# قمس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%85%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قمس

القمس: الغوص في الماء، يقمس ويقمس، بالضم والكسر، وكذلك القموس، بالضم، وقد قمس فيه قمسا وقموسا: انغط ثم ارتفع، وكل شيء ينغط في الماء ثم يرتفع فقد قمس.
 والقمس: الغمس، يقال: قمسه هو، فانقمس، أي غمسه فيه فانغمس، كالإقماس، وهي لغة في قمسه. لازم متعد.
 والقمس: الغلبة بالغوص يقال: قامسته فقمسته.
 والقمس: اضطراب الولد في سخد السلى من البطن، قال رؤبة:
  وقامس في آله مكـفـن
  ينزون نزو اللاعبين الزفن والقموس، كصبور: بئر تغيب فيها الدلاء من كثرة مائها، نقله الزمخشري وابن عباد، وقمست الدلو في الماء، إذا غابت فيه، وهي بئر بينة القماس، بالكسر.
 والقميس كسكين: البحر، نقله الصاغاني، عن ابن عباد، ج: قماميس.

  والقومس، كجوهر: الأمير، بالنبطية، نقله الصاغاني عن ابن عباد، وقال الأزهري: هو الملك الشريف، وأنشد الصاغاني للفضل ابن العباس اللهبي في خ -م - ش:
  وأبي هاشم همـا ولـدانـى                      قومس منصبي ولم يك خيشا وقيل: هو الأمير، بالرومية.
 والقومس: البحر، عن ابن دريد، وقيل: هو معظم ماء البحر، كالقاموس، وفي حديث ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقد سئل عن المد والجزر: ملك موكل بقاموس البحر، كلم وضع رجله فيه فاض، فإذا رفعها غاض.
 والقمس، كسكر: الرجل الشريف، كذا نقله الصاغاني، وهو قول ابن الأعرابي، وأنشد:
  وعلمت أني قد منيت بنئطـل                      إذ قيل كان من ال دوفن قمس وفسره بالسيد. والجمع: قمامس، وقمامسة، أدخلوا الهاء لتأنيث الجمع.
 والقمامسة: البطارقة، نقله الصاغاني عن ابن عباد ولم يذكر واحده، وكأنه جمع قمس، كسكر.
 والقوامس: الدواهي، ولم يذكر له واحدا، وكأنه جمع قمس، كسكر.
 والقوامس: الدواهي، ولم يذكر له واحدا، وكأنه جمع قامسة، سميت لأنها تقمس في الإنسان، أي تغوص به فلا ينج.
 وقومس، بالضم وفتح الميم، وضبطه الصاغاني بكسر الميم، وهو المشهور على ألسنتهم: صقع كبير بين خراسان وبلاد الجبل، قال أحد الخوارج:
  وما زالت الأقدار حتى قذفنني                      بقومس بين الفرجان وصول وقومس: إقليم بالأندلس، من نواحي قبرة، سمي باسم هذا البلد، لنزول أهله به.
 وقومسة، بهاء: ة، بأصفهان.
 وقومسان: ة، بهمذان.
 ويقال: قامسه مقامسة، إذا فاخره بالقمس، أي الغوص، فقمسه، أي غلبه.
 ومن المجاز: يقال هو إنما يقامس حوتا، إذا ناظر أو خاصم قرنا، وقال مالك بن المتنخل الهذلي:
  ولكنما حوتا بدحنى أقامس ودحنى: موضع. وقيل: معناه أي يناظر من هو أعلم منه.
 وانقمس النجم: غرب، أي انحط في المغرب، قال ذو الرمة يذكر مطرا عند سقوط الثريا:
  أصاب الأرض منقمس الثريا                      بساحية وأتبعـهـا طـلالا وإنما خص الثريا لأنه زعم أن العرب تقول: ليس شيء من الأنواء أغزر من الثريا. أراد أن المطر كان عند نوء الثريا، وهو منقمسها لغزارة ذلك المطر. والقاموس: البحر، عن ابن دريد، وبه سمى المصنف، رحمه الله تعالى، كتابه هذا، وقد تقدم بيان ذلك في مقدمة الكتاب. أو أبعد موضع فيه غورا، قاله أبو عبيد في تفسير الحديث المتقدم. ومما يستدرك عليه: قمست الآكام في السراب، إذا إرتفعت فرأيتها كأنها تطفو، قال ابن مقبل:
  حتى إستبنت الهدى والبيد هاجمةيقمسن في الآل غلفا أو يصلينا

  وقال شمر: قمس الرجل في الماء، إذا غاب فيه. وإنقمس في الركية، إذا وثب فيها. وقمست به في البئر: إذا رميت. وفي حديث وفد مذحج: في مفازة تضحي أعلامها قامسا، ويمسي سرابها طامسا، أي تبدو جبالها للعين ثم تغيب، وأراد كل علم من أعلامها، فلذلك أفرد الوصف ولم يجمعه. قال الزمخشري: ذكر سيبويه أن أفعالا يكون للواحد وأن بعض العرب يقول: هو الأنعام، وإستشهد بقوله تعالى:  وإن لكم في الأنعام لعبرة نسقيكم مما في بطونه  وعليه جاء قوله: تضحي أعلامها قامسا، وهو هنا فاعل بمعنى مفعول. وفلان يقمس في سربه، إذا كان يختفي مرة ويظهر مرة. والقامس: الغواص وكذلك القماس، قال أبو ذؤيب:
  كأن ابنة السهمي درة قامس                      لها بعد تقطيع النبوح وهيج والتقميس: أن يروي الرجل إبله، وبالغين: أن يسقيها دون الري، وقد تقدم. وأقمس الكوكب: إنحط في المغرب. وقامس: لغة في قاسم، كذا في اللسان. والقميس، كأمير: البحر، كذا في العباب.

### Türkçe

**القمس**: suya dalma; **يقمس ويقمس**, ötre ve esre ile; yine **القموس**, ötre ile; ve onda **قمسا وقموسا** **قمس** etti: battı sonra yükseldi; ve her şey suya batıp sonra yükselirse, muhakkak **قمس** etmiştir.

Ve **القمس**: batırma; denir ki: **قمسه** o, böylece **فانقمس**, yani onu onda batırdı da o da battı; **كالإقماس**, ve o, **قمسه**’de bir dildir. Lâzım, müteaddî.

Ve **القمس**: dalmakla galebe; denir ki: **قامسته فقمسته**.

Ve **القمس**: çocuğun, karından çıkan eşin çamurunda çalkalanması; Rü’be dedi ki:
  Ve **قامس** onun âletinde kefenlenmiş
  **ينزون** oyuncuların sıçrayışı gibi, **الزفن**.

Ve **القموس**, **كصبور**: suyu çokluğundan kovaların içinde kaybolduğu kuyu; Zemahşerî ve İbn Abbâd nakletti; ve **قمست الدلو في الماء**, onda kaybolduğunda; ve o, **بينة القماس**, esre ile, açık seçik bir kuyudur.

Ve **القميس** **كسكين**: deniz; Sâgânî, İbn Abbâd’dan nakletti; çoğulu: **قماميس**.

Ve **القومس**, **كجوهر**: emir; Nabatîce; Sâgânî, İbn Abbâd’dan nakletti; Ezherî dedi ki: o, şerefli meliktir; ve Sâgânî, Fazl b. el-‘Abbâs el-Lehebî’den **خ -م - ش**’de okudu:
  Ve Ebû Hâşim ikisi de iki oğlumdur                      **قومس** makamım, ve **خيشا** olmadı.
Ve denildi ki: o, emir; Rumca ile.

Ve **القومس**: deniz; İbn Düreyd’den; ve denildi ki: o, denizin suyunun çoğudur; **كالقاموس**; ve İbn Abbâs hadîsinde, Allah Teâlâ onlardan razı olsun, med ve cezir hakkında sorulmuştu: denizin **قاموس**’una vekil kılınmış bir melik; ne zaman ayağını ona koysa kabarır, ne zaman onu kaldırsa çekilir.

Ve **القمس**, **كسكر**: şerefli adam; Sâgânî böyle nakletti; ve o, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür; ve şu beyiti okudu:
  Ve bildim ki ben **نئطل** ile musibete uğratıldım                      zira denildi: **ال دوفن**’den bir **قمس** idi.
Ve onu **بالسيد** (efendi) ile tefsir etti. Çoğul: **قمامس** ve **قمامسة**; çoğulu müennes kılmak için **الهاء**’yı soktular.

Ve **القمامسة**: patrikler; Sâgânî, İbn Abbâd’dan nakletti ve onun tekilini zikretmedi; sanki **قمس**’in çoğuludur, **كسكر**.

Ve **القوامس**: belâlar; onun tekilini zikretmedi; sanki **قمس**’in çoğuludur, **كسكر**.

Ve **القوامس**: belâlar; onun tekilini zikretmedi; sanki **قامسة**’nin çoğuludur; ona, insana **تقمس** ettiği için isim verildi; yani onunla dalar da kurtulmaz.

Ve **قومس**, ötre ile ve **الميم**’in feth’i ile; Sâgânî onu **الميم**’in kesr’i ile ضبط etti; ve o, onların dillerinde meşhur olandır: Horasan ile Cebel beldeleri arasında büyük bir bölge; Hâricîlerden biri dedi ki:
  Ve kaderler durmadan, nihayet beni fırlattılar                      **بقومس**’a, **الفرجان** ile **صول** arasında.

Ve **قومس**: Endülüs’te bir iklim; Kubra taraflarından; bu beldenin adıyla adlandırıldı; halkının oraya inmesi sebebiyle.

Ve **قومسة**, **بهاء**: İsfahan’da bir köy.

Ve **قومسان**: Hemedan’da bir köy.

Ve denir ki: **قامسه مقامسة**, **بالقمس** ile, yani dalma ile, onunla övündüğünde; böylece **فقمسه**, yani ona galip geldi.

Ve mecazdan: denir ki: o ancak bir balinayı **يقامس** eder; bir dengiyle münazara ettiğinde veya çekiştiğinde. Hüzeylî Mâlik b. el-Mütenahhil dedi ki:
  Lâkin ben ancak **حوتا** ile, **بدحنى**’da **أقامس** ederim.
Ve **دحنى**: bir yerdir. Ve denildi ki: manası, yani kendisinden daha âlim olanla münazara eder.

Ve **انقمس النجم**: battı; yani batı ufkunda alçaldı. Zü’r-Rumme, Süreyyâ’nın düşüşü sırasında bir yağmuru zikrederek dedi ki:
  Yere isabet etti, Süreyyâ’nın **منقمس**’i                      bir düzlükte, ve ardından ona harabeler kattı.
Süreyyâ’yı özellikle zikretti; çünkü Arapların dediğini zannetti: en bol olanı Süreyyâ’dan başka hiçbir **الأنواء** yoktur. Muradı: yağmur, Süreyyâ’nın nev’inde idi; ve o, onun **منقمس**’idir; o yağmurun bolluğu sebebiyle.

Ve **القاموس**: deniz; İbn Düreyd’den; ve musannif, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, bu kitabını onunla isimlendirdi; ve bunun beyanı kitabın mukaddimesinde geçmişti. Yahut onda dalışça en uzak yer; Ebû Ubeyd, geçen hadîsin tefsirinde söyledi.

Ve onun üzerine istidrâk edilenden: **قمست الآكام في السراب**, yükseldiğinde ve onları sanki yüzüyormuş gibi gördüğünde; İbn Mukbil dedi ki:
  Nihayet hidayeti seçik gördüm, ve çöller hücum edici iken                      **يقمسن** serapta, örtülü olarak, yahut bizi yakarlar.

Ve Şemir dedi ki: **قمس الرجل في الماء**, onda kaybolduğunda. Ve **إنقمس في الركية**, ona sıçradığında. Ve **قمست به في البئر**: attığında. Ve Mezhiç heyeti hadîsinde: “bir çorak yerde, alametleri gündüzleyin **قامسا**, ve serabı akşamleyin **طامسا**”; yani dağları göze görünür sonra kaybolur. Ve onun alametlerinden her bir alameti murad etti; bu yüzden vasfı tekil getirdi ve onu çoğul yapmadı.

Zemahşerî dedi ki: Sîbeveyh, **أفعالا**’nın tekil için olacağını zikretti; ve bazı Arapların “o, **الأنعام**’dır” dediğini; ve Allah Teâlâ’nın sözüyle istişhâd etti: **وإن لكم في الأنعام لعبرة نسقيكم مما في بطونه**. Ve bunun üzerine onun sözü geldi: “**تضحي أعلامها قامسا**”; ve o burada, mef’ûl manasında fâildir.

Ve falan, **يقمس في سربه**, bir kere gizlenip bir kere göründüğünde.

Ve **القامس**: dalgıç; yine **القماس**. Ebû Züeyb dedi ki:
  Sanki Sehmî’nin kızı, bir **درة**’dir, bir **قامس**                      ona, **النبوح**’un parçalanmasından ve heyecandan sonra.

Ve **التقميس**: adamın develerini sulaması; ve **بالغين**: onları tam kanıncaya kadar değil, kanmadan sulaması; ve geçmişti.

Ve **أقمس الكوكب**: batı ufkunda alçaldı.

Ve **قامس**: **قاسم**’de bir dildir; lisânda böyledir.

Ve **القميس**, **كأمير**: deniz; **العباب**’da böyledir.
