# قمس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%85%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قمس

قَمَسَ في الماء يَقْمُِسُ قُمُوساً: انغطَّ ثم ارتفع؛ وقَمَسَه هو فانقمس أَي غَمَسَه فيه فانغمس، يتعدّى ولا يتعدّى. وكلُّ شيء ينْغَطّ في الماء ثم يرتفع، فقد قَمَسَ؛ وكذلك القِنان والإِكام إِذا اضطرب السَّراب حولها قَمَسَت أَي بدَتْ بعدما تخفّى، وفيه لغة أُخرى: أَقْمَسْته في الماء، بالأَلف. وقَمَسَت الإِكامُ في السَّراب إِذا ارتفعت فرَأَيْتَها كأَنها تطفو؛ قال ابن مقبل:
حتى اسْتَتَبْت الهُدَى، والبيد هاجِمةٌ،
يَقْمُسنَ في الآلِ غُلْفاً أَو يُصَلِّينا
والولدُ إِذا اضطرب في سُخْد السَّلَى قيل: قَمَسَ؛ قال رؤبة: وقامِسٍ في آلهِ مُكَفَّنِ،
يَنْزُونَ نَزْو اللاعبينَ الزُّفَّنِ
وقال شَمِر: قَمَسَ الرجل في الماء إِذا غاب فيه، وقَمَسَت الدَّلْوُ في الماء إِذا غابت فيه، وانْقَمَسَ في الرَّكِيَّة إِذا وثَبَ فيها، وقَمَسْتُ به في البئر أَي رَمَيْت. وفي الحديث: أَنه رجَمَ رجلاً ثم صلى عليه، وقال: إِنه الآن لَيَنْقَمِسُ في رِياضِ الجنة، وروي: في أَنهار الجنة، من قَمَسَه في الماء فانقمَسَ، ويروى، بالصاد، وهو بمعناه. وفي حديث وفْد مَذْحِج: في مَفازة تُضْحِي أَعلامُها قامِساً ويُمْسي سَرابُها طامساً أَي تَبْدو جبالُها للعين ثم تغيب، وأَراد كلَّ عَلَم من أَعلامها فلذلك أَفرد الوصف ولم يجمعُه. قال الزمخشري: ذكر سيبويه أَن أَفعالاً يكون للواحد وأَن بعض العرب يقول هو الأَنْعام، واستشهد بقوله تعالى: وإِنَّ لكم في الأَنعام لعِبرة نُسقِيكم مما في بطونه، وعليه جاء وله: تُضْحِي أَعلامُها قامِساً، وهو ههنا فاعل بمعنى مفعول.
وفلانٌ يقامس في سِرّه
(* قوله «وفلان يقامس في سره إلخ» عبارة شرح
القاموس: وفلان يقمس في سربه إذا كان يختفي مرة ويظهر مرة .) إِذا كان يَحْنَق مرة ويظهر مرة. ويقال للرجل إِذا ناظَر أَو خاصم قِرْناً: إِنما يُقامِس حُوتاً؛ قال مالك بن المتنخل الهذلي:
ولكنَّما حُوتاً بِدُجْنَى أُقامِسُ
دُجْنَى: موضع، وقيل إِنما يقال ذلك إِذا ناظَر مَن هو أَعلم منه، وقامَسْتُه فَقَمَسْته. وقَمَسَ الولدُ في بطن أُمِّه: اضطرب. والقامِس: الغَوَّاص؛ قال أَبو ذؤيب:
كأَنَّ ابنةَ السَهْمِيِّ دَرَّة قامسٍ،
لها بعد تَقْطِيعِ النُّبُوح وهِيجُ
(* قوله «بعد تقطيع النبوح» هكذا في الأصل المعوّل عليه هنا وفيه في مادة وهج بعد تقطيع الثبوج.)
وكذلك القَمَّاس. والقَمْس: الغَوْص. والتقميسُ: أَن يُرْوِي الرجل إِبلَه؛ والتَغْمِيسُ، بالغين: أَن يسقِيها دون الرِّيِّ، وقد تقدم. وأَقْمَس الكوكبُ وانقمس: انحطَّ في المغرب؛ قال ذو الرمّة يذكر مَطراً عند سقوط الثُّرَيَّا.
أَصابَ الأَرضَ مُنْقَمَسُ الثريا،
بِساحِيةٍ، وأَتْبَعَها طِلالا
وإِنما خَّص الثريا لأَنه زعم أَن العرب تقول: ليس شيء من الأَنْواء أَغْزَر من نَوْء الثريا، أَراد أَن المطر كان عند نَوء الثريا، وهو مُنْقَمَسها، لغَزَارة ذلك المطر.
والقاموس والقَومَس: قعر البحر، وقيل: وسَطه ومُعظمه. وفي حديث ابن عباس: وسُئل عن المَدّ والجَزْر قال: مَلَك موكَّل بقاموس البحر كلما وضَع رجلَه فيه فاضَ وإِذا رفعها غاضَ أَي زاد ونقَس، وهو فاعُولٌ من القَمْس. وفي الحديث أَيضاً: قال قولاً بلغ به قاموس البحر أَي قَعْرَه الأَقصى، وقيل: وسَطه ومُعظمه؛ قال أَبو عبيد: القاموس أَبعد موضع غَوْراً في البحر، قال: وأَصل القَمْس الغَوْس. والقَوْمَسُ: الملِك الشريف. والقَوْمَسُ: السيد، وهو القُمَّسُ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
وعَلِمْتُ أَني قد مُنِيتُ بِنَيْطَلٍ،
إِذ قيل: كان من ال دَوْفَنَ قُمَّسُ
والجمع قَمامِس وقَمامِسَة، أَدخلوا الهاء لتأْنيث الجمع، وقُومِس: موضع؛ قال أَحد الخوارج:
ما زالت الأَقدارُ حتى قَذَفَْني
بقُومِسَ بين الفَرَّجان وصُول
(* قوله «بين الفرجان» هكذا في الأصل، مشدد الراء وعليه يستقيم وزن البيت، ولكن اسم الموضع بإسكان الراء كما في معجم ياقوت والقاموس وكذا للمؤلف في مادة فرج.)
وقامِس: لغة في قاسِم.

### Türkçe

**قَمَسَ** suda **يَقْمُِسُ** **قُمُوساً**: battı, sonra yükseldi; ve onu **قَمَسَه** de (böyledir), o da **فانقمس**; yani onu oraya batırdı da o da daldı; geçişli olur ve geçişsiz olur. Ve her şey ki suda batar sonra yükselirse, muhakkak **قَمَسَ** etmiştir; yine **القِنان** ve **الإِكام** da, serap onun etrafında çalkalanınca **قَمَسَت** eder; yani gizlendikten sonra göründü. Ve onda başka bir dil vardır: suda onu **أَقْمَسْته** ettim, elif ile. Ve **قَمَسَت الإِكامُ في السَّراب**: yükselince de onu sanki yüzüyormuş gibi gördüğün zaman; İbn Mukbil dedi:
حتى اسْتَتَبْت الهُدَى، والبيد هاجِمةٌ،
يَقْمُسنَ في الآلِ غُلْفاً أَو يُصَلِّينا

Ve çocuk, **سُخْد السَّلَى** içinde çalkalanınca: **قَمَسَ** denir; Ru’be dedi:
وقامِسٍ في آلهِ مُكَفَّنِ،
يَنْزُونَ نَزْو اللاعبينَ الزُّفَّنِ

Ve Şemir dedi: adam suda **قَمَسَ** eder, onda kaybolduğu zaman; ve kova suda **قَمَسَت** eder, onda kaybolduğu zaman; ve **انْقَمَسَ** kuyuda eder, içine sıçradığı zaman; ve “onunla kuyuda **قَمَسْتُ** ettim” yani attım. Ve hadiste: bir adamı recmetti sonra onun üzerine namaz kıldı; ve dedi: “Şüphesiz o şimdi cennet bahçelerinde **لَيَنْقَمِسُ** etmektedir”; ve rivayet olundu: “cennet nehirlerinde”; “onu suda **قَمَسَه** etti de **فانقمَسَ** etti”den. Ve rivayet olunur, **بالصاد** ile; ve o, onun manasındadır. Ve **وفْد مَذْحِج** hadîsinde: “bir çorak yerde ki onun alametleri kuşluk vakti **قامِساً** olur ve akşam vakti onun serabı **طامساً** olur”; yani dağları göze görünür sonra kaybolur; ve onun alametlerinden her bir alameti kastetti; bu yüzden vasfı tekil getirdi ve onu çoğul yapmadı. Zemahşerî dedi: Sîbeveyh zikretti ki **أَفعالاً** (vezni) tekil için olur; ve bazı Arap “o, **الأَنْعام**dır” der; ve Allah Teâlâ’nın sözüyle delil getirdi: “Ve şüphesiz sizin için **الأَنعام**da ibret vardır; size onun karınlarındakinden içiririz”; ve onun üzerine geldi; ve onun sözü: “onun alametleri kuşluk vakti **قامِساً** olur”; ve o burada, mef’ûl manasında fâildir.

Ve falan, sırrında **يُقامِس** eder
(* “وفلان يقامس في سره إلخ” sözü: **شرح القاموس** ibaresidir: “Ve falan, **سربه**’inde **يقمس** eder; bir kere gizlenip bir kere göründüğü zaman.”) bir kere öfkelenip bir kere göründüğü zaman. Ve denir: adam bir dengiyle münazara eder yahut çekişirse: “O ancak bir balığı **يُقامِس** eder”; Mâlik b. el-Mütenahhil el-Hüzelî dedi:
ولكنَّما حُوتاً بِدُجْنَى أُقامِسُ

**دُجْنَى**: bir yerdir; ve denildi: bu ancak kendisinden daha âlim olanla münazara ettiği zaman söylenir. Ve onu **قامَسْتُه** ettim de onu **فَقَمَسْته** ettim. Ve çocuk annesinin karnında **قَمَسَ** etti: çalkalandı. Ve **القامِس**: dalgıçtır; Ebû Züeyb dedi:
كأَنَّ ابنةَ السَهْمِيِّ دَرَّة قامسٍ،
لها بعد تَقْطِيعِ النُّبُوح وهِيجُ
(* “بعد تقطيع النبوح” sözü: burada kendisine itimat edilen asılda böyle; ve onda **مادة وهج**’de “بعد تقطيع الثبوج” vardır.)

Ve yine **القَمَّاس** da böyledir. Ve **القَمْس**: dalıştır. Ve **التقميسُ**: adamın develerini sulaması; ve **التَغْمِيسُ**, ğayn ile: onları tam kandırmadan sulaması; ve daha önce geçti. Ve yıldız **أَقْمَس** etti ve **انقمس** etti: batı tarafında alçaldı; Zû’r-Rumme, **الثُّرَيَّا**’nın düşüşü sırasında bir yağmuru zikrederek dedi:
أَصابَ الأَرضَ مُنْقَمَسُ الثريا،
بِساحِيةٍ، وأَتْبَعَها طِلالا

Ve ancak **الثريا**’yı tahsis etti; çünkü o, Arapların dediğini iddia etti: **الأَنْواء**dan hiçbir şey **نَوْء الثريا**’dan daha bol değildir; muradı: yağmur **نَوء الثريا** sırasında idi; ve o, onun **مُنْقَمَس**’ıdır; o yağmurun bolluğu sebebiyle.

Ve **القاموس** ve **القَومَس**: denizin dibi; ve denildi: ortası ve en büyük kısmı. Ve İbn Abbâs hadîsinde: med ve cezirden soruldu; dedi: “Denizin **قاموس**’una vekil bir melektir; her ne zaman ayağını ona koysa taşar; ve onu kaldırınca çekilir”; yani arttı ve eksildi; ve o, **القَمْس**’ten **فاعُول** veznindedir. Ve hadiste yine: “bir söz söyledi ki onunla denizin **قاموس**’una ulaştı”; yani onun en uzak dibine; ve denildi: ortasına ve en büyük kısmına. Ebû Ubeyd dedi: **القاموس**, denizde derinlikçe en uzak yerdir. Dedi: **القَمْس**’ın aslı dalıştır. Ve **القَوْمَسُ**: şerefli meliktir. Ve **القَوْمَسُ**: efendidir; ve o, **القُمَّسُ**tur; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyti okudu:
وعَلِمْتُ أَني قد مُنِيتُ بِنَيْطَلٍ،
إِذ قيل: كان من ال دَوْفَنَ قُمَّسُ

Ve çoğulu **قَمامِس** ve **قَمامِسَة**’dir; cem’in müennesliği için **الهاء**’yı soktular. Ve **قُومِس**: bir yerdir; bir Hâricî dedi:
ما زالت الأَقدارُ حتى قَذَفَْني
بقُومِسَ بين الفَرَّجان وصُول
(* “بين الفرجان” sözü: asılda böyle; râ’sı şeddelidir; ve onunla beytin vezni düzgün olur; fakat yer adının ismi, Yâkût’un mu‘ceminde ve **القاموس**’ta olduğu gibi râ’nın sükûnuyla; yine müellifin **مادة فرج**’inde de böyledir.)

Ve **قامِس**: **قاسِم**’de bir dildir.
