, vasfettiğim üzere, o sudan birer yudum, tek bir miktar üzere verilirdi.

Ve **الأقاسيمُ**: kullar arasında bölüştürülmüş paylardır; ihtilaf ettiler de dediler ki: tekili **أُقْسُومةُ**’dur; ve denilir ki: bilakis o, topluluğun topluluğudur; **الأظفار** ve **الأظافير** gibi.

Ve erkeklerden **القَسيمُ**: güzel yaratılışlıdır; ve **القِسمةُ**: yüzdür. Şair dedi ki:
كأن دنانيراً على **قَسمَاتِـهـمْ**		وإن كان قد شف الوجوه لِقاء

**سقم**: **السُّقمُ** ve **السَّقَمُ** ve **السَّقامُ** lugatlardır; ve adam **سقم** etti; o halde o **سَقيم** **مِسْقامٌ**’dur.

**مقس**: **مَقِسَتْ** nefsi ve ayrıca nefsi **تَمَقَّسَتْ**; yani midesi bulandı.

**قمس**: suda her ne şey batıp sonra yükselirse, muhakkak **قَمَسَ** etmiştir; ve **القيزان** da böyledir; ve **القنان** ki onlar, **القفاف**’ın tümsekleridir; serap onların çevresinde çalkalanınca denilir: **قَمست**. Rü’be, **القيزان**’ın vasfında dedi ki:
بيداً تزى قيزانهن قسا		بوازياً مراً ومراً **قُْمسا**

... yani gizlendikten sonra göründü, şöyle şöyle; Rü’be, serap içinde **القيزان**’ı, onların **يَتَقَمَّسْنَ** ettiklerini vasfeder.

Ve meselde: “Onun sözü denizin **قاموس**’una ulaştı”; yani onun en uzak dibi.

**سمق**: **سَمَقَ** bitki: boyun nihayetine ulaştı. Ve **نخلة سامقةٌ**: pek uzun.

Ve **السَّميقان**: sütün taşındığı alete sokulan iki tahta parçasıdır; ve **السَّميقانِ** boyundurukta, öküzün gıdığının altında, iki ucu arasında bir iple sıkıca bağlanmış iki çubuktur; **أسمِقةً** üzere cem‘ olunur. Ve **السَّمْسَقُ**: **الياسمين**’dir.
