# قمص (ق-م-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%85%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Gömlek demektir

- Harfler: ق - م - ص
- Kur'an'da: 6 geçiş · 6 ayet · 4 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [قَمِيصَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/siga/%D9%82%D9%8E%D9%85%D9%90%D9%8A%D8%B5%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | فَعِيلَهُ | Onun gömleği | 2 | 2 | [12:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/ayet/12:25.md) |
| [قَمِيصُهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/siga/%D9%82%D9%8E%D9%85%D9%90%D9%8A%D8%B5%D9%8F%D9%87%D9%8F.md) | فَعِيلُهُ | Onun gömleği | 2 | 2 | [12:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/ayet/12:26.md) |
| [بِقَمِيصِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/siga/%D8%A8%D9%90%D9%82%D9%8E%D9%85%D9%90%D9%8A%D8%B5%D9%90%D9%8A.md) | بِفَعِيلِي | Gömleğimi | 1 | 1 | [12:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/ayet/12:93.md) |
| [قَمِيصِهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/siga/%D9%82%D9%8E%D9%85%D9%90%D9%8A%D8%B5%D9%90%D9%87%D9%90.md) | فَعِيلِهِ | Onun gömleği | 1 | 1 | [12:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/ayet/12:18.md) |

## Mücavir kökler — 39 mücavir (53 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 54 · Sırım demektir
2. [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 22 · Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir
3. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · Hilal yeni ay demektir
4. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
5. [لفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Bulduk
6. [سول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Sevil: “Seyl”den türemiştir
7. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
8. [سود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kararan
9. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
10. [دمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ve kan
11. [عون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Yardım istenilen
12. [جمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Erkek deve demektir
13. [سجن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Dibi çepeçevre kazılmış hurma ağacı demektir
14. [وصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Vasıflandırırlar
15. [لدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Onların yanı
16. [بوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bab kapı demektir
17. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
18. [كيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tuzak demektir
19. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
20. [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yarış meydanı demektir
21. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
22. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Yüz demektir
23. [ألم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
24. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Granit taş demektir
25. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bab kapı demektir
26. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
27. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yumruk demektir
28. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Petekteki baldır
29. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Büyük
30. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
31. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
32. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
33. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Murar acı bir ağacın adıdır
34. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
35. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Önce
36. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
37. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Su yosunudur
38. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
39. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قمص |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md), [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md), [سربل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%A8%D9%84.md), [ستر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [عري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesneyi veya bedeni içine alarak bütünüyle saran, dış tesirlere karşı örten kılıf ve bu örtünün hareketle kaynaşması |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın iç hakikati ile dış dünya arasındaki maddî-mânevî arayüz; hakikatin, suçsuzluğun ve şifanın somut delil örtüsü |
| Çekirdek Özet 3 | Bir role, makama veya kimliğe bürünme; iç durumu dışa yansıtan ya da gizleyen kurumsal ve ahlaki zarf |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca alelâde bir dikişli giysi parçasından ibaret sayıp Kur'an kurgusundaki turnsal/adli gösterge ve bürünme işlevini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قم | Toplamak, kuşatmak, yükseltip tepesinde bir araya getirmek; nitekim [قمح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%AD.md) başaklanıp taneyi toplama, [قمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B1.md) ışığı toplayıp aksettiren dolunay, [قمطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B7%D8%B1.md) sıkıca bağlayıp toplama, [قمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B9.md) boyun eğdirip içine bastırma ve [قمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D9%84.md) çoklukla sarıp kaplama anlamlarını taşır | ص | Çekirdekteki toplama ve sarma eylemine sıkıştırma, bedene tam oturma, sımsıkı kuşatarak bir kılıf gibi sarıp onunla birlikte devinme niteliği kazandırmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Nesnenin sınırlarını belirleme, bir araya toplama ve bir eksen etrafında odaklama hareketini başlatır |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Kuşatılan nesnenin kıvrımlarına uyum sağlayan, dalgalanan, akıcı ve sürekli olan kaplayıcı dokuyu temsil eder |
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Sarılan nesneyi sıkıca tutma, kavrama, ayrılmaz bir biçimde üzerine yapışarak sabitleme işlevini yükler |
| قمص | Sınırları belirlenip toplanan esnek bir dokunun gövdeyi sımsıkı yakalayarak örtmesi | Gövdeyi içine alıp onun hareketleriyle birleşen, hem koruyan hem de hareketi yansıtan kılıf ve zarf hareketini doğurur |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bedeni boyundan aşağıya doğru örten, baş ve kollar için açıklığı bulunan dikişli giysi; devenin ayaklarını vurarak sıçraması ve denizin gemiyi dalgalarla çalkalaması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken Arap şiirinde zırh ve bedeni koruyan esnek örtü anlamında kullanılmıştır. Cerîr bir beytinde bu kullanımı şöyle aktarır: تَدْعُو هوازنَ والقميصُ مُفاضةٌ / تَحْتَ النّطاقِ، تُشَدُّ بالأَزرار |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-Esîr ve diğer hadis lügatlerinde geçen rivayette Hz. Ali'nin hükmü bağlamında sıçrayan, depinen hayvan için قامصة ifadesi yer alır; ayrıca hilafet makamına bürünme istiâresi olarak Hz. Osman'a söylenen إِنَّ اللَّهَ سَيُقَمِّصُكَ قَمِيصاً rivayetinde makam kılıfı olarak kullanılmıştır |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, en-Nihāye fî Garîbi'l-Hadîs.

### Sami etimolojik katman

Arapça قمص kökü, Semitik sahada hem bir giysi türünü (gömlek, tunik, iç örtüsü) hem de bürünme veya çalkantılı hareket bildiren köklerle irtibatlıdır. Kökün isim formu olan Arapça قَمِيص (tunik, gömlek), Akdeniz ve Yakındoğu kültür havzasında ortak bir tekstil ve giyim terimi olarak yaygındır; Süryanice qamīṣā (iç giysisi, gömlek) ve Geç İbranice qāmīṣ biçimleriyle doğrudan örtüşür. Bu kelimenin Geç Latinceye camisia olarak geçişi de aynı bölgesel ticaret ve kültür etkileşiminin bir parçasıdır. Diğer yandan Maqāyīs al-Lugha'nın işaret ettiği üzere kökün fiilî çekirdeği sıçrama, çalkalanma ve bir şeyin içine girip yerleşme (انشيام) hareketini içerir. Dolayısıyla kök, hem bedenin hareketlerine göre dalgalanan dikişli bir muhafaza örtüsünü hem de bir kılıfın içine girip onun şeklini alma devinimini temsil eden köklü bir Semitik arka plana dayanmaktadır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha, Lane’s Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قمص fiili: Sıçramak, depinmek; bir kılıfın içine girmek; قَمِيص: Bedene giyilen gömlek, kalbi saran zar | Çekirdek, içine girilen ve bedeni sararak onunla hareket eden esnek örtü ile çalkantılı devinim arasında çift yönlü semantik bağ kurar | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice qamīṣā, İbranice qāmīṣ | İç giysisi, keten tunik ve gömlek anlamında ortak kültürel ve fonetik süreklilik mevcuttur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Geç Latince camisia, İtalyanca camicia, Fransızca chemise | Akdeniz havzası tekstil alışverişi yoluyla Sami dillerinden Batı dillerine geçmiş örtü ve tunik terimi | Güçlü |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab, Oxford Latin Dictionary.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قمص | Anlamlı | Sarmak, giydirmek, sıçramak | Bir nesneyi kılıf gibi sarıp içine almak veya hareketle çalkalanmak | Hedef kök; Kur'an'da 6 kez geçer |
| [قصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%85.md) | Anlamlı | Kırmak, parçalamak, helak etmek | Bir şeyi ortasından çatırdatarak veya ezerek ikiye ayırmak, belini kırmak | Ortak sertlik unsuru taşır; zıt yönlü olarak parçalama bildirir; Kur'an'da geçer |
| مقص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir |
| مصق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir |
| [صقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%82%D9%85.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir |
| [صمق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D9%82.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قمص | Merkez | Bedeni saran kılıf ve gömlek | Bedenin bizzat üst kısmına oturan, yırtılabilen, kokuyu ve izi tutan dolaysız örtü | İç hakikati dışa taşıyan ve eylemin delilini barındıran şahsi örtü |
| [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) | Komşu | Genel giysi ve elbise | Dökümlü, genel ve her türlü biçilmiş kumaşı kapsar; bedene oturma ve kılıf olma özelliği قمص kadar dar değildir | Bir duruma geri dönme ve örtünme nesnesi |
| [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) | Komşu | Bürünme ve giyinme eylemi | Giysinin kendisinden ziyade üstünü örtme, bürünme ve bazen hakikati gizleme fiiline odaklanır | Bir örtünün altına girip görünmez kılınma hali |
| [سربل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%A8%D9%84.md) | Komşu | Zırh, gömlek ve koruyucu zırh-elbise | Bedeni sıcaktan veya savaştan korumak üzere giyilen geniş muhafaza giysisidir | Savunma ve himaye amacı öne çıkar |
| [ستر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B1.md) | Komşu | Gizleme ve perdeleme | Görünmeyi engellemek amacıyla araya çekilen engel veya perde | Dikişli bir giysi değil, mutlak set çekme eylemidir |
| [عري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%8A.md) | Zıt | Çıplaklık ve soyunma | Örtünün, kılıfın ve muhafazanın bütünüyle kalkması; korumasız ve açıkta kalma | Bedeni ve hakikati zarfsız bırakma hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قمص | Gömlek, kılıf, bürünme | Bedeni saran dikişli giysi ve kalbi/nesneyi örten zar | Kesin |
| Latince | camisia, indusium | Gömlek, iç tuniği | Bedene dolaysız temas eden iç giysiyi karşılar; adli ve sembolik bürünme boyutunu içermez | Güçlü |
| İngilizce | shirt, tunic, garment, sheath | Gömlek, tunik, kılıf | Fiziksel giysiyi tam karşılar; ancak kökün sıçrama ve hal bürünme nüansını dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Hemd, Gewand, Hülle | Gömlek, giysi, örtü/kılıf | Maddi giysi ve örtü boyutunu verir; olayın adli kanıtı olma derinliği bağlama bağlıdır | Güçlü |
| Fransızca | chemise, tunique, enveloppe | Gömlek, tunik, zarf | Kelime kökeni bakımından akrabadır; fiziki gömlek sınırında kalır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| قَمِيصَهُ (üzerine yalan kan sürülen gömlek) | Sahte delil ve iftira perdesi | Kardeşlerin Yusuf'u kurdun yediğini iddia ederek sundukları düzmece kanıt bağlamı (Yûsuf [12:18](https://lisan.digital/tr/ayet/12:18.md)) |
| قَمِيصَهُ (arkadan yırtılan gömlek) | İffet, masumiyet ve suçsuzluk burhanı | Kadının arkadan çekmesi sonucu yırtılmasıyla hakikatin ortaya çıktığı adli teftiş bağlamı (Yûsuf [12:25](https://lisan.digital/tr/ayet/12:25.md), [12:26](https://lisan.digital/tr/ayet/12:26.md), [12:27](https://lisan.digital/tr/ayet/12:27.md), [12:28](https://lisan.digital/tr/ayet/12:28.md)) |
| بِقَمِيصِي (yüze sürülen gömlek) | Şifa vesilesi, koku ve kavuşma müjdesi | Yusuf'un babasının görmeyen gözlerine sürülmek üzere gönderdiği müjde ve kavuşma vasıtası bağlamı (Yûsuf [12:93](https://lisan.digital/tr/ayet/12:93.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ismeti ve ilahi tedbir | Hz. Yusuf'un masumiyetinin fiziki bir iz üzerinden teyit edilmesi ve kaderin zahiri nesneler eliyle tezahürü | Eşyanın hakikati perdeleyen değil, açığa çıkaran bir âyete dönüşmesi |
| Fıkıh | Karinelerle hüküm verme ve adli tıp | Yırtığın önden veya arkadan oluşunun (kadd) kesin delil ve karine sayılıp sayılamayacağı meselesi | İkrar veya beyyine dışındaki somut maddi izlerin delil gücü (levâsık ve karâin) |
| Tefsir | Kıssa kurgusu ve sembolik anlatım | Yusuf kıssasında gömleğin üç evreli (hüzün/iftira, aklanma/masumiyet, şifa/kavuşma) dönüşümü | Olay örgüsünün merkezindeki turnusol ve hafıza taşıyıcısı nesne |
| Hadis | Hilafet ve yönetim emaneti | Hz. Osman'a hitaben buyrulan "Allah sana bir gömlek giydirecek..." rivayeti | Makam, yetki ve vazifenin kişiye giydirilen ilahi bir kılıf oluşu istiâresi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrat ve masumiyet örtüsü | İffet zırhı | Günah ile takva arasındaki ayrışmayı görünür kılma | İnsanın ahlaki konumunu dış dünyadaki fiili duruşuyla tescil eden arayüz | Güçlü |
| İlmi | Maddi kanıt ve adli karine | Nesnel iz / Gösterge | Olayın mahiyetini mekanik izler üzerinden kanıtlama | Yırtılma yönünün hareket vektörünü göstererek fail ile mağduru belirlemesi | Kesin |
| Siyasi | Makam ve meşruiyet temsili | Hilafet/İktidar kılıfı | Yönetim yetkisini şahsa giydirip onu mesul kılma | Siyasi otoritenin kişisel bir mülk değil, emanet bir libas olduğunu gösterme | Güçlü |
| İktisadi | Emek, üretim ve ticaret nesnesi | Katma değerli dokuma | Temel tüketim maddesinden kimlik ve statü göstergesine geçiş | Hammaddenin dikiş ve sanatla ferdi bir zarfa dönüştürülerek değer kazanması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sınır tabakası (boundary layer) ve vektörel kuvvet analizi | Akışkanlar mekaniğinde yüzey ile akış arasındaki arayüz; mekanikte gerilme kuvvetinin yırtılma noktası ve yönü üzerinden (önden/arkadan) etki eden kuvvetin yön vektörünü ele vermesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Adli göstergebilim (forensic semiotics) ve rol kuramı | Sosyolojide bireye biçilen toplumsal rolün giyilmesi; kriminalistikte temas edilen nesnenin üzerinde failin ve eylemin geriye dönük silinmez izler bırakması ilkesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir gündelik tekstil ürünü veya gardırop eşyası derecesine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da قمص kelimesi, bir insanın ahlaki dramında yalanın, suçsuzluğun ve vuslatın üzerine yazıldığı tarihsel ve adli bir mahkeme belgesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yusuf kıssasını sadece masalsı bir aile ve saray çekişmesi sanmak; Kur'an'ın eşya-insan ilişkisinde nesnelerin taşıdığı şahitlik ve karine hukukunu gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an kıssalarında hiçbir nesnenin rastgele anılmadığını; gömleğin bir iftira aletinden adli bir berat senedine ve nihayetinde şifa veren bir müjdeye dönüşümünü göstererek somut eşyanın manevi hakikatlerle bağını kurar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yûsuf suresindeki düğüm, çatışma, aklanma ve kavuşma sahnelerinde ([12:18](https://lisan.digital/tr/ayet/12:18.md), [12:25](https://lisan.digital/tr/ayet/12:25.md)-28, [12:93](https://lisan.digital/tr/ayet/12:93.md)) olay akışını belirleyen temel eksendir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin yalnızca sözlü beyanlarla ispatlanabileceği zannını yıkar; fiziksel göstergelerin ve nesnel karinelerin yalanı boşa çıkaran ilahi bir adalet mekanizması olduğunu ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bedenin üzerine giyilen, baş ve kollar için açıklığı olan, gövdeyi bir zarf gibi sararak onun hareketleriyle devinen dikişli iç ve dış giysisi.
- Soyut anlam: İnsanın iç dünyası ile toplumsal ve adli çevre arasındaki temas yüzeyi; eylemin, niyetin ve masumiyetin üzerine kaydedildiği nesnel gösterge katmanı.
- Sistematik karşılık: Adli mekanizmada karineye dayalı ispat sistemi; siyasette emanet edilen kurumsal rol ve kimlik zarfı.
- LaTeX modeli: $$S = \{ x \in M \mid \nabla \cdot \vec{F}(x) \neq 0 \} \implies \Phi(S) \in \{0, 1\}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $M$ maddi örtüyü (gömleği), $\vec{F}$ yüzeye etkiyen dış kuvvet vektörünü (çekme, yırtma, kan bulaşması gibi fiziksel temasları), $S$ bu kuvvetin yüzeyde oluşturduğu gerilme ve deformasyon sınır bölgesini (yırtık veya leke alanını), $\nabla \cdot \vec{F}$ bu etkinin doğrultusal ayrışmasını (önden veya arkadan oluşunu), $\Phi(S)$ ise bu nesnel izin adli ve ahlaki değerini (0: sahte/suçlu, 1: hakiki/masum) simgeler. Kökün temsil ettiği hareket, fiziksel örtünün üzerindeki deformasyon vektörü aracılığıyla gizli hakikatin ikili bir kesinlikle açığa çıkmasıdır.

## Geçtiği ayetler (6 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%85%D8%B5/occurrences?meal=IK

### [Yusuf 12:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/ayet/12:18.md) — قَمِيصِهِ

وَجَاءُوا عَلَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ

Meal (IK): Onlar sahte bir kan ile gömleğini getirdiler. Dedi ki: Hayır, nefisleriniz sizi aldatıp bir işe sürüklemiş. Artık bana güzelce bir sabır gerekir. Sizin şu anlattıklarınıza karşı yardımına sığınılacak, Allah’tır.

### [Yusuf 12:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/ayet/12:25.md) — قَمِيصَهُ

وَاسْتَبَقَا الْبَابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَأَلْفَيَا سَيِّدَهَا لَدَا الْبَابِ قَالَتْ مَا جَزَاءُ مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوءًا إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): İkisi de kapıya koştular. Kadın, onun gömleğini arkasından boylu boyunca yırttı. Kapının yanında efendisine rast geldi. Kadın dedi ki: Ailene kötülük etmek isteyenin cezası; zindana atılmaktan veya acıklı bir azabdan başka ne olabilir?

### [Yusuf 12:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/ayet/12:26.md) — قَمِيصُهُ

قَالَ هِيَ رَاوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ أَهْلِهَا إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْكَاذِبِينَ

Meal (IK): Dedi ki: O, beni kendisine ram etmek istedi. Kadının ailesinden biri de şehadet etti: Eğer gömleği önden yırtılmışsa; o (kadın) doğru söylemiştir. Bu (Yusuf) ise yalancılardandır.

### [Yusuf 12:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/ayet/12:27.md) — قَمِيصُهُ

وَإِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ

Meal (IK): Eğer gömleği arkadan yırtılmışsa, o (kadın) yalan söylemiştir, bu (Yusuf) ise doğru söyleyendir.

### [Yusuf 12:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/ayet/12:28.md) — قَمِيصَهُ

فَلَمَّا رَأَى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قَالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ

Meal (IK): Gömleğinin arkadan yırtılmış olduğunu görünce; (kadının kocası) dedi ki: Doğrusu bu, sizin tuzağınızdandır, siz kadınların tuzağı büyüktür.

### [Yusuf 12:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/ayet/12:93.md) — بِقَمِيصِي

اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ

Meal (IK): Şimdi siz, şu gömleğimi götürün de babamın yüzüne sürün, görmeye başlar. Bütün ailenizi de bana getirin.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Gömlek demektir. Gömleğin ilki eski Mısırda ortaya çıkmıştır. Zaten Kuranda da Yusuf kıssasında anlatılmaktadır. Eski Mısırda Kalasiris gömlek demektir. Latince de camisia gömlek anlamındadır. Arapçadaki قَمِيص de ses olarak aynıdır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والصاد والميم معهما
ق ص م، ق م ص مستعملان فقط قصم: القَصْمُ: دق الشيء، وقَصَمَ الله ظهره، قال:
إذا نزلتْ بالمرءِ قاصِمةُ الظهرِ
ورجل قَصِمٌ: هار ضعيف سريع الانكسار، وفتاة قَصِمةٌ: منكسرة.
وأقْصَمُ أعم وأكثر من الأقصف أي الذي انقَصَمَتْ ثنيته من النصف.
قمص: القِماصُ: ألا يستقر في موضع، تراه يقمِص فيثب من مكانه من غير صبر.
يقال للقلق: أخذه القِماصُ.
والقَمَصُ: ذباب صغار فوق الماء، الواحدة قَمَصَةٌ.
والقَمَصُ: الجراد أول ما يخرج من بيضه.
والقَميص مذكر وقد أنثه جرير وأراد به الدرع، قال:
تدعو هوازن والقَميصُ مفاضةٌ		تحت النطاق تشد بـالأزرار

##### Türkçe

**القاف** ve **الصاد** ve **الميم** bunlarla birlikte

ق ص م، ق م ص yalnızca ikisi de kullanımdadır. **قصم**: **القَصْمُ**: şey’i ezmek; ve Allah onun sırtını kırdı; dedi ki:
“Eğer kişinin başına sırtı kıran (şey) inerse”

Ve **قَصِمٌ** bir adam: yıkık, zayıf, çabuk kırılan; ve **قَصِمةٌ** bir kız: kırılmış.

Ve **أقْصَمُ** daha genel ve **الأقصف**’tan daha çoktur; yani ön dişi yarıdan kırılmış olan.

**قمص**: **القِماصُ**: bir yerde durup yerleşmemek; onu görürsün, **يقمِص** eder de sabırsızlık olmaksızın yerinden sıçrar.

Huzursuzluk için denir: **القِماصُ** onu aldı.

Ve **القَمَصُ**: suyun üstünde küçük sinekler; bir tanesi **قَمَصَةٌ**.

Ve **القَمَصُ**: çekirgenin yumurtasından ilk çıktığı (hâl).

Ve **القَميص** müzekkerdir; Cerîr onu müennes yapmıştır ve onunla zırhı kastetmiştir; dedi ki:
“Havâzin çağırır, hâlbuki **القَميصُ** genişlemiş (durumda),
kuşağın altında düğmelerle sıkıca bağlanır.”

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

قَمَصَ الفرسُ وغيره يَقْمُص ويَقْمِصُ قَمْصاً وقُماصاً، أي اسْتَنَّ، وهو أن يرفع يديه ويطرحهما معاً ويعجنَ برجليه. يقال هذه دابّةٌ فيها قِماصٌ. وفي المثل: ما بالعَيْر من قِماصٍ، وهو الحمار. يُضْرَبُ لمن ذَلَّ بعد العز. ويقال للفرس: إنَّه لَقامِصُ العرقوبِ، وذلك إذا شَنِجَ نَساه فَقَمَصَتْ رجله. وقَمَصَ البحرُ بالسفينة، إذا حرَّكها بالموجِ. والقَميصُ: الذي يُلْبَس. والجمع القُمْصانُ والأقْمِصَةُ. وقَمَّصَهُ قَميصاً فَتَقَمَّصَهُ، أي لبسه.

##### Türkçe

**قَمَصَ** at ve başkası **يَقْمُص** ve **يَقْمِصُ** **قَمْصاً** ve **قُماصاً**; yani **اسْتَنَّ**; o da şudur: iki elini kaldırması ve ikisini birlikte atması ve ayaklarıyla yoğurması. “Bu, içinde **قِماصٌ** bulunan bir binek hayvanıdır” denir. Meselde: “**ما بالعَيْر من قِماصٍ**”; o da eşektir. İzzetten sonra zelil olan kimse için darb-ı mesel yapılır. Ata: “Şüphesiz o, **لَقامِصُ العرقوبِ**” denir; bu, siniri burkulup da ayağı **قَمَصَتْ** olduğu zaman (söylenir). Deniz, gemiyi **قَمَصَ** etti; yani onu dalgayla hareket ettirdiği zaman. **القَميصُ**: giyilen şey. Çoğulu **القُمْصانُ** ve **الأقْمِصَةُ**. Ona bir **قَميصاً** giydirdi de o da **فَتَقَمَّصَهُ**; yani onu giydi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ص م
صمق ، قمص ، قصم ، صقم .
صمق : أهمله الليث .
وفي ( نوادر الأعراب ) يقال : ما زالَ فلانٌ صامِقاً منذ اليومِ وصامِياً وصابِياً أي عطشان أو جائِعاً .
قال : وهذه صَمَقةٌ من الحَرّةِ : أَي غليظةٌ ، قالوا : وأَصْمَقْت الباب وَأَصْفَقته ، أَي : أَغلقته ، قاله السُّلميُّ .
قصم : قال الليث : القَصْمُ : دقُّ الشيء ، ويقال للظالم : قَصَمَ الله ظهره ، ورجلٌ قَصِمٌ ، أي : هارٍ ضعيف سريع الانكسار ، وقناةٌ قَصِيمةٌ أي منكسرة ، والأقْصَمُ أعمُّ وأعرف من الأقصَفِ وهو الذي انقصمت ثنيَّتُه من النصف والقَصِيمَةُ من الرَّمل ما أنبت الغَضى ، وهي القصائم .
وفي حديث النبي : ( ويُرفعُ أهل الغُرفِ إلى غُرفهم في دُرَّة بيضاء ليس فيها قَصْمٌ ولا فَصْمٌ ) .
قال أبو عبيد : القصم بالقاف هو أن ينكسر الشيء فَيَبينَ ، يقال منه : قصمتُ الشيء : إذا كسرته حتى يَبِينَ ، ومنه قيل : فلانٌ أقْصَمُ الثَّنِيَّةِ إذا كان منكسِرها .
ومنه الحديث الآخر : ( استغنوا عن الناس ولو عن قِصْمَةِ السِّواك ) يعني ما انكسر منه إذا اسْتِيكَ به .
قال : وأما الفَصْمُ بالفاء فهو أن ينصدع الشيء من غير أن يَبِينَ .
أبو عبيد : القَصائمُ من الرِّمال ما ينبت العِضاه .
أبو منصور : وقول الليث في القَصِيمَةِ : ما ينبت الغَضى هو الصواب ، كذلك حفظته عن العرب ، والقَصيمُ موضع معروف يشقُّه طريق بطن فلجٍ .
وأنشد ابن السكيت :
يا ريّها اليوم على مبين
على مُبين جرد القصيم
وإياه عنى الراجز :
أفرِغْ لشولٍ وعشارٍ كُومِ
باتت تُعَشَّى الليل بالقَصيم
وقال آخر يصف صياداً :
وأشعثَ أعلى مالهِ كِفَفٌ لهُ
بفرشِ فلاةٍ بينهنَّ قَصيمُ
والفرش : منابتُ العُرْفُطِ .
شمر عن ابن الأعرابي : فرشٌ من عُرْفُطٍ وقصيمةٌ من غَضىً ، وأيكةٌ من أثْلٍ ، وغالٌ من سَلَمٍ وسليلٌ من سمرٍ .
وفي الحديث : ( تطلعُ الشمس من جهنم بين قَرْني شيطان فما ترتفع في السماء من قَصْمَةٍ إلا فُتح لها باب من النار فإذا اشتدت الظهيرة فُتحت الأبواب كلها ) ، القصْمةُ : مرقاةُ الدرجة سميت قَصْمةً لأنها كِسرةٌ ، وكل شيء كسرته فقد قصمتهُ .
قمص : قال الليث : القِماصُ ألا يستقر في موضع تراه يَقْمِصُ فيثبُ من مكانه من غير صبر ، يقال للقلِقِ قد أخذه القِماصُ .
قال : والقَمَصُ : ذباب صغار يكون فوق الماء ، والواحدة قَمَصَة ، والجراد أول ما يخرج من بيضه يسمى قَمَصاً ، والقَمِيصُ معروف يذكَّر ، وأنَّثه جريرٌ حين أراد به الدِّرع فقال :
يدعو هوازِنَ والقميصُ مُفاضةٌ
تحت النِّطاق تُشَدُّ بالأزرارِ
وقال ابن الأعرابي : رُوِي عن عثمان أن النبي قال له : ( إن الله سَيُقَمِّصُكَ قميصاً وإنك لتُلاَصُ على خلعه فإياك وخلعه ) ، قال : القميصُ : الخلافة ، والقميصُ : غلاف القلب ، والقميصُ : البِزْذَوْنُ الكثير القُماص والقِماصِ ، والضمُّ أفصح .
صقم : أهمله الليث .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الصَّيْقَمُ : المُنْتِنُ الرائحة .

##### Türkçe

ق ص م
**صمق** , **قمص** , **قصم** , **صقم** .

**صمق** : Onu Leys ihmal etti.
Ve ( **نوادر الأعراب** )’da denilir: Falan kimse bugün’den beri **صامِقاً** ve **صامِياً** ve **صابِياً** olmaya devam etti; yani susamış veya aç.
Dedi: Ve bu, **الحَرّة**’den bir **صَمَقةٌ**’dır: yani kalın. Dediler: Ve kapıyı **أَصْمَقْت** ve **أَصْفَقته**; yani onu kapattım; bunu Sülmî söyledi.

**قصم** : Leys dedi: **القَصْمُ**: şeyin dövülmesi. Ve zalime denilir: Allah onun sırtını **قَصَمَ** etti. Ve **قَصِمٌ** bir adam: yani çürük, zayıf, çabuk kırılan. Ve **قَصِيمةٌ** bir mızrak: yani kırık. Ve **الأقْصَمُ** , **الأقصَفِ**’ten daha genel ve daha bilinir; o, ön dişi yarıdan kırılmış olandır. Ve kumdan **القَصِيمَةُ**: **الغَضى** bitiren (kısım); bunlar **القصائم**’dir.
Ve Peygamber’in hadisinde: (Ve **الغُرف** ehli, içinde **قَصْمٌ** da **فَصْمٌ** da olmayan beyaz bir inci içinde odalarına yükseltilir.)
Ebû Ubeyd dedi: **القصم** , **القاف** ile, şeyin kırılıp ayrılmasıdır; ondan denilir: **قصمتُ** şeyi: onu, ayrılıncaya kadar kırdığım zaman. Ondan denildi: Falan kimse **أقْصَمُ الثَّنِيَّةِ**’dir; kırığı olan kimse ise.
Ve ondan diğer hadis: (İnsanlardan, **قِصْمَةِ السِّواك**’tan bile olsa, müstağni olun.) Yani onunla **اسْتِيكَ** edildiğinde ondan kırılan şey.
Dedi: **الفَصْمُ** ise, **الفاء** ile, şeyin ayrılmadan çatlamasıdır.
Ebû Ubeyd: Kumlardan **القَصائمُ**: **العِضاه** bitiren (kısımlar).
Ebû Mansûr: Leys’in **القَصِيمَةِ** hakkında sözü: **الغَضى** bitiren (kısım) doğrudur; onu Araplardan böyle ezberledim. Ve **القَصيمُ** bilinen bir yerdir; onu, **بطن فلجٍ** yolu yarar.
İbnü’s-Sikkît okudu:
يا ريّها اليوم على مبين
على مُبين جرد القصيم

Ve onu recez söyleyen kastetti:
أفرِغْ لشولٍ وعشارٍ كُومِ
باتت تُعَشَّى الليل بالقَصيم

Ve bir başkası bir avcıyı vasfederek dedi:
وأشعثَ أعلى مالهِ كِفَفٌ لهُ
بفرشِ فلاةٍ بينهنَّ قَصيمُ

Ve **الفرش**: **العُرْفُط**’un bitiş yerleridir.
Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **فرشٌ** , **عُرْفُط**’tan; ve **قصيمةٌ** , **غَضى**’dan; ve **أيكةٌ** , **أثْل**’den; ve **غالٌ** , **سَلَم**’den; ve **سليلٌ** , **سمر**’den.
Ve hadiste: (Güneş, şeytanın iki **قَرْن**’i arasından cehennemden doğar; gökte bir **قَصْمَةٍ** kadar yükselmez ki ona ateşten bir kapı açılmış olmasın; öğle şiddetlenince bütün kapılar açılır.) **القصْمةُ**: basamağın merdiven basamağıdır; ona **قَصْمةً** adı verildi, çünkü o bir kırık parçadır; her neyi kırdıysan onu **قصمتهُ** etmişsindir.

**قمص** : Leys dedi: **القِماصُ**: bir yerde durmamak; onu görürsün, **يَقْمِصُ** eder, sabır olmaksızın yerinden sıçrar. Huzursuza denilir: onu **القِماصُ** aldı.
Dedi: Ve **القَمَصُ**: suyun üstünde bulunan küçük sineklerdir; teki **قَمَصَة**. Ve çekirge, yumurtasından ilk çıktığında **قَمَصاً** diye adlandırılır. Ve **القَمِيصُ** bilinir; müzekker yapılır. Cerîr onu, zırhı kastettiğinde müennes yaptı; şöyle dedi:
يدعو هوازِنَ والقميصُ مُفاضةٌ
تحت النِّطاق تُشَدُّ بالأزرارِ

İbnü’l-A‘râbî dedi: Osman’dan rivayet edildi ki Peygamber ona dedi: (Allah sana bir **قميصاً** giydirecek; sen de onu çıkarmaya zorlanacaksın; sakın onu çıkarma.) Dedi: **القميصُ**: hilafettir. Ve **القميصُ**: kalbin kılıfıdır. Ve **القميصُ**: **البِزْذَوْنُ**; **القُماص** ve **القِماصِ**’ı çok olan; ve damme (ile okunuş) daha fasîhtir.

**صقم** : Onu Leys ihmal etti.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الصَّيْقَمُ**: kokusu pis olan.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والميم وما يثلثهما)
(قمن)  القاف والميم والنون كلمةٌ واحدة. يقال: هو قَمَنٌ أنْ يفعَل كذا، لا يثنى* ولا يُجمَع إذا فتحتَ ميمه، فإن كَسَرتَ أو قُلْت قَمينٌ ثنَّيت وجَمعت. ومعنى قَمِينٍ: خَليقٌ.
(قمه)  القاف والميم والهاء فيه كلماتٌ ليست بأصليَّة. يقولون: قَمَه الشّيء، إذا انْغَمَس في الماء فارتفعَ حيناً وغابَ حيناً. وقِفاف قُمَّه. تَغيبُ في السَّرابِ وتظهر. وهذا في الإبدال، وأصله قُمَّس. ويقولون: قَمَهَ البعيرُ مثل قَمَحَ، إذا رَفَعَ رأسَه ولم يشرب الماءَ، هو من الإبدال.
وكلمةٌ أخرى من المقلوب، قال ابن دُرَيْد([1]): القَمَه مثل القَهَم، وهو قِلَّةُ الشَّهوة للطّعام، قَهِمَ وقَمِه.
(قما)  القاف والميم والحرف المعتلُّ كلمةٌ تدلُّ على حقارة وذُلّ. يقال: هو قَمِيٌّ بيّن القَماءة، أي الحقارة. وأقْمَيْته أنا: أذللته.
وإذا هُمِز كان لـه معنىً آخر، وذلك قولهم: تقمَّأْت الشَّيء، إذا طلبتَه، تَقَمُّؤاً. وزعم ناسٌ أنَّ هذا من باب الإعجاب، يقال أقمأَني الشَّيءُ: أعجبني. وأقْمَأَتِ الإبِلُ: سَمِنَتْ. وتَقَمَّأْتُ الشَّيء: جمعته شيئاً بعد شيء. قال:
لقد قَضَيْتُ فلا تَستهزئا سَفَهاً *** ممَّا تقمَّأْتُه من لذّةٍ وطَرِي([2])(قمح)  القاف والميم والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على صفةٍ تكون عند شُرب الماء من الشَّارب، وهو رَفْعُهُ رأسَه. من ذلك القامح، وهو الرَّافع رأسَه من الإبل عند الشُّرب امتناعاً منه. وإبلٌ قِماح. قال:
ونحنُ على جوانبِها قُعودٌ *** نَغضُّ الطَّرفَ كالإبلِ القِمَاحِ([3])ويقولون: رَوِيَتْ حَتَّى انقَمَحَتْ، أي تركت الشُّرب رِيَّاً. وشَهْرا قُِمَاحٍ:
أشدُّ ما يكون من البَرْدِ، وسمِّيا بذلك لأنَّ الإبلَ إذا وردت آذاها بَردُ الماء فقَامَحَتْ، أي رفَعَتْ رؤوسَها.
ومما شذَّ عن هذا الأصل القَمْح، وهو البُرّ. ويقولون -ولعله أن يكون صحيحاً: اقتَمَحْتُ السَّويقَ وقَمَحْتُه، إذا ألقيتَه في فمك براحَتِك. قال ابن دريد([4]): القُمْحة من الماء: ما ملأَ فاكَ منه. والقُمَّحات: الوَرْس، أو الزَّعفران، أو الذَّرِيرة، كلُّ ذلك يُقال.
(قمد)  القاف والميم والدال أصَيلٌ يدلُّ على طُولٍ وقُوّة وشِدّة. من ذلك القُمُدُّ: القويُّ الشَّديد. قال ابن دريد([5]): "القَمْد أصل بناء القُمُدّ. [و] الأقمد: الطَّويل، رجلٌ أَقْمدُ وامرأةٌ قمداء، وقُمُدّ وقُمُدَّة".
(قمر)  القاف والميم والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على بَياضٍ في شيء، ثم يفرّع منه. من ذلك القَمَر: قَمَر السَّماء، سمِّي قمراً لبياضه. وحمارٌ أقمر، أي أبيض. وتصغير القَمَر قُمَيْر: قال:
وقميرٍ بدا ابن خمسٍ وعشريـ *** ـنَ فقالت له الفتاتان قُوما([6])ويقال: تقمَّرتُه: أتيتُه في القَمْراء. ويقولون: قَمِرَ التَّمْر: وأقْمَرَ، إذا ضَرَبَهُ البردُ فذهبت حلاوتُه قبل أن يَنضَج. ويقال: تَقَمَّر الأسدُ، إذا خَرَجَ يطلبُ الصيد في القَمْرَاء، قال:
سَقَط العِشاءُ به على مُتَقمِّرٍ *** ثَبْتِ الجَنَانِ مُعَاوِدِ التَّطْعانِ([7])وقمَرَ القومُ الطّيرَ، إذا عَشَّوْها ليلاً فصادُوها. فأمَّا قول الأعشى:
تَقَمَّرَها شيخٌ عِشاءً فأصبحتْ *** قُضاعِيَّةً تَأْتي الكواهنَ ناشِصا([8])فقيل: معناه كما يتقمَّر الأسدُ الصْيدَ. وقال آخرون: تقمّرها: خدَعها كما يُعَشَّى الطّائرُ ليلاً فيُصَاد.
ومن الباب: قَمِرَ الرّجُل، إذا لم يُبصِر في الثَّلج. وهذا على قولهم: قَمِرَت القِربة: وهو شيءٌ يُصِيبُها كالاحتراق من القَمَر.
فأمّا قولُهم: قَمَرَ يَقْمِرُ قَمْراً، والقِمار من المقامرة، فقال قومٌ: هو شاذ عن الأصل الذي ذكرناه، وقال آخرون: بل هو منه. وذلك أنَّ المُقامِرَ يزيد مالُه ولا يَبْقَى على حال. وهذا شيءٌ قد سَمِعناه. واللهُ أعلمُ بصحَّتِه.
قال ابن دريد: تَقَمَّرَ الرّجُل: إذا طَلَبَ من يقامره([9]). ويقال: قَمَرْتُ الرّجُلَ أقمُره وأقمِرُه.
(قمس)  القاف والميم والسين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على غَمْسِ شيءٍ في الماء، والماء نفسُه يسمَّى بذلك. من ذلك قَمَسْت الشيءَ في الماء: غَمَسْتُه. ويقال: إنّ قاموس البحرِ: مُعظَمه. وقالوا في ذكر المَدِّ والجزر: إنَّ مَلَكاً قد وُكِّل بقاموس البحر، كلَّما وَضَعَ رجلَه فاض، فإذا رفَعَها غاضَ. ويقولون*: قَمَسَ الولدُ في بطن أمِّه: اضطرب. والقَمَّاس: الغَوَّاص. وانْقَمَسَ النّجم: انحطَّ في المَغْرِب. وتقول العربُ للإنسان إذا خاصم مَنْ هو أجرأ منه: "إنما يُقَامِسُ حُوتاً".
(قمش)  القاف والميم والشين. يقولون: القَمْش: جَمْعُ الشيء من ها هنا [وهُنَا([10])].
(قمص)  القاف والميم والصاد أصلان: أحدهما يدل على لُبس شيء والانشِيامِ فيه، والآخَر على نَزْوِ شيءٍ وحركة.
فالأوَّل القَميص للإنسان([11]) معروف. يقال: تَقَمَّصَه، إذا لَبِسه. ثم يُستعار ذلك في كلِّ شيء دخل فيه الإنسان، فيقال: تقمَّصَ الإمارَةَ، وتقمَّص الوِلاية. وجَمْع القميص أقمصةٌ، وقُمُص.
والأصل الآخر القَمْص، من قولهم: قمص البعير ويقمُص قمصاً وقِمَاصاً، وهو أن يرفع يدَيه ثم يطرحَهما معاً ويَعجِنَ برجليه. وفي الحديث([12])ذكر القامصة، وهو من هذا. يقال قَمَص البحر بالسَّفينة، إذا حَرّكَها بالموج، فكأنَّها بعيرٌ يقمِصُ.
(قمط)  القاف والميم والطاء أُصَيْلٌ يدلُّ على جمع وتجمُّع. من ذلك القَمْط: شدُّ أعصابِ الصبيِّ بقماطِهِ. ومنه قُمِطَ الأسير، إذا جُمع بين يديه ورجليه بِحبل. ووقعت على قِماطِهِ، معناه، على عَقْدِ أمرِهِ كيف عَقْدُه، وكذلك إذا فَطِنْتَ له. ومرَّ بنا حولٌ قَميطٌ، أي تامٌّ جميع. وسِفادُ الطَّائرِ قَمْطٌ أيضاً، لجمعه ماءه في أُنثاه.
(قمع)  القاف والميم والعين أصولٌ ثلاثة صحيحة: أحدها نزولُ شيءٍ مائعٍ في أداةٍ تُعْمَل له، والآخَر إذلالٌ وقهر، والثالث جنسٌ من الحيوان.
فالأوَّل القِمَعُ معروف، يقال قِمَعٌ وقِمْع. وفي الحديث: "وَيلٌ لأقماع القول"، وهم الذين يَسمَعون ولا يَعُون، فكأنَّ آذانَهم كالأقماع التي لا يَبْقَى فيها شيء. ويقولون: اقتَمَعْتُ ما في السِّقاء، إذا شربتَه كلَّه، ومعناه أنك صِرْت([13]) له كالقِمَع.
والأصل الآخَر، وقد يمكنُ أنْ يُجمَعَ بينه وبين الأوَّل بمعنىً لطيف، وذلك قولُهم: قمَعْتُه: أذلَلْتُهُ. ومنه قَمَعْتُه، إذا ضربته بالمِقْمَع. قال الله تعالى: ﴿ولهُمْ مَقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ﴾ [الحج 21]. وسمِّي قَمَعَة بن الياس لأنَّ أباه أمره بأمرٍ فانقمع في بيته، فسمِّي قَمَعة. والقياس في هذا والأوَّلِ متقارِب؛ لأنَّ فيه الوُلوجَ في بيته وكذلك الماءُ ينقمع في القِمَع. والأصل الآخَر القَمَع: الذُّباب الأزرق العظيم. يقال: تركناه يتَقَمَّع الذِّبَّانُ من الفَرَاغ، أي يذُبُّها كما يتقمَّع الحِمار. وتُسمَّى تلك الذِّبَّانُ: القَمَعُ. قال أوس:
ألم تر أنَّ اللهَ أنزلَ نصرَه *** وعُفْرُ الظِّباء في الكِناسِ تَقَمَّعُ([14])ويقال: أقْمَعتُ الرّجل عنِّي، إذا ردَدتَه عنك. وهو من هذا، كأنَّه طردَه. ومما حُمِل على التَّشبيه بهذا، القَمَعُ: ما فوق السَّناسِن من سَنام البعيرِ من أعلاه. ومنه القَمَع: غِلَظٌ في إحدى رُكبتَي الفَرَس. والقَمَع: بَثْرَةٌ تكون في المُوق من زيادةِ اللَّحم.
ومما شَذَّ عن هذه الأصولِ قولُهم: إنَّ قمعة مالِ القومِ: خيارُه([15]).
(قمل)  القاف والميم واللام كلماتٌ تدلُّ على حَقارةٍ وقماءة. رجلٌ قَمَليٌّ، أي حقير، والقُمَّل: صِغار الدَّبا. وأقْمَلَ الرِّمْث، إذا بدا ورقُه صغاراً، كأنَّ ذلك شبِّه بالقُمَّل.
--------------ـــ
([1]) الجمهرة (3: 167).
([2]) لابن مقبل، كما في المجمل واللسان (قمأ).
([3]) لبشر بن أبي خازم، كما في اللسان (قمح) ومختارات ابن الشجري 80.
([4]) الجمهرة (2: 182).
([5]) الجمهرة (2: 294).
([6]) لعمر بن أبي ربيعة في ديوانه 50 والأزمنة والأمكنة للمرزوقي 50. ورواية الديوان: "له قالت الفتاتان". وفي الأزمنة:
وقمير بدا لخمس وعشريـ *** ـن لـه قالت الفتاتان قوما
          قال المرزوقي: "يريد قومَنْ".
([7]) لعبد الله عنمة الضبي، كما في اللسان (قمر) برواية: "حامي الذمار معاود الأقران". وقبله:
أبلغ عثيمة أن راعي إبله *** سقط العشاء به على سرحان
          وانظر أمثال الميداني (1: 300).
([8]) ديوان الأعشى 108 واللسان (قمر، نشص).
([9]) في الجمهرة (2: 406): "إذا غلب من يقامره"، وما هنا صوابه.
([10]) في المجمل: "من هنا وهنا".
([11]) في الأصل: "الإنسان".
([12]) هو حديث علي كرم الله وجهه أنه "قضى في القارصة والقامصة والواقصة بالدية أثلاثاً".
([13]) في الأصل: "صوت".
([14]) كذا وصواب الرواية: "أرسل مزنة"، كما في المجمل واللسان وإصلاح المنطق 49 والمخصص (8: 183). وأما رواية المقاييس فهي في بيت آخر لرجل إسلامي أنشده ياقوت في رسم القادسية، وهو:
ألم تر أن الله أنزل نصره *** وسعد بباب القادسية معصم
([15]) في الأصل: "خيارهم"، صوابه في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(قاف, **القاف**; mim, **الميم**; ve onları üçleyen şeyin bâbı)

(**قمن**)  **القاف** ve **الميم** ve **النون** tek bir kelimedir. Denir: O, şöyle şöyle yapması için **قَمَنٌ**dur; mîmi fetha yaptığın zaman ikilenmez* ve çoğullanmaz; eğer kesre yaparsan yahut **قَمينٌ** dersen ikilersin ve çoğullarsın. **قَمِينٍ**’in mânâsı: **خَليقٌ**.

(**قمه**)  **القاف** ve **الميم** ve **الهاء**’da aslî olmayan kelimeler vardır. Derler: **قَمَه**’u şey, suya daldığı zaman; bir müddet yükselir ve bir müddet kaybolur. Ve **قِفاف** **قُمَّه**. Serapta kaybolur ve görünür. Bu, ibdâl’dedir; aslı **قُمَّس**’tir. Ve derler: **قَمَهَ** deve, **قَمَحَ** gibi; başını kaldırdığı ve suyu içmediği zaman; ibdâl’dendir.

Ve maklûbdan başka bir kelime: İbn Düreyd([1]) dedi: **القَمَه** **القَهَم** gibidir; o, yemeğe iştahın azlığıdır; **قَهِمَ** ve **قَمِه**.

(**قما**)  **القاف** ve **الميم** ve illetli harf, hakaret ve zillete delâlet eden bir kelimedir. Denir: O, **قَمِيٌّ**dur, **القَماءة**’si apaçıktır; yani hakaret. Ve ben onu **أقْمَيْته**: onu zelil kıldım.

Ve hemzelenirse onun başka bir mânâsı olur; bu da onların sözü: **تقمَّأْت** şeyi, onu istediğin zaman; **تَقَمُّؤاً**. Ve bir topluluk iddia etti ki bu, i‘câb bâbındandır; denir: **أقمأَني** şey: beni hayran bıraktı. Ve **أقْمَأَتِ** develer: semirdi. Ve **تَقَمَّأْتُ** şeyi: onu, şeyden sonra şey olarak topladım. Dedi:
لقد قَضَيْتُ فلا تَستهزئا سَفَهاً *** ممَّا تقمَّأْتُه من لذّةٍ وطَرِي([2])(**قمح**)  **القاف** ve **الميم** ve **الحاء** aslîdir; su içen kimsenin su içmesi sırasında bulunan bir sıfata delâlet eder; o da başını kaldırmasıdır. Bundan **القامح**; o, içme sırasında ondan imtina ederek develerden başını kaldırandır. Ve **إبلٌ قِماح**. Dedi:
ونحنُ على جوانبِها قُعودٌ *** نَغضُّ الطَّرفَ كالإبلِ القِمَاحِ([3])Ve derler: **رَوِيَتْ** ta ki **انقَمَحَتْ**; yani kanmış olarak içmeyi bıraktı. Ve **شَهْرا قُِمَاحٍ**:
Soğuğun en şiddetli olduğu. Ve ikisi bununla adlandırıldı; çünkü develer suya vardığında suyun soğuğu onlara eziyet eder de **قَامَحَتْ**, yani başlarını kaldırdılar.

Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **القَمْح**, o da buğdaydır. Ve derler —belki de sahih olur—: **اقتَمَحْتُ** **السَّويقَ** ve **قَمَحْتُه**, onu avucunla ağzına attığın zaman. İbn Düreyd([4]) dedi: Sudan **القُمْحة**: ondan ağzını dolduran şey. Ve **القُمَّحات**: **الوَرْس**, yahut **الزَّعفران**, yahut **الذَّرِيرة**; bunların hepsi söylenir.

(**قمد**)  **القاف** ve **الميم** ve **الدال** aslîdir; uzunluğa ve kuvvete ve şiddete delâlet eder. Bundan **القُمُدُّ**: kuvvetli, şiddetli. İbn Düreyd([5]) dedi: "**القَمْد** **القُمُدّ**’un bina aslıdır. [Ve] **الأقمد**: uzun; **رجلٌ أَقْمدُ** ve **امرأةٌ قمداء**; ve **قُمُدّ** ve **قُمُدَّة**".

(**قمر**)  **القاف** ve **الميم** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir şeyde beyazlığa delâlet eder, sonra ondan dallanır. Bundan **القَمَر**: göğün **قَمَر**’ı; beyazlığından dolayı **قمراً** diye adlandırıldı. Ve **حمارٌ أقمر**: yani beyaz. Ve **القَمَر**’ın küçültmesi **قُمَيْر**: dedi:
وقميرٍ بدا ابن خمسٍ وعشريـ *** ـنَ فقالت له الفتاتان قُوما([6])Ve denir: **تقمَّرتُه**: ona **القَمْراء**’da geldim. Ve derler: **قَمِرَ** hurma; ve **أقْمَرَ**, soğuk ona vurduğu zaman da olgunlaşmadan önce tatlılığı gittiği zaman. Ve denir: **تَقَمَّر** aslan, **القَمْرَاء**’da avı istemek için çıktığı zaman; dedi:
سَقَط العِشاءُ به على مُتَقمِّرٍ *** ثَبْتِ الجَنَانِ مُعَاوِدِ التَّطْعانِ([7])Ve **قمَرَ** kavim kuşu, onu geceleyin akşam yedirdikleri zaman da onu avladıkları zaman. Ama A‘şâ’nın sözü:
تَقَمَّرَها شيخٌ عِشاءً فأصبحتْ *** قُضاعِيَّةً تَأْتي الكواهنَ ناشِصا([8])Denildi ki: mânâsı, aslanın avı **يتقمَّر** etmesi gibidir. Ve başkaları dedi: **تقمّرها**: onu aldattı; tıpkı kuşun geceleyin akşam yedirilip de avlanması gibi.

Ve bâbdan: **قَمِرَ** adam, karda görmediği zaman. Bu, onların sözü üzerine: **قَمِرَت** kırba; o, **القَمَر**’dan bir yanık gibi ona isabet eden bir şeydir.

Ama onların sözü: **قَمَرَ يَقْمِرُ قَمْراً** ve **القِمار** kumardan; bir topluluk dedi: bu, zikrettiğimiz asıldan şâzdır; başkaları dedi: bilakis ondandır. Bu da şudur: kumar oynayanın malı artar ve bir hâl üzere kalmaz. Bu, işittiğimiz bir şeydir. Allah onun sıhhatini daha iyi bilendir.

İbn Düreyd dedi: **تَقَمَّرَ** adam: kendisiyle kumar oynayacak kimseyi istediği zaman([9]). Ve denir: **قَمَرْتُ** adamı; onu **أقمُره** ve **أقمِرُه**.

(**قمس**)  **القاف** ve **الميم** ve **السين** sahih bir asıldır; bir şeyi suya daldırmaya delâlet eder; suyun kendisi de bununla adlandırılır. Bundan: **قَمَسْت** şeyi suda: onu daldırdım. Ve denir: denizin **قاموس**’u: onun çoğudur. Ve med-cezir zikrinde dediler: denizin **قاموس**’una bir melek vekil kılınmıştır; her ne zaman ayağını koysa taşar, onu kaldırınca çekilir. Ve derler*: **قَمَسَ** çocuk annesinin karnında: çalkalandı. Ve **القَمَّاس**: dalgıç. Ve **انْقَمَسَ** yıldız: batıda alçaldı. Ve Araplar, kendisinden daha cüretkâr olanla çekişen insana der: "إنما يُقَامِسُ حُوتاً".

(**قمش**)  **القاف** ve **الميم** ve **الشين**. Derler: **القَمْش**: şeyi buradan [ve buradan([10])] toplamak.

(**قمص**)  **القاف** ve **الميم** ve **الصاد** iki asıldır: biri bir şeyi giyip onun içine sinmeye delâlet eder; diğeri bir şeyin sıçramasına ve hareketine.

Birincisi: insan için **القَميص**([11]) mâlûmdur. Denir: **تَقَمَّصَه**; onu giydiği zaman. Sonra bu, insanın içine girdiği her şeyde istiâre edilir; denir: **تقمَّصَ الإمارَةَ** ve **تقمَّص الوِلاية**. Ve **القميص**’in cem‘i: **أقمصةٌ** ve **قُمُص**.

Diğer asıl: **القَمْص**; onların sözü: **قمص** deve ve **يقمُص** **قمصاً** ve **قِمَاصاً**; o da iki elini kaldırıp sonra ikisini birlikte atması ve iki ayağıyla yoğurmasıdır. Hadiste([12]) **القامصة** zikredildi; o, bundandır. Denir: **قَمَص** deniz gemiyi; dalgayla onu hareket ettirdiği zaman; sanki o, **يقمِصُ** eden bir deve gibidir.

(**قمط**)  **القاف** ve **الميم** ve **الطاء** aslîdir; toplamaya ve toplanmaya delâlet eder. Bundan **القَمْط**: çocuğun sinirlerini kundak bağıyla bağlamak. Ve ondan: **قُمِطَ** esir; iki eli ve iki ayağı bir iple bir araya getirildiği zaman. Ve **وقعت على قِماطِهِ**; mânâsı: işinin bağlanışına, nasıl bağlandığına; aynı şekilde onu kavradığın zaman. Ve bize tam bir yıl geçti: **حولٌ قَميطٌ**; yani tamam, bütün. Ve kuşun çiftleşmesi de **قَمْطٌ**tur; suyunu dişisinde toplamasından dolayı.

(**قمع**)  **القاف** ve **الميم** ve **العين** üç sahih asıldır: biri, akıcı bir şeyin onun için yapılmış bir alete inişi; diğeri zelil kılma ve kahretme; üçüncüsü hayvandan bir cinstir.

Birincisi **القِمَع** mâlûmdur; denir: **قِمَعٌ** ve **قِمْع**. Hadiste: "وَيلٌ لأقماع القول"; onlar, işitirler ve anlamazlar; sanki kulakları, içinde hiçbir şey kalmayan huniler gibidir. Ve derler: **اقتَمَعْتُ** kırbadaki şeyi; onu bütünüyle içtiğin zaman; mânâsı, senin ona **القِمَع** gibi olmandır.

Diğer asıl; ve onunla birinci arasında latif bir mânâ ile birleştirmek mümkün olur: onların sözü: **قمَعْتُه**: onu zelil kıldım. Ve ondan: **قَمَعْتُه**, onu **بالمِقْمَع** ile vurduğun zaman. Allah Teâlâ dedi: ﴿ولهُمْ مَقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ﴾ [الحج 21]. Ve **قَمَعَة بن الياس** diye adlandırıldı; çünkü babası ona bir iş emretti de o evinde sindi; böylece **قَمَعة** diye adlandırıldı. Bu ve birincisinde kıyas yakındır; çünkü onda evine giriş vardır; aynı şekilde su da **القِمَع**’da **ينقمع** olur. Diğer asıl **القَمَع**: büyük mavi sinek. Denir: Onu, boşluktan sinekler **يتَقَمَّع** eder hâlde bıraktık; yani onları, eşeğin **يتقمَّع** etmesi gibi kovar. Ve o sinekler: **القَمَعُ** diye adlandırılır. Evs dedi:
ألم تر أنَّ اللهَ أنزلَ نصرَه *** وعُفْرُ الظِّباء في الكِناسِ تَقَمَّعُ([14])Ve denir: **أقْمَعتُ** adamı benden; onu senden geri çevirdiğin zaman. O, bundandır; sanki onu kovmuştur. Ve bununla teşbihe hamledilen şeylerden: **القَمَعُ**: devenin hörgücünün en üstünden, **السَّناسِن**’in üstündeki şey. Ve ondan: **القَمَع**: atın iki dizinden birinde kalınlık. Ve **القَمَع**: göz pınarında etin artmasından olan bir kabarcık.

Ve bu asıllardan şâz olan şeylerden: onların sözü: kavmin malının **قمعة**’si: onun seçkini([15]).

(**قمل**)  **القاف** ve **الميم** ve **اللام** hakaret ve **قماءة**’ye delâlet eden kelimelerdir. **رجلٌ قَمَليٌّ**: yani hakir. Ve **القُمَّل**: çekirgelerin küçükleri. Ve **أقْمَلَ** **الرِّمْث**; yaprağı küçük olarak belirdiği zaman; sanki bu, **القُمَّل**’e benzetilmiştir.

--------------ـــ
([1]) el-Cemhere (3: 167).
([2]) İbn Mukbil’indir; el-Mücmel ve el-Lisân’da (قمأ) olduğu gibi.
([3]) Bişr b. Ebî Hâzim’indir; el-Lisân’da (قمح) ve İbn eş-Şecerî’nin Muhtârât’ında 80.
([4]) el-Cemhere (2: 182).
([5]) el-Cemhere (2: 294).
([6]) Ömer b. Ebî Rebîa’nındır; Dîvân’ında 50 ve el-Merzûkî’nin el-Ezmine ve’l-Emkine’sinde 50. Dîvân rivayeti: "له قالت الفتاتان". Ve el-Ezmine’de:
وقمير بدا لخمس وعشريـ *** ـن لـه قالت الفتاتان قوما
          el-Merzûkî dedi: "قومنْ murad eder".
([7]) Abdullah ‘Aneme ed-Dabbî’nindir; el-Lisân’da (قمر) "حامي الذمار معاود الأقران" rivayetiyle. Ve ondan önce:
أبلغ عثيمة أن راعي إبله *** سقط العشاء به على سرحان
          el-Meydânî’nin Emsâl’ine bak (1: 300).
([8]) A‘şâ Dîvânı 108 ve el-Lisân (قمر، نشص).
([9]) el-Cemhere’de (2: 406): "إذا غلب من يقامره"; buradaki onun doğrusudur.
([10]) el-Mücmel’de: "من هنا وهنا".
([11]) asılda: "الإنسان".
([12]) Ali’nin —Allah yüzünü keremli kılsın— hadisi: "قضى في القارصة والقامصة والواقصة بالدية أثلاثاً".
([13]) asılda: "صوت".
([14]) böyle; rivayetin doğrusu: "أرسل مزنة"dir; el-Mücmel, el-Lisân, Islahu’l-Mantık 49 ve el-Muhassas’ta (8: 183) olduğu gibi. أما المقاييس rivayeti ise, Yâkût’un Kâdisiyye maddesinde naklettiği İslâmî bir adama ait başka bir beyittedir; o da:
ألم تر أن الله أنزل نصره *** وسعد بباب القادسية معصم
([15]) asılda: "خيارهم"; el-Mücmel’deki doğrusu.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- القميص معروف، وجمعه قمص وأقمصة وقمصان. قال تعالى: ﴿إن كان قميصه قد من قبل﴾ [يوسف/26]، ﴿وإن كان قميصه قد من دبر﴾ [يوسف/ 27] وتقمصه: لبسه، وقمص البعير يقمص ويقمص: إذا نزا، والقماص: داء يأخذه فلا يستقر به موضعه ومنه (القامصة) (الحديث عن علي أنه قضى في القارصة والقامصة والواقصة بالدية أثلاثا. والقامصة: النافرة الضاربة برجليها.
انظر: النهاية 4/108) في الحديث.

##### Türkçe

- **القميص** bilinen (şey)dir; çoğulu **قمص** ve **أقمصة** ve **قمصان**’dır. Yüce Allah dedi ki: ﴿إن كان **قميصه** قد من قبل﴾ [Yusuf/26], ﴿وإن كان **قميصه** قد من دبر﴾ [Yusuf/27]. Ve **تقمصه**: onu giydi. Ve **قمص** deve **يقمص** ve **يقمص**: sıçradığı zaman. Ve **القماص**: ona isabet eden bir hastalıktır; onunla bulunduğu yer ona durulmaz (yerinde durmaz). Ondandır (**القامصة**). Hadiste (Ali’den, **القارصة** ve **القامصة** ve **الواقصة** hakkında diyeti üçte birler olarak hükmettiği rivayet edilmiştir. Ve **القامصة**: ürküp sıçrayan, iki ayağıyla vuran (dişi)dir.
Bak: en-Nihâye 4/108) hadiste.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق م ص
قمّصه ثوباً فتقمّصه وقمّص هذا الثوب اقطع منه قميصاً‏.‏
وعيرٌ قامص وقمص يقمص ويقمص قماصاً بالكسر كالنّفار والشراد‏.‏
وتقامص الصبيان وبينهم مقامصة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ قمّصه الله وشيَ الخلافة‏.‏
وتقمّص لباس العزّ‏.‏
وهتك الخوف قميص قلبه أي حجابه‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ وأبيض هفّاف القميص انتضيته وألقيت بن القوم مهتضماً ضمرا أراد قلب الذبيحة‏.‏
وقمص البحر بالسفينة‏:‏ حركها بأمواجه كأنها تقمص‏.‏
وقمّصت الناقة بالرّديف‏:‏ مضت به نشيطةً‏.‏
قال لبيد‏:‏ عذافرة تقمّص بالرّدافي تخونها نزولي وارتحالي ويقال للقلق‏:‏ أخذه القماص‏.‏
وفي مثل ‏"‏ ما بالعير من قماص ‏"‏ وإنه لقموص الحنجرة أي كذّاب‏.‏

##### Türkçe

ق م ص
Ona bir elbise giydirdi de onu giyindi; ve “bu elbiseyi giydir” (demek): ondan bir **قميص** kes.

Ve **قامص** bir yaban eşeği; ve **قمص**: **يقمص** ve **يقمص**; **قماصاً** (kesre ile), **النّفار** ve **الشراد** gibi.

Ve oğlanlar **تقامص** ettiler; ve aralarında **مقامصة** vardır.

Mecazdan: Allah ona hilâfet süsünü giydirdi.

Ve izzet elbisesini giyindi.

Ve korku, kalbinin **قميص**unu, yani örtüsünü yırttı.

Zû’r-Rumme dedi ki:
Ve beyaz, **القميص**i hafif (olanı) onu sıyırıp çıkardım
ve kavmin oğlunu ezilmiş, zayıf (olarak) bıraktım
Maksadı: kurbanlığın kalbi.

Ve deniz gemiyle **قمص** etti: onu dalgalarıyla hareket ettirdi; sanki o **تقمص** eder.

Ve dişi deve, terkidekiyle **قمّصت**: onunla çevikçe yürüdü.

Lebîd dedi ki:
**عذافرة** terkidekilerle **تقمّص** eder
inişim ve göçüşüm ona hıyanet eder
Ve huzursuzluğa denir: **القماص** onu aldı.

Ve “**ما بالعير من قماص**” meselinde; ve o, boğazın **قموص**udur; yani yalancıdır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القميص الذي يلبس معروف مذكر، وقد يُعْنى به الدرع فيؤنث؛ وأَنثه جرير حين أَراد به الدرع فقال:
تَدْعُو هوازنَ والقميصُ مُفاضةٌ،
تَحْتَ النّطاقِ، تُشَدُّ بالأَزرار
والجمع أَقْمِصةَ وقُمُصٌ وقُمْصانٌ. وقَمَّص الثوبَ: قَطَعَ منه قميصاً؛ عن اللحياني. وتَقَمَّصَ قميصَه: لَبسه، وإِنه لَحَسن الْقِمْصة؛ عن اللحياني. ويقال: قَمَّصْتُهُ تقميصاً أَي أَلبستُه فتَقَمَّص أَي لَبِس. وروى ابن الأَعرابي عن عثمان أَن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، قال له: إِن اللّه سَيُقَمِّصُك قميصاً وإِنك سَتُلاصُ على خَلْعِهِ فإِياك وخَلْعَه، قال: أَراد بالقميص الخلافة في هذا الحديث وهو من أَحسن الاستعارات. وفي حديث المَرْجُوم: إِنه يَتَقَمَّص في أَنهار الجنة أَي يَتَقَلَّب ويَنْغَمِس، ويروى بالسين، وقد تقدم. والقميص: غِلاف القلب. قال ابن سيده: وقَمِيصُ القلب شحمه أُراه على التشبيه.
والقِماص: أَن لا يَسْتَقر في موضع تراه يَقْمِصُ فيَثِب من مكانه من غير صبر. ويقال للقَلِقِ: قد أَخذه القِماص. والقَماص والقُماص: الوثب، قمَصَ يَقْمُص ويَقْمِص قُماصاً وقِماصاً. وفي المثل: أَفلا قِماص بالبعير؛ حكاه سيبويه، وهو القِمِصَّى أَيضاً؛ عن كراع.
وقَمَص الفرسُ وغيرُه يقمُص ويقمِص قَمْصاً وقِماصاً أَي اسْتَنَّ وهو أَن يرفع يديه ويطرحهما معاً ويَعْجِنَ برجليه. يقال: هذه دابة فيها قِماص، ولا تقل قُماص، وقد ورد المثل المتقدم على غير ذلك فقيل: ما بالعَيْر من قِماص، وهو الحِمار؛ يُضْرَب لمن ذَلّ بعد عز. والقَمِيص: البِرْذَوْن الكثير القِماصِ والقُماص، والضم أَفصح. وفي حديث عمر: فَقَمَص منها قَمْصاً أَي نَفَر وأَعرض. وفي حديث عليّ: أَنه قَضَى في القارِصَة والقامِصَة والواقِصَة بالدية أَثلاثاً؛ القامِصَة النافِرَة الضاربة برجلها، وقد ذكر في قرص. ومنه حديث الآخر: قَمَصَت بأَرْجُلِها وقنصت بأَحْبُلها. وفي حديث أَبي هريرة: لتَقْمِصَنَّ بكم الأَرضَ قُماص البَقَر، يعني الزلزلة. وفي حديث سليمان ابن يسار: فقَمَصَت به فصرَعَتْه أَي وثَبَت ونَفَرَت فأَلْقَتْه. ويقال للفرس: إِنه لقامِص العُرْقُوب، وذلك إِذا شَنِج نَساهُ فَقَمَصَتْ رِجْلُه. وقَمَصَ البَحْرُ بالسفينة إِذا حرَّكها بالموج.ويقال للكذاب: إِنه لَقَموص الحَنْجَرَة؛ حكاه يعقوب عن كراع. والقَمَص: ذُبابٌ صِغار يَطير فوق الماء، واحدته قمَصَة. والقَمَصُ: الجَراد أَوَّلَ ما تَخْرُجُ من بيضه، واحدته قمَصَة.

##### Türkçe

**القميص**: giyilen (şey) ki mâlûmdur; müzekkerdir; ve onunla **الدرع** kastedilebilir de muennes yapılır; ve onu muennes yaptı **جرير**; **الدرع** ile murad ettiğinde, şöyle dedi:

تَدْعُو هوازنَ والقميصُ مُفاضةٌ،
تَحْتَ النّطاقِ، تُشَدُّ بالأَزرار

Ve cem‘i: **أَقْمِصةَ** ve **قُمُصٌ** ve **قُمْصانٌ**. Ve **قَمَّص الثوبَ**: ondan bir **قميصاً** kesti; **اللحياني**’den. Ve **تَقَمَّصَ قميصَه**: onu giydi; ve şüphesiz o, elbette güzel **الْقِمْصة** sahibidir; **اللحياني**’den. Ve denilir: **قَمَّصْتُهُ تقميصاً** yani onu giydirdim; böylece **تَقَمَّص** yani giydi.

Ve **ابن الأَعرابي**, **عثمان**’dan rivayet etti: Peygamber, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, ona dedi ki: “Şüphesiz Allah sana bir **قميصاً** giydirecektir ve şüphesiz sen onu çıkarmaya zorlanacaksın; artık sakın onu çıkarma.” Dedi: Bu hadiste **القميص** ile hilâfeti murad etti; ve o, en güzel istiârelerdendir.

Ve **المَرْجُوم** hadîsinde: “Şüphesiz o, cennet nehirlerinde **يَتَقَمَّص** eder” yani **يَتَقَلَّب** eder ve **يَنْغَمِس** eder; ve **بالسين** ile rivayet olunur; ve daha önce geçti. Ve **القميص**: kalbin kılıfı. **ابن سيده** dedi: Ve kalbin **قَمِيصُ**u onun yağıdır; onu teşbih üzere görüyorum.

Ve **القِماص**: bir yerde yerleşik olmamandır; onu görürsün, **يَقْمِصُ** eder de yerinden sıçrar; sabır olmaksızın. Ve huzursuza denilir: “Onu **القِماص** almıştır.” Ve **القَماص** ve **القُماص**: sıçrayış; **قمَصَ يَقْمُص ويَقْمِص قُماصاً وقِماصاً**. Ve meselde: “**أَفلا قِماص بالبعير**”; onu **سيبويه** hikâye etti; ve o, **القِمِصَّى** da (dır); **كراع**’dan.

Ve **قَمَص الفرسُ** ve başkası **يقمُص ويقمِص قَمْصاً وقِماصاً**; yani **اسْتَنَّ** etti; ve o, iki elini kaldırması ve ikisini birlikte atması ve ayaklarıyla yoğurmasıdır. Denilir: “Bu bir binek hayvanıdır, onda **قِماص** vardır”; ve **قُماص** deme; ve daha önceki mesel bunun dışında vârid olmuştur da şöyle denilmiştir: “**ما بالعَيْر من قِماص**”; ve o, **الحِمار**dır; izzetten sonra zelil olana darb olunur. Ve **القَمِيص**: **البِرْذَوْن**; **القِماصِ** ve **القُماص**ı çok olan; ve damme daha fasîhtir.

Ve **عمر** hadîsinde: “Bundan **قَمَص** etti bir **قَمْصاً**” yani ürktü ve yüz çevirdi. Ve **عليّ** hadîsinde: Şüphesiz o, **القارِصَة** ve **القامِصَة** ve **الواقِصَة** hakkında diyete üçte birler olarak hükmetti; **القامِصَة**: ürken, ayağıyla vuran; ve **قرص** maddesinde zikredildi. Ve ondan, diğerinin hadîsi: “**قَمَصَت** ayaklarıyla ve **قنصت** ipleriyle.”

Ve **أَبي هريرة** hadîsinde: “Elbette yer, sizinle **قُماص** sığırın **قُماص**ı gibi **لَتَقْمِصَنَّ** edecektir”; yani zelzele. Ve **سليمان ابن يسار** hadîsinde: “Onunla **قَمَصَت** de onu devirdi” yani sıçradı ve ürktü de onu attı. Ve ata denilir: “Şüphesiz o, elbette **قامِص العُرْقُوب**tur”; ve bu, **نَساهُ**u burkulup da ayağı **فَقَمَصَتْ** ettiği zamandır.

Ve **قَمَصَ البحرُ بالسفينة**: dalgayla onu hareket ettirdiği zaman. Ve yalancıya denilir: “Şüphesiz o, elbette **قَموص الحَنْجَرَة**dir”; **يعقوب** onu **كراع**’dan hikâye etti.

Ve **القَمَص**: suyun üstünde uçan küçük sineklerdir; onun bir tanesi **قمَصَة**dir. Ve **القَمَصُ**: çekirge; yumurtasından ilk çıktığı zaman; onun bir tanesi **قمَصَة**dir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق م ص * * القَمِيصُ * الذي يلبس والجمع * القُمْصانُ * و * الأَقْمِصةُ * و * قَمَّصًهُ * قميصا * فَتَقَمَّصَهُ * أي لبسه

##### Türkçe

* ق م ص * * **القَمِيصُ** * giyilen şeydir; çoğulu * **القُمْصانُ** * ve * **الأَقْمِصةُ** *’dır. Ve * **قَمَّصًهُ** * ona bir * **قميصا** * giydirdi; böylece o da onu * **فَتَقَمَّصَهُ** * yani onu giydi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

قمص الفرس وغيره يقمص  ، بالضم،  ويقمص  ، بالكسر،  قمصا وقماصا، بالضم والكسر  ، واقتصر الجوهري على الكسر: ومنع الضم، وهما جميعا في كتاب  يافع ويفعة  فقال: هو قماص الدابة وقماصه،  أو إذا صار  ذلك  عادة له فبالضم، وهو  أي القمص والقماص  أن يرفع يديه ويطرحهما معا، ويعجن برجليه  ، وهو الاستنان أيضا. قمص  البحر بالسفينة  ، إذا  حركها  بالموج، كما في الصحاح، وهو مجاز. من المجاز: القماص  ككتاب: القلق  والنفور،  والوثب، ويضم  . يقال: هذه دابة فيها قماص وقماص. وزاد في اللسان الفتح أيضا، فهو مثلث، قال: والضم أفصح. في المثل:   ما بالعير من قماص   بالوجهين،  يضرب لضعيف لا حراك به، ولمن ذل بعد عز  ، نقلهما الصاغاني، وعلى الأخير اقتصر الجوهري، ويروى المثل أيضا:  أفلا قماص بالبعير  ، وهذا حكاه سيبويه. وفي حديث سليمان بن يسار  فقمصت به فصرعته  ، أي وثبت ونفرت فألقته. وفي حديث أبي هريرة  لتقمصن بكم الأرض قماص النفر  يعني الزلزلة. والقماص، بالضم: أن لا يستقر في موضع، تراه يقمص فيثب من مكانه من غير صبر.ويقال للقلق: قد أخذه القماص. وفي حديث عمر:  فقمص منها قمصا: أي نفر وأعرض. القموص،  كصبور: الدابة تقمص بصاحبها  ، أي تثب. قال امرؤ القيس يصف ناقة:
  تظاهر فيها الني لا هي بـكـرة                      ولا ذات ضفر في الزمم قموص وقال عدي بن زيد:
  ومرتقى نيق على نقـنـق                      أدبر عود ذي لكاف قموص  كالقميص  أيضا، كأمير، وهو البرذون الكثير القماص. القموص:  الأسد  ، عن ابن خالويه، هو  القلق  الذي  لا يستقر  في مكان، لأنه يطوف في طلب الفرائس، وهو مأخوذ من القماص. القموص:  جبل بخيبر، عليه حصن أبي الحقيق اليهودي  .  والقميص  : الذي يلبس، مذكر،  وقد يؤنث  -إذا عني به الدرع. وقد أنثه جرير حين أراد به الدرع:
  تدعو هوازن والقميص مفاضة                      تحت النطاق تشد بـالأزرار

  فإنه أراد: وقميصه درع مفاضة. ويروى: تدعو ربيعة، يعني له ربيعة بن مالك بن حنظله -:  م  ، معروف. وذكر الشيخ ابن الجزري وغيره أن القميص ثوب مخيط بكمين غير مفرج يلبس تحت الثياب،  أو لا يكون إلا من قطن  ، أو كتان. وفي بعض النسخ: ولا يكون بالواو،  وأما من الصوف فلا  ، نقله الصاغاني. وفي شرح الشمائل لابن حجر المكي بعد ما نقل عبارة المصنف، وكأن حصره المذكور للغالب. قال شيخنا: وقال قوم: ولعله مأخوذ من الجلدة التي هي غلاف القلب، وقيل: مأخوذ من التقمص وهو التقلب.  ج قمص  ، بضمتين،  وأقمصة، وقمصان  ، بالضم. القميص:  المشيمة  ، نقله الصاغاني. قال ابن الأعرابي: القميص:  غلاف القلب  ، وهو مجاز. وقال ابن سيده: قميص القلب: شحمه، أراه على التشبيه. وفي الأساس: يقال: هتك الخوف قميص قلبه. من المجاز  في الحديث  :  قال النبي صلى الله عليه وسلم لعثمان رضي الله تعالى عنه:  إن الله سيقمصك قميصا  ، وإنك ستلاص على خلعه، فإياك وخلعه  هكذا رواه ابن الأعرابي بسنده. ويروى:  فإن أرادوك على خلعه فلا تخلعه   أي  إن الله  سيلبسك لباس الخلافة  ، أي يشرفك بها ويزينك كما يشرف ويزين المخلوع عليه بخلعته. والإلاصة: الإدارة. وقال ابن الأعرابي: أراد بالقميص الحلافة في هذا الحديث، وهو من أحسن الاستعارات.  والقمصى، كزمكى: القبصى  ، وهو العدو السريع، عن الفراء وقال كراع: القمصى: القماص.  والقمص، محركة: ذباب صغار تكون فوق الماء  ، الواحدة قمصة كذا في بعض نسخ الصحاح،  أو البق الصغار  ، يكون  على الماء الراكد  ، قاله ابن دريد. القمص أيضا:  الجراد أول ما يخرج من بيضه  ، والواحدة قمصة.  وقمصه تقميصا: ألبسه قميصا، فتقمص هو  ، أي لبسه. وقد يستعار فيقال: تقمص الإمارة، وتقمص الولاية، وتقمص لباس العز.
 ومما يستدرك عليه: قمص الثوب تقميصا: قطع منه قميصا. ويقال: قمص هذا الثوب، كما يقال: قب هذا الثوب أي اقطعه قباء، عن اللحياني. وإنه لحسن القمصة، بالكسر، عن اللحياني أيضا. وتقمص في النهر: تقلب وانغمس والسين لغة فيه. والقامصة: الناقزة برجلها، هو في حديث علي كرم الله تعالى وجهه، وقد مر في  ق ر ص  . ويقال للفرس إنه لقامص العرقوب وذلك إذا شنج نساه فقمصت رجله. عن ابن الأعرابي. ويقال للكذاب: إنه لقموص الحنجرة، حكاه يعقوب عن كراع، وقد مر في  غ و ص  أيضا، وهو مجاز. وتقامص الصبيان. وبينهم مقامصة. وقمصت الناقة بالرديف: مضت به نشيطة، وهو مجاز. وأبو الفتح، الحسين بن أبي القاسم بن أبي سعد النيسابوري القماص، كشداد، من شيوخ أبي سعد السمعاني، نسب إلى بيع القمصان، مات سنة 507. ومنية القمص، بضم القاف والميم المشددة،: قرية بمصر بالقرب من منية ابن سلسيل، ومنها الجلال عبد الرحمن بن أحمد القمصي من شيوخ الجلال السيوطي رحمهما الله تعالى.

##### Türkçe

**قمص** at ve başkası **يقمص** eder; ḍamm ile, ve **يقمص** eder; kesr ile; **قمصا** ve **قماصا** (ḍamm ve kesr ile). Cevherî kesr ile yetindi: ve ḍammı men etti; hâlbuki ikisi de **يافع ويفعة** kitabındadır; şöyle dedi: o, binek hayvanının **قماص**’ıdır ve onun **قماص**’ıdır; yahut eğer bu ona âdet olursa ḍamm iledir. Ve o—yani **القمص** ve **القماص**—iki elini kaldırıp ikisini birlikte atması ve ayaklarıyla yoğurmasıdır; ve o, **الاستنان** dadır.

**قمص** deniz gemiyle: eğer onu dalgayla hareket ettirirse; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve o mecazdır.

Mecazdandır: **القماص** (kitap gibi): huzursuzluk ve ürkme, ve sıçrama; ve ḍamm edilir. Denir: bu, içinde **قماص** ve **قماص** bulunan bir binek hayvanıdır. **اللسان**’da fethi de ekledi; böylece o üçlüdür; dedi: ve ḍamm daha fasîhtir.

Meselde: “Devede **قماص** yoktur” iki vecihle; hareketi olmayan zayıf için ve izzetten sonra zelil olan için darb olunur; ikisini de **الصاغاني** nakletti; ve Cevherî sonuncusuna yetindi. Mesel ayrıca şöyle rivayet olunur: “Devede **قماص** yok mu?”; bunu **سيبويه** hikâye etti.

Süleyman b. Yesâr hadîsinde: “Onunla **قمصت** ettim de onu yere serdim”; yani sıçradı ve ürktü de onu attı. Ebû Hureyre hadîsinde: “Yer sizi, ürkekliğin **قماص**’ı gibi mutlaka **لتقمصن** edecektir”; yani zelzele.

**القماص** ḍamm ile: bir yerde karar kılmamak; onu görürsün, **يقمص** eder de sabır olmaksızın yerinden sıçrar. Ve huzursuz olana denir: onu **القماص** almıştır. Ömer hadîsinde: “Ondan bir **قمصا** ile **قمص** etti”; yani ürktü ve yüz çevirdi.

**القموص** ( **صبور** gibi): binek hayvanı sahibini **تقمص** eder; yani sıçrar. İmru’ul-Kays bir deveyi vasfederek dedi:

  تظاهر فيها الني لا هي بـكـرة                      ولا ذات ضفر في الزمم قموص

Adî b. Zeyd dedi:

  ومرتقى نيق على نقـنـق                      أدبر عود ذي لكاف قموص

**القموص** ayrıca **القميص** gibi, **أمير** gibi; ve o, **القماص**’ı çok olan **البرذون**’dur.

**القموص**: aslan; İbn Hâlaveyh’ten. O, mekânda karar kılmayan huzursuzdur; çünkü avları aramak için dolaşır; ve o, **القماص**’tan alınmıştır.

**القموص**: Hayber’de bir dağ; üzerinde Yahudi Ebû’l-Hakîk’in kalesi vardır.

**القميص**: giyilen şey; müzekkerdir; ve zırh kastedilirse müennes kılınabilir. Cerîr onu zırh murad ettiğinde müennes kıldı:

  تدعو هوازن والقميص مفاضة                      تحت النطاق تشد بـالأزرار

Çünkü o, “ve onun **قميص**’i, geniş bir zırhtır” demek istedi. Şöyle de rivayet olunur: “تدعو ربيعة”; yani ona Rabîa b. Mâlik b. Hanzala—: **م**—ma‘lûm. Şeyh İbnü’l-Cezerî ve başkaları zikretti ki **القميص**, iki kollu, yarılmamış dikilmiş bir elbisedir; elbiselerin altında giyilir; yahut ancak pamuktan olur; yahut ketenden. Bazı nüshalarda: “ve olmaz” vâv ile; ama yünden olana gelince, olmaz; **الصاغاني** nakletti. İbn Hacer el-Mekkî’nin **الشمائل** şerhinde, musannifin ibaresini naklettikten sonra: sanki onun zikredilen tahsisi galib içindir. Şeyhimiz dedi: ve bir kavim dedi: belki kalbin kılıfı olan deriden alınmıştır; ve denildi: **التقمص**’tan alınmıştır, o da dönüp durmadır.

Çoğulu **قمص** (iki ḍamme ile), ve **أقمصة**, ve **قمصان** (ḍamm ile).

**القميص**: eş; **الصاغاني** nakletti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **القميص**: kalbin kılıfı; ve o mecazdır. İbn Sîde dedi: kalbin **قميص**’i: onun yağıdır; onu teşbih üzere görüyorum. **الأساس**’ta: denir: korku, kalbinin **قميص**’ini yırttı.

Mecazdandır, hadîste: Nebî صلى الله عليه وسلم عثمان رضي الله تعالى عنه’a dedi: “Allah seni bir **قميص** ile mutlaka **سيقمصك** edecektir; ve sen onun çıkarılmasına zorlanacaksın; sakın onu çıkarma”; İbnü’l-A‘râbî bunu senediyle böyle rivayet etti. Şöyle de rivayet olunur: “Eğer seni onun çıkarılmasına isterlerse onu çıkarma”; yani Allah sana hilâfet elbisesini mutlaka giydirecektir; yani onunla seni şereflendirecek ve süsleyecektir; tıpkı kendisine hil‘at giydirilenin hil‘atiyle şereflenip süslendiği gibi. **الإلاصة**: döndürme. İbnü’l-A‘râbî dedi: bu hadîste **القميص** ile hilâfeti murad etti; ve o, en güzel istiârelerdendir.

**القمصى** ( **زمكى** gibi): **القبصى**; ve o, hızlı koşudur; Ferrâ’dan. Kurâ‘ dedi: **القمصى**: **القماص**.

**القمص** (harekeli): suyun üstünde bulunan küçük sineklerdir; bir tanesi **قمصة**; bazı **الصحاح** nüshalarında böyle. Yahut küçük tahtakuruları; durgun su üzerinde olur; İbn Düreyd söyledi.

**القمص** ayrıca: çekirgenin yumurtasından ilk çıktığı zamanki hâli; bir tanesi **قمصة**.

**قمصه** onu **تقميصا**: ona bir **قميص** giydirdi; böylece o **تقمص** etti; yani onu giydi. Ve ödünç alınır da denir: **تقمص** emirliği, ve **تقمص** vilâyeti, ve **تقمص** izzet elbisesini.

Ve onun üzerine istidrâk edilendir: **قمص** elbiseyi **تقميصا**: ondan bir **قميص** kesti. Ve denir: bu elbiseyi **قمص** et; tıpkı “bu elbiseyi **قب** et” denildiği gibi; yani onu bir **قباء** olarak kes; Lihyânî’den. Ve o, kesr ile, güzel **القمصة** sahibidir; yine Lihyânî’den.

Ve nehirde **تقمص** etti: döndü durdu ve daldı; **السين** onda bir dildir.

**القامصة**: ayağıyla sıçrayan; o, Ali kerramallahu تعالى وجهه hadîsindedir; ve **ق ر ص**’ta geçti.

Ve ata denir: o, **قامص العرقوب**’dur; bu, onun siniri kasılıp da ayağı **قمصت** ettiğinde olur; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve yalancıya denir: o, **قموص الحنجرة**’dir; Ya‘kûb, Kurâ‘dan hikâye etti; ve **غ و ص**’ta da geçti; ve o mecazdır.

Ve çocuklar **تقامص** ettiler. Ve aralarında **مقامصة** vardır.

Ve deve, terkidekiyle **قمصت** etti: onunla çevikçe gitti; ve o mecazdır.

Ve Ebû’l-Feth, Hüseyin b. Ebî’l-Kâsım b. Ebî Sa‘d en-Nîsâbûrî **القماص** ( **شداد** gibi), Ebû Sa‘d es-Sem‘ânî’nin şeyhlerindendir; **القمصان** satmaya nisbet edilmiştir; 507 yılında öldü.

Ve **منية القمص** (kāf ve şeddeli mîm ḍamm ile): Mısır’da, **منية ابن سلسيل** yakınında bir köydür; ve ondan Celâl Abdurrahman b. Ahmed **القمصي**, Celâl es-Süyûtî’nin şeyhlerindendir; Allah تعالى ikisine de rahmet etsin.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَمَصَ
1 قَمَصَ ذ , aor. قَمُصَ (S, M, A, Msb, K) and قَمِصَ , (S, M, Msb, K,) inf. n. قَمْصٌ (S, Msb, K) and قِمَاصٌ, (S, M, A, K, or this is a simple subst., Msb,) and قُمَاصٌ, (M, K, or this last is not allowable, S,) He (a horse or other animal, S, A, K, or a camel, Msb) raised his fore legs together and put them down together, (S, A, Msb, K,) on being mounted or ridden, (Msb,) and beat the ground (عَجَنَ) with his hind feet; (S, K;) like اِسْتَنَّ; (S;) as also ↓ قمّص: (A:) or قُمَاصٌ, with damm, is the inf. n. when it signifies he did so usually: (K:) and, inf. n. قِمَاصٌ and قُمَاصٌ, he pranced, leaped, sprang, or bounded: (M, K:) and, inf. n. قِمَاصٌ, (tropical:) he was, or became, restless, unquiet, or unsteady, (K, TA,) and took fright, and ran away at random, or shied: (TA:) and, inf. n. قُمَاصٌ, (assumed tropical:) it (a bird of the kind called نُغَر) remained not steadily in a place, but leaped from its place impatiently: and, inf. n. قَمْصٌ, (assumed tropical:) he took fright, and ran away at random, or shied, and turned aside or away. (TA.) You say, هٰذِهِ الدَّابَّةُ فِيهَا قِمَاصٌ; you should not say قُمَاصٌ; (S;) or you say قُمَاصٌ also; (TA;) and قَمَاصٌ, which last is the most chaste; (L, TA;) This beast has in her a property of raising and putting down her fore legs together, and beating the ground with her hind legs. (S.) And it is said in a proverb, (S,) مَا بِالعَيْرِ مِنْ قِمَاصٍ, (S, A, K,) and قُمَاصٍ; (Sgh, TA; and so, as well as قِمَاصٍ, in two copies of the S;) i. e. الحِمَار; (S;) [There is not in the ass any power of raising and putting down his fore legs together, &c.;] applied to him who has become low, or mean, after being high, in rank, or condition; (S, A, K;) and to a weak man, in whom is no activity: (A, K:) or, as the proverb is related by Sb, أَفَلَا قُمَاصَ بِالعَيْرِ [Is there not, then, any power &c. in the ass?] (M, TA.) And in a trad., فَقَمَصَتْ بِهِ فَصَرَعَتْهُ And it leaped, or sprang, or bounded, and took fright, and ran away at random, or shied, with him, and threw him down. (TA.) You also say, النَّاقَةُ بِالرَّدِيفِ ↓ قَمَّصَتِ (tropical:) The she-camel went briskly with the rider upon the hinder part. (A.) And قَمَصَ البَحْرُ بِالسَّفِينَةِ, (S, K,) or بِهَا ↓ قَمَّصَ, (A,) (tropical:) The sea put the ship in a state of commotion (S, A, K) by the waves (S, A) thereof. (A.) And it is said in a trad., لَتَقْمِصَنَّ بِكُمُ الأَرْضُ قُمَاصَ النُّغَرِ (assumed tropical:) Verily the earth shall be in a state of commotion with you [like the commotion of the kind of bird called نغر]. (TA.) You say also, أَخَذَهُ القِمَاصُ (tropical:) Restlessness, or inquietude, or unsteadiness, seized him. (A, TA.) And, of a horse whose sciatic vein or nerve is contracted, (شَنِجَ, [not شبح as in Freytag's Lexicon,]) قَمَصَتْ رِجْلُةُ [app. meaning, His hind leg became twitched up, as in springhalt]: in which case you also say of him, العُرْقُوبِ ↓ اـِنَّهُ لَقَامِصُ [as though meaning, verily he has a twitching up of the hock]. (S, TA.) [See also عُسَافٌ.]

2 قَمَّصَ see 1, in three places. -A2- قمّصهُ قَمِيصًا He clad him with a قميص [or shirt]: (S, Msb, K:) and قمّصهُ ثَوْبًا [he clad him with a garment as a shirt]. (A.) [Hence] you say, قمّصهُ اللّٰهُ وَشْىَ الخِلَافَةِ (tropical:) [God invested him with the variegated robe of the office of Khaleefeh]. (A.) And it is said in a trad., (K, TA,) that Mohammad said to 'Othmلn, (TA,) اـِنَّ اللّٰهَ سَيُقَمِّصُكَ قَمِيصًا, meaning (tropical:) Verily God will invest thee with the apparel of the office of Khaleefeh, (K, TA,) and will ennoble and adorn thee like as he is ennobled and adorned who has a robe of honour conferred upon him. (TA.) ― -b2- قمّص الثَّوْبَ, (inf. n. تَقْمِيصٌ, TA,) He cut out a قَمِيص [or shirt] from the piece of cloth. (Lh, M, A, TA.)

تقمّص فِى النَّهْرِ
5 تقمّص فِى النَّهْرِ ذ He turned over, and became immersed, in the river. (TA.) -A2- تقمّص, (K,) or تقمّص قَمِيصًا, (S, M, A, Msb,) He clad himself with a قميص [or shirt]. (S, M, A, Msb, K.) [Hence] you say, تقمّص الاـِمَارَةَ and الوِلَايَةَ (tropical:) [He became invested with the office of commander, prefect, or the like]. (TA.) And تقمّص لِبَاسَ العِزِّ (tropical:) [He became invested with might, or nobility. (A, TA.)

تقامص الصِّبْيَانُ
6 تقامص الصِّبْيَانُ ذ [app., The boys contended in leaping, springing, or bounding, raising both the legs together and putting them down together]: and بَيْنَهُمْ مُقَامَصَةٌ [between them is a contending in leaping, &c.]. (A, TA.)

اـِنَّهُ لَحَسَنُ القِمْصَةِ
اـِنَّهُ لَحَسَنُ القِمْصَةِ ذ [Verily he has a good mode of attiring himself with the shirt]. (Lh, M.)

قِمِصَّى
قِمِصَّى ذ i. q. قُِمَاصٌ, i. e. A leaping, springing, or bounding: (Kr, M:) or i. q. قِبِصَّى, (K,) i. e. a quick run. (Fr, TA.)

قَمَاصٌ
قَمَاصٌ ذ and قُمَاصٌ and قِمَاصٌ: see 1, passim.

قَمُوصٌ
قَمُوصٌ ذ A beast of carriage that leaps, springs, or bounds, (تَقْمِصُ, K, i. e. تَثِبُ, TA,) with its master; as also ↓ قَمِيصٌ; (K;) likewise signifying a hackney (بِرْذَوْن) that leaps, &c., much. (TA.) ― -b2- (tropical:) Restless; unquiet; that does not remain steadily in a place. (K, * TA.) ― -b3- (assumed tropical:) The lion: (IKh, L:) because he goes about in search of his prey. (TA.) ― -b4- اـِنَّهُ لَقَمُوصُ الحَنْجَرَةِ (tropical:) Verily he is a liar; (Kr, M, A;) as also غموص. (TA.)

قَمِيصٌ
قَمِيصٌ ذ : see قَمُوصٌ. -A2- [A shirt; a shift;] a certain thing that is worn, (S,) well known; (M, K;) accord. to El-Keiyim Ibn-El-Jezeree, and others, a sewed garment with two sleeves, not opened [down the front], worn beneath the [other] clothes; (TA;) accord. to El-Hulwلnee, that of which the slit is towards, or to, the shoulder-joint; thus differing from a woman's دِرْع, of which the opening for the head to pass through extends towards, or to, the bosom; but this [says Mtr] I find not in the lexicons: (Mgh, art. درع:) “ or, ” as in some copies of the K, but in others “ and, ” (TA,) only of cotton, (K,) or of linen; (TA;) not of wool: (Sgh, K:) or by this is app. meant that such is generally the case: (Ibn-El-Hajar El-Mekkee, TA:) accord. to some, it may be from the skin [so called] which is the pericardium; [but accord. to Z, the reverse is the case;] or from تَقَيَّصَ signifying “ he turned himself over: ” (TA:) sometimes fem.: (K:) or masc.; but sometimes meaning a coat of mail (دِرْعٌ), and then it is fem.: (M, TA:) pl. [of pauc.] أَقْمِصَةٌ (S, M, K) and [of mult.] قُمْصَانٌ (S, M, Msb, K) and قُمُصٌ. (M, Msb, K.) In a trad. mentioned above, (see 2,) it is used tropically. (TA.) ― -b2- (assumed tropical:) The membrane that encloses a child in the womb. (Sgh, K.) ― -b3- Also, (K,) or قَمِيصُ القَلْبِ, (A,) (tropical:) The pericardium: (IAar, K:) or the latter signifies the fat of the heart; app. as being likened to the garment above mentioned: (M:) [and, by a synecdoche, the heart itself, with its appertenances: see an ex. in a verse cited in art. سود, conj. 9.] You say, هَتَكَ الخَوْفُ قَمِيصَ قَلْبِهِ (tropical:) [Fear rent open his pericardium, or the fat of his heart]. (A, TA.)

قَمَّاصٌ
قَمَّاصٌ ذ A seller of قُمْصَان [or shirts]. (TA.)

قَامِصٌ
قَامِصٌ ذ : see 1, of which it is the act. part. n.: and see an ex. voce مَوْقُوصٌ. ― -b2- Kicking; striking with the foot. (TA.) ― -b3- قَامِصُ العُرْقُوبِ: see 1, last signification.

##### Türkçe

**قَمَصَ**
1 **قَمَصَ** ذ, muzâri‘ı **قَمُصَ** (S, M, A, Msb, K) ve **قَمِصَ**, (S, M, Msb, K,) mastarı **قَمْصٌ** (S, Msb, K) ve **قِمَاصٌ**, (S, M, A, K, yahut bu yalın bir isimdir, Msb,) ve **قُمَاصٌ**, (M, K, yahut bu sonuncusu câiz değildir, S,) O (bir at veya başka bir hayvan, S, A, K, yahut bir deve, Msb) ön ayaklarını birlikte kaldırdı ve birlikte indirdi, (S, A, Msb, K,) binildiği veya sürüldüğü sırada, (Msb,) ve arka ayaklarıyla yeri ( **عَجَنَ** ) dövdü; (S, K;) **اِسْتَنَّ** gibi; (S;) bunun gibi ↓ **قمّص** da: (A:) yahut **قُمَاصٌ**, damme ile, “bunu âdet edinerek yaptı” mânâsına geldiğinde mastardır: (K:) ve mastar **قِمَاصٌ** ve **قُمَاصٌ**, o şahlandı, sıçradı, atıldı yahut zıpladı: (M, K:) ve mastar **قِمَاصٌ**, (mecaz:) o huzursuz oldu yahut huzursuzlaştı, sükûnetsiz oldu yahut sükûnetsizleşti, yahut kararsız oldu, (K, TA,) ve ürktü, ve rastgele kaçtı yahut ürküp yana kaçtı: (TA:) ve mastar **قُمَاصٌ**, (farzedilen mecaz:) o ( **نُغَر** denilen türden bir kuş) bir yerde sâbit durmadı; fakat yerinden sabırsızca sıçrayıp durdu: ve mastar **قَمْصٌ**, (farzedilen mecaz:) o ürktü, ve rastgele kaçtı yahut ürküp yana kaçtı, ve sapıp döndü yahut uzaklaştı. (TA.) Şöyle dersin: هٰذِهِ **الدَّابَّةُ** فِيهَا **قِمَاصٌ**; **قُمَاصٌ** dememelisin; (S;) yahut **قُمَاصٌ** da dersin; (TA;) ve **قَمَاصٌ**, ki bu sonuncusu en fasih olandır; (L, TA;) Bu binek hayvanda, ön ayaklarını birlikte kaldırıp birlikte indirme ve arka ayaklarıyla yeri dövme niteliği vardır. (S.) Ve bir darbımeselde şöyle denmiştir, (S,) مَا بِالعَيْرِ مِنْ **قِمَاصٍ**, (S, A, K,) ve **قُمَاصٍ**; (Sgh, TA; ve S’nin iki nüshasında da, **قِمَاصٍ** ile birlikte böyledir;) yani **الحِمَار**; (S;) [Eşekte ön ayaklarını birlikte kaldırıp birlikte indirme vb. bir güç yoktur;] rütbe yahut hâl bakımından yüksek iken alçalmış yahut bayağılaşmış kimseye uygulanır; (S, A, K;) ve içinde hiçbir faaliyet bulunmayan zayıf adama da: (A, K:) yahut darbımesel Sb tarafından şöyle rivayet edilmiştir: أَفَلَا **قُمَاصَ** بِالعَيْرِ [Öyleyse eşekte hiç mi … gücü yok?] (M, TA.) Ve bir hadiste: فَ**قَمَصَتْ** بِهِ فَصَرَعَتْهُ “Onunla birlikte sıçradı yahut atıldı yahut zıpladı, ve ürktü, ve rastgele kaçtı yahut ürküp yana kaçtı, ve onu yere serdi.” (TA.) Yine şöyle dersin: النَّاقَةُ بِالرَّدِيفِ ↓ **قَمَّصَتِ** (mecaz:) Dişi deve, arka tarafta bulunan biniciyle çevikçe yürüdü. (A.) Ve **قَمَصَ** البَحْرُ بِالسَّفِينَةِ, (S, K,) yahut بِهَا ↓ **قَمَّصَ**, (A,) (mecaz:) Deniz, dalgalarıyla (S, A) gemiyi çalkantı hâline soktu. (S, A, K.) (A.) Ve bir hadiste şöyle denmiştir: لَتَقْمِصَنَّ بِكُمُ الأَرْضُ **قُمَاصَ** النُّغَرِ (farzedilen mecaz:) “Şüphesiz yer, sizinle, [ **نغر** denilen kuş türünün çalkantısı gibi] çalkalanacaktır.” (TA.) Yine şöyle dersin: أَخَذَهُ **القِمَاصُ** (mecaz:) Huzursuzluk yahut sükûnetsizlik yahut kararsızlık onu yakaladı. (A, TA.) Ve siyatik damarı yahut siniri büzülmüş bir at hakkında, ( **شَنِجَ**, [Freytag’ın Lexicon’unda olduğu gibi **شبح** değil,]) **قَمَصَتْ** رِجْلُةُ [görünüşe göre mânâsı: “Arka bacağı seğirdi/çekilip yukarı kalktı”]: bu durumda onun hakkında ayrıca şöyle dersin: العُرْقُوبِ ↓ اـِنَّهُ لَ**قَامِصُ** [sanki mânâsı: “Şüphesiz onda aşık kemiğinin seğirmesi/çekilmesi vardır”]. (S, TA.) [Ayrıca **عُسَافٌ**’a da bak.]

2 **قَمَّصَ**: 1’e bak, üç yerde. -A2- **قمّصهُ** **قَمِيصًا** Ona bir **قميص** [yahut gömlek] giydirdi: (S, Msb, K:) ve **قمّصهُ** **ثَوْبًا** [ona gömlek gibi bir elbise giydirdi]. (A.) [Bundan dolayı] şöyle dersin: **قمّصهُ** اللّٰهُ وَشْىَ الخِلَافَةِ (mecaz:) [Allah onu hilâfet makamının nakışlı elbisesiyle giydirdi]. (A.) Ve bir hadiste denmiştir, (K, TA,) Muhammed’in ‘Othmān’a (TA) şöyle dediği: اـِنَّ اللّٰهَ سَيُقَمِّصُكَ **قَمِيصًا**, mânâsı (mecaz:) “Şüphesiz Allah seni hilâfet makamının elbisesiyle giydirecektir,” (K, TA,) ve onu, kendisine şeref elbisesi giydirilen kimsenin şereflendirilip süslendiği gibi şereflendirip süsleyecektir. (TA.) ― -b2- **قمّص** **الثَّوْبَ**, (mastarı **تَقْمِيصٌ**, TA,) Kumaş parçasından bir **قَمِيص** [yahut gömlek] kesti/biçti. (Lh, M, A, TA.)

**تقمّص فِى النَّهْرِ**
5 **تقمّص فِى النَّهْرِ** ذ Nehirde dönüp devrildi ve suya gömüldü. (TA.) -A2- **تقمّص**, (K,) yahut **تقمّص** **قَمِيصًا**, (S, M, A, Msb,) Kendine bir **قميص** [yahut gömlek] giydi. (S, M, A, Msb, K.) [Bundan dolayı] şöyle dersin: **تقمّص** الاـِمَارَةَ ve الوِلَايَةَ (mecaz:) [Komutanlık, valilik yahut benzeri bir görevi üstlendi]. (TA.) Ve **تقمّص** لِبَاسَ العِزِّ (mecaz:) [Güç yahut izzet elbisesine büründü]. (A, TA.)

**تقامص الصِّبْيَانُ**
6 **تقامص الصِّبْيَانُ** ذ [görünüşe göre: Çocuklar, iki bacağı birlikte kaldırıp birlikte indirerek sıçrama/atılma/zıplamada yarıştılar]: ve بَيْنَهُمْ **مُقَامَصَةٌ** [aralarında sıçramada vb. bir yarışma vardır]. (A, TA.)

اـِنَّهُ لَحَسَنُ **القِمْصَةِ**
اـِنَّهُ لَحَسَنُ **القِمْصَةِ** ذ [Şüphesiz o, gömleği giyinmede iyi bir tarza sahiptir]. (Lh, M.)

**قِمِصَّى**
**قِمِصَّى** ذ **قُِمَاصٌ** ile aynı mânâdadır; yani: Bir sıçrama, atılma yahut zıplama: (Kr, M:) yahut **قِبِصَّى** ile aynı mânâdadır, (K,) yani: hızlı bir koşu. (Fr, TA.)

**قَمَاصٌ**
**قَمَاصٌ** ذ ve **قُمَاصٌ** ve **قِمَاصٌ**: 1’e bak, muhtelif yerlerde.

**قَمُوصٌ**
**قَمُوصٌ** ذ Sahibinin altında sıçrayan, atılan yahut zıplayan ( **تَقْمِصُ**, K, yani **تَثِبُ**, TA) bir binek hayvanı; bunun gibi ↓ **قَمِيصٌ** da: (K;) ayrıca çokça sıçrayan vb. bir **بِرْذَوْن** (rahvan/at) mânâsına da gelir. (TA.) ― -b2- (mecaz:) Huzursuz; sükûnetsiz; bir yerde sâbit durmayan. (K, * TA.) ― -b3- (farzedilen mecaz:) Aslan: (IKh, L:) çünkü avını aramak için dolaşır. (TA.) ― -b4- اـِنَّهُ لَ**قَمُوصُ** الحَنْجَرَةِ (mecaz:) Şüphesiz o yalancıdır; (Kr, M, A;) bunun gibi **غموص** da. (TA.)

**قَمِيصٌ**
**قَمِيصٌ** ذ: **قَمُوصٌ**’a bak. -A2- [Gömlek; iç gömlek;] giyilen belli bir şey, (S,) mâlûm; (M, K;) El-Keiyim İbn-El-Jezeree’ye ve başkalarına göre, iki kollu, [ön tarafından aşağı doğru] açılmamış, [diğer] elbiselerin altında giyilen dikilmiş bir elbise; (TA;) El-Hulwلnee’ye göre, yırtmacı omuz eklemine doğru olan şey; böylece, başın geçmesi için olan açıklığı göğse doğru uzanan kadının **دِرْع**’ından ayrılır; fakat bunu [der Mtr] sözlüklerde bulmuyorum: (Mgh, md. **درع**:) “ yahut, ” K’nin bazı nüshalarında olduğu gibi, fakat diğerlerinde “ ve, ” (TA,) yalnız pamuktan, (K,) yahut ketenden; (TA;) yünden değil: (Sgh, K:) yahut bununla kastedilen görünüşe göre bunun genellikle böyle olduğudur: (Ibn-El-Hajar El-Mekkee, TA:) bazılarına göre, [böyle adlandırılan] perikard olan deriden olabilir; [fakat Z’ye göre durum tersinedir;] yahut “kendini çevirdi” mânâsındaki **تَقَيَّصَ**’tan: (TA:) bazen müennes: (K:) yahut müzekker; fakat bazen zırh ( **دِرْعٌ** ) mânâsına gelir ve o zaman müennestir: (M, TA:) cem‘ [kıllet] **أَقْمِصَةٌ** (S, M, K) ve [kesret] **قُمْصَانٌ** (S, M, Msb, K) ve **قُمُصٌ**. (M, Msb, K.) Yukarıda zikredilen hadiste (2’ye bak) mecazî olarak kullanılmıştır. (TA.) ― -b2- (farzedilen mecaz:) Rahimde çocuğu kuşatan zar. (Sgh, K.) ― -b3- Ayrıca, (K,) yahut **قَمِيصُ** **القَلْبِ**, (A,) (mecaz:) Perikard: (IAar, K:) yahut ikincisi kalbin yağı mânâsınadır; görünüşe göre yukarıda zikredilen elbiseye benzetilerek: (M:) [ve bir mecaz-ı mürsel ile, eklentileriyle birlikte kalbin kendisi: **سود** maddesinde, 9. bâbda zikredilen bir beyitte bir örneğe bak.] Şöyle dersin: هَتَكَ الخَوْفُ **قَمِيصَ** **قَلْبِهِ** (mecaz:) [Korku onun perikardını yahut kalbinin yağını yırttı]. (A, TA.)

**قَمَّاصٌ**
**قَمَّاصٌ** ذ **قُمْصَان** [yahut gömlekler] satıcısı. (TA.)

**قَامِصٌ**
**قَامِصٌ** ذ: 1’e bak; onun ism-i fâilidir: ve **مَوْقُوصٌ** maddesinde bir örneğe bak. ― -b2- Tekmeleyen; ayakla vuran. (TA.) ― -b3- **قَامِصُ** **العُرْقُوبِ**: 1’e bak, son mânâ.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَمَصَ
قَمَصَ I ,  U ( n. ac. قَمْص 1 ,  قُمَاْص 24 ),
a.  Bounded; plunged, reared, pranced; frisked.

b.  ( n. ac. قَمْص 1 ,  قِمَاْص 23 ,  قُمَاْص 24 ), Galloped.

c.  [ Bi ], Shied, ran away with.

d.  [ Bi ], Tossed about ( a ship: sea ).

e.  Became twitched up ( leg ).

قَمَّصَ
قَمَّصَ II ,
a.  see I (c) .

b.  Clad with a shirt.

c.  Invested with.

d.  Cut out a shirt from.

تَقَمَّصَ
تَقَمَّصَ V ,
a.  Put on, wore a shirt.

b.  Was invested with.

c.  [ Fī ], Became immersed.

تَقَاْمَصَ
تَقَاْمَصَ VI ,
a.  Contended together in leaping.

قَمَص
قَمَص 4 ,
a.  Water-flies.

b.  Young locusts.

قِمِصِيّ
قِمِصِيّ 8yi ,
a.  Leaping, springing; run.

قَاْمِص
قَاْمِص 21 ,
a.  Kicking.

قَمَاْص
قَمَاْص 22 ,  قِمَاْص 23 ,
a.  see 8yi .

b.  Trouble; agitation; commotion.

c.  see 24 (b) .

قُمَاْص
قُمَاْص 24 ,
a.  see 8yi .

b.  Power, strength.

قَمِيْص
قَمِيْص 25 , ( pl. قُمُص 10 ,  أَقْمِصَة 15t ,  قُمْصَاْن 35 ),
a.  Shirt; shift.

b.  Tunic.

c.  Surplice; alb.

d.  Membrane.

e.  see 26 .

قَمُوْص
قَمُوْص 26 ,
a.  Bounding, prancing; frisky; restless, unquiet.

قَمَّاْص
قَمَّاْص 28 ,
a.  Seller of shirts.

قَمَّصَ
N. Ac. قَمَّصَ II ,  تَقَمَّصَ V ,
a.  Metempsychosis.

##### Türkçe

**قَمَصَ**
**قَمَصَ** I, U (n. ac. **قَمْص** 1, **قُمَاْص** 24),
a. Sıçradı; daldı, şahlandı, sekerek yürüdü; oynaştı.

b. (n. ac. **قَمْص** 1, **قِمَاْص** 23, **قُمَاْص** 24), Dörtnala gitti.

c. [Bi], Ürküp kaçtı, (binicisini) alıp kaçtı.

d. [Bi], (gemi: deniz) çalkaladı.

e. (Bacak) seğirip yukarı çekilir oldu.

**قَمَّصَ**
**قَمَّصَ** II,
a. I (c)’ye bak.

b. Gömlek giydirdi.

c. (Bir şey ile) donattı.

d. -den bir gömlek kesti.

**تَقَمَّصَ**
**تَقَمَّصَ** V,
a. Gömlek giydi, gömlek kuşandı.

b. (Bir şey ile) donatılmış oldu.

c. [Fī], İçine daldı.

**تَقَاْمَصَ**
**تَقَاْمَصَ** VI,
a. Sıçramada birbirleriyle çekiştiler.

**قَمَص**
**قَمَص** 4,
a. Su sinekleri.

b. Genç çekirgeler.

**قِمِصِيّ**
**قِمِصِيّ** 8yi,
a. Sıçrayıcı, sıçrayan; koşu.

**قَاْمِص**
**قَاْمِص** 21,
a. Tekmeleyen.

**قَمَاْص**
**قَمَاْص** 22, **قِمَاْص** 23,
a. 8yi’ye bak.

b. Sıkıntı; çalkantı; kargaşa.

c. 24 (b)’ye bak.

**قُمَاْص**
**قُمَاْص** 24,
a. 8yi’ye bak.

b. Kudret, güç.

**قَمِيْص**
**قَمِيْص** 25, (pl. **قُمُص** 10, **أَقْمِصَة** 15t, **قُمْصَاْن** 35),
a. Gömlek; iç gömlek.

b. Tunik.

c. Surplice; alb.

d. Zar.

e. 26’ya bak.

**قَمُوْص**
**قَمُوْص** 26,
a. Sıçrayıcı, sekerek yürüyen; oynaşan; huzursuz, sakin olmayan.

**قَمَّاْص**
**قَمَّاْص** 28,
a. Gömlek satıcısı.

**قَمَّصَ**
N. Ac. **قَمَّصَ** II, **تَقَمَّصَ** V,
a. Ruh göçü.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قمص
قَمَصَ - يَقْمُصُ - قَمِِيْص
قمَصَ - يَقْمُصُ + شيء + كائناً: غطاه وستره، وأعطاه به هيئة وحسناً
قَمِيْص: على وزن " فعيل " اسم فاعل مبالغة من " قَمَصَ - يَقْمُصُ ": الساتر مع إعطاء هيئة وحسن: وهو اصطلاحاً نوع من الثياب يلبس في القسم الأعلى من الجسم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " اللباس والستر والتغطية التي تأخذ شكل الجسم المغطى وتلتصق به وتعطيه شكلها" ، وهي:
لَبِسَ - يَلْبَسُ، لَحَفَ - يَلْحَفُ، كَمَّ  - يَكُمُّ، كَسَا - يَكْسُوْ، نَعِلَ - يَنْعَلَ، قمَصَ - يَقْمُصُ
قميص
 	﴿وجاءوا على قميصه بدم كذب قال بل سولت لكم أنفسكم أمرا فصبر جميل والله المستعان على ما تصفون(18)﴾ يوسف
 	﴿قال هي راودتني عن نفسي وشهد شاهد من أهلها إن كان قميصه قد من قبل فصدقت وهو من الكاذبين(26)﴾ يوسف ﴿وإن كان قميصه قد من دبر فكذبت وهو من الصادقين(27)﴾ يوسف
 	﴿واستبقا الباب وقدت قميصه من دبر وألفيا سيدها لدى الباب قالت ما جزاء من أراد بأهلك سوءا إلا أن يسجن أو عذاب أليم(25)﴾ يوسف ﴿فلما رأى قميصه قد من دبر قال إنه من كيدكن إن كيدكن عظيم(28)﴾ يوسف
 	﴿اذهبوا بقميصي هذا فألقوه على وجه أبي يأت بصيرا وأتوني بأهلكم أجمعين(93)﴾ يوسف
مختار الصحاح
● [قمص] ق م ص: القَمِيصُ الذي يلبس والجمع القُمْصانُ و الأَقْمِصةُ و قَمَّصًهُ قميصا فَتَقَمَّصَهُ أي لبسه
الراغب
قمص
- القميص معروف، وجمعه قمص وأقمصة وقمصان. قال تعالى: }إن كان قميصه قد من قبل﴿[يوسف/26]،﴾وإن كان قميصه قد من دبر{ [يوسف/ 27] وتقمصه: لبسه، وقمص البعير يقمص ويقمص: إذا نزا، والقماص: داء يأخذه فلا يستقر به موضعه ومنه (القامصة) (الحديث عن علي أنه قضى في القارصة والقامصة والواقصة بالدية أثلاثا. والقامصة: النافرة الضاربة برجليها.
انظر: النهاية 4/108) في الحديث.
ملخص اللسان:
1.    القميص الذي يلبس معروف مذكر
2. وتَقَمَّصَ قميصَه: لَبسه
3.    والقميص: غِلاف القلب
4.     والقَماص والقُماص: الوثب،  قمَصَ يَقْمُص ويَقْمِص قُماصاً وقِماصاً.
5.    وقَمَص الفرسُ وغيرُه يقمُص ويقمِص قَمْصاً وقِماصاً أَي اسْتَنَّ وهو  أَن يرفع يديه ويطرحهما معاً ويَعْجِنَ برجليه.
لسانالعرب
● - قمص: القميص الذي يلبس معروف مذكر، وقد يُعْنى به الدرع فيؤنث؛ وأَنثه  جرير حين أَراد به الدرع فقال:  تَدْعُو هوازنَ والقميصُ مُفاضةٌ،  تَحْتَ النّطاقِ، تُشَدُّ بالأَزرار  والجمع أَقْمِصةَ وقُمُصٌ وقُمْصانٌ. وقَمَّص الثوبَ: قَطَعَ منه  قميصاً؛ عن اللحياني. وتَقَمَّصَ قميصَه: لَبسه، وإِنه لَحَسن الْقِمْصة؛ عن  اللحياني. ويقال: قَمَّصْتُهُ تقميصاً أَي أَلبستُه فتَقَمَّص أَي لَبِس.  وروى ابن الأَعرابي عن عثمان أَن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، قال له:  إِن اللّه سَيُقَمِّصُك قميصاً وإِنك سَتُلاصُ على خَلْعِهِ فإِياك  وخَلْعَه، قال: أَراد بالقميص الخلافة في هذا الحديث وهو من أَحسن الاستعارات.  وفي حديث المَرْجُوم: إِنه يَتَقَمَّص في أَنهار الجنة أَي يَتَقَلَّب  ويَنْغَمِس، ويروى بالسين، وقد تقدم. والقميص: غِلاف القلب. قال ابن سيده:  وقَمِيصُ القلب شحمه أُراه على التشبيه.  والقِماص: أَن لا يَسْتَقر في موضع تراه يَقْمِصُ فيَثِب من مكانه من  غير صبر. ويقال للقَلِقِ: قد أَخذه القِماص. والقَماص والقُماص: الوثب،  قمَصَ يَقْمُص ويَقْمِص قُماصاً وقِماصاً. وفي المثل: أَفلا قِماص بالبعير؛  حكاه سيبويه، وهو القِمِصَّى أَيضاً؛ عن كراع.  وقَمَص الفرسُ وغيرُه يقمُص ويقمِص قَمْصاً وقِماصاً أَي اسْتَنَّ وهو  أَن يرفع يديه ويطرحهما معاً ويَعْجِنَ برجليه. يقال: هذه دابة فيها  قِماص، ولا تقل قُماص، وقد ورد المثل المتقدم على غير ذلك فقيل: ما بالعَيْر  من قِماص، وهو الحِمار؛ يُضْرَب لمن ذَلّ بعد عز. والقَمِيص: البِرْذَوْن  الكثير القِماصِ والقُماص، والضم أَفصح. وفي حديث عمر: فَقَمَص منها  قَمْصاً أَي نَفَر وأَعرض. وفي حديث عليّ: أَنه قَضَى في القارِصَة  والقامِصَة والواقِصَة بالدية أَثلاثاً؛ القامِصَة النافِرَة الضاربة برجلها، وقد  ذكر في قرص. ومنه حديث الآخر: قَمَصَت بأَرْجُلِها وقنصت بأَحْبُلها. وفي  حديث أَبي هريرة: لتَقْمِصَنَّ بكم الأَرضَ قُماص البَقَر، يعني  الزلزلة. وفي حديث سليمان ابن يسار: فقَمَصَت به فصرَعَتْه أَي وثَبَت ونَفَرَت  فأَلْقَتْه. ويقال للفرس: إِنه لقامِص العُرْقُوب، وذلك إِذا شَنِج  نَساهُ فَقَمَصَتْ رِجْلُه. وقَمَصَ البَحْرُ بالسفينة إِذا حرَّكها  بالموج.ويقال للكذاب: إِنه لَقَموص الحَنْجَرَة؛ حكاه يعقوب عن كراع.  والقَمَص: ذُبابٌ صِغار يَطير فوق الماء، واحدته قمَصَة. والقَمَصُ:  الجَراد أَوَّلَ ما تَخْرُجُ من بيضه، واحدته قمَصَة.
مقاييس اللغة:
(قمص) القاف والميم والصاد أصلان: أحدهما يدل على لُبس شيء والانشِيامِ فيه، والآخَر على نَزْوِ شيءٍ وحركة.
فالأوَّل القَميص للإنسان([11]) معروف. يقال: تَقَمَّصَه، إذا لَبِسه. ثم يُستعار ذلك في كلِّ شيء دخل فيه الإنسان، فيقال: تقمَّصَ الإمارَةَ، وتقمَّص الوِلاية. وجَمْع القميص أقمصةٌ، وقُمُص.
والأصل الآخر القَمْص، من قولهم: قمص البعير ويقمُص قمصاً وقِمَاصاً، وهو أن يرفع يدَيه ثم يطرحَهما معاً ويَعجِنَ برجليه. وفي الحديث([12])ذكر القامصة، وهو من هذا. يقال قَمَص البحر بالسَّفينة، إذا حَرّكَها بالموج، فكأنَّها بعيرٌ يقمِصُ.
القاموس المحيط:
قَمَصَ الفرسُ وغيرُه يَقْمُصُ ويَقْمِصُ قَمْصاً وقُِمَاصاً، بالضم الكسرِ، أو إذا صارَ عادةً له، فبالضم وهو أن يَرْفَعَ يَدَيهِ ويَطْرَحَهُما مَعاً، ويَعْجِنَ بِرِجْلَيْهِ، البَحْرُ بالسفينة حَرَّكَها. وككتابٍ القَلَقُ، والوَثْبُ، ويُضَمُّ. وما بالعَيْر من قُماصٍ، يُضرَبُ لضَعيفٍ لا حَراكَ به، ولِمَنْ ذَلَّ بعدَ عِزٍّ. وكصَبورٍ الدابَّةُ تَقْمُِصُ بصاحِبِها، كالقَميصِ، والأَسَدُ، والقَلِقُ لا يَسْتَقِرُّ، وجَبَلٌ بخَيْبَر عليه حِصْنُ أبي الحُقَيْقِ اليَهوديِّ. والقَميصُ، وقد يُؤَنَّثُ م أو لا يكونُ إلاَّ من قُطْنٍ، وأما من الصُّوفِ، فلا ج قُمُصٌ وأقْمِصَةٌ وقُمْصانٌ، والمَشِيمَةُ، وغِلافُ القَلْبِ. وفي الحديثِ " إن اللّهَ سَيُقَمِّصُكَ قَميصاً " ، أي سيُلْبِسُكَ لِباسَ الخِلافَةِ. والقِمِصَّى، كزِمِكَّى القِبِصَّى. والقَمَصُ، محركةً ذُبابٌ صِغارٌ تكونُ فوقَ الماءِ، أو البَقُّ الصِّغَارُ على الماءِ الرَّاكِدِ، والجَرَادُ أوَّلَ ما يَخْرُجُ من بَيْضِهِ. وقَمَّصَه تَقْميصًا ألْبَسَه قَميصاً، فَتَقَمَّصَ هو.
تاج العروس:
قمص
" قَمَصَ الفَرَسُ وغَيْرُه يَقْمُصُ " بالضَّمّ " ويَقْمِصُ " بالكَسْرِ " قَمْصاً وقُمَاصاً بالضَّمّ والكَسْرِ " واقْتَصَر الجَوْهَرِيّ على الكَسْرِ : ومَنَعَ الضَّمَّ وهُمَا جَمِيعاً في كِتَاب " يافِع ويَفَعَة " فَقَال : هو قُمَاصُ الدَّابَّةِ وقِمَاصُه " أَوْ إِذَا صَارَ " ذلِك " عادَةً له فبالضَّمِّ وهُوَ " أَي القَمْصُ والقُمَاصُ " أَنْ يَرْفَعَ يَدَيْهِ ويَطْرَحَهُمَا مَعاً ويَعْجِنَ برِجْلَيْهِ " وهو الاسْتِنَانُ أَيضاً . قَمَصَ " البَحْرُ بالسَّفينة " إِذا " حرَّكَهَا " بالمَوْجِ كما في الصّحاح وهو مَجاز . من المَجازِ : القِمَاصُ " ككِتَابٍ : القَلَقُ " والنُّفُورُ " والوَثْبُ ويُضَمُّ " . يُقَالُ : هذِهِ دَابَّةٌ فيهَا قِمَاصٌ وقُمَاصٌ . وزادَ في اللِّسَان الفَتْحَ أَيضاً فهو مُثَلَّث قال : والضَّمُّ أَفْصَحُ . في المَثَل : " " ما بِالعيْرِ منْ قُمَاصِ " " بالوَجْهَيْن " يُضْرَبُ لضَعِيفٍ لا حَرَاكَ بِهِ ولمَنْ ذَلَّ بَعْدَ عزّ " نَقَلهما الصَّاغَانِيُّ وعَلَى الأَخِيرِ اقْتَصَرَ الجَوْهَرِيّ ويُرْوَى المَثَل أَيْضاً : " أَفَلاَ قمَاصَ بالبَعِيرِ " وهذا حَكَاهُ سِيبَوَيْه . وفي حَدِيث سُلَيْمَانَ بنِ يَسَارٍ " فقَمَصَتْ بِهِ فصَرَعَتْه " أَي وَثَبَتْ ونَفَرَت فأَلْقَتْهُ . وفي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ " لتَقْمِصَنَّ بكم الأَرْضُ قُمَاصَ النُّفُرِ " يَعْني الزَّلْزَلَةَ . والقُمَاصُ بالضَّمِّ : أَن لا يَسْتَقرَّ في مَوْضِعٍ تَرَاه يَقْمصُ فيَثِبُ منْ مَكَانه منْ غَيْرِ صَبْرٍ . ويُقَال للْقَلِقِ : قد أَخَذَهُ القُمَاصُ . وفي حديث عُمَرَ : " فقَمَصَ مِنْهَا قَمْصاً : أَي نَفَرَ وأَعْرَضَ . القَمُوصُ " كصَبُورٍ : الدَّابَّةٌ تَقمِصُ بصَاحِبِها " أَيْ تَثِبُ . قال امرُؤُ القَيْسِ يَصِفُ ناقَةً :
تَظَاهَرَ فيها النَّيُّ لا هِيَ بَكْرَةٌ ... ولا ذَاتُ ضَفْرٍ في الزِّمَم قَمُوصُ وقال عَديُّ بنُ زَيْد :
ومُرْتَقَى نِيقٍ عَلَى نَقْنَق ... أَدْبَرَ عَوْدِ ذِي لِكَافٍ قَمُوصْ " كالقَمِيصِ " أَيضاً كأَمِيرٍ وهو البِرْذَوْنُ الكَثِيرُ القُمَاصِ . القَمُوصُ : " الأَسَدُ " عن ابن خالَوَيْه هو " القَلِقُ " الَّذِي " لا يَسْتَقِرّ " في مَكَانٍ لأَنّه يَطُوفُ في طَلَبِ الفَرَائسِ وهو مَأْخُوذٌ من القُمَاصِ . القَمُوصُ : " جَبَلٌ بخَيْبَرَ عليه حصْنُ أَبِي الحُقَيْقِ اليَهُوديّ " . " والقَمِيص " : الَّذي يُلْبَس مُذَكَّر " وقَدْ يُؤَنَّث " - إِذا عُنِيَ به الدِّرْعٌ . وقد أَنَّثَهُ جَرِيرٌ حينَ أَرادَ به الدِّرْعَ :
تَدْعُو هَوَازِنَ والقَميصُ مُفَاضَةٌ ... تَحْتَ النِّطَاق تُشَدُّ بالأَزْرار
فإِنَّهُ أَراد : وقَميصُه درْعٌ مُفَاضَةٌ . ويُرْوَى : تَدْعُو رَبِيعَةَ يَعْنِي له رَبِيَعَةَ بْنَ مَالكِ بن حَنْظَلَه - : " م " معروفٌ . وذَكَرَ الشَّيْخُ ابنُ الجَزَريّ وغَيْرُه أَنَّ القَمِيصَ ثَوْبٌ مَخيطٌ بكُمَّيْنِ غَيْرُ مُفرجٍ يُلْبَسُ تَحْتَ الثِّيَاب " أَوْ لاَ يَكُونُ إِلاَّ من قُطْن " أَو كَتّانٍ . وفي بَعْض النُّسَخ : ولا يَكُون بالوَاو " وأَمَّا منَ الصُّوفَ فَلا " نقَلَه الصّاغَانيّ . وفي شَرْحِ الشَّمَائِلِ لابْنِ حَجَرٍ المَكِّيّ بعد ما نَقَلَ عبَارَةَ المُصَنِّف وكَأَنَّ حَصْرَهُ المَذْكُورِ لِلْغَالب . قال شَيْخُنا : وقال قَوْمٌ : ولَعَلَّه مَأْخُوذٌ من الجِلْدَة الَّتي هيَ غِلاَفُ القَلْبِ وقِيلَ : مَأْخُوذٌ من التَّقَمُّصِ وهو التَّقَلُّب . " ج قُمُصٌ " بضَمَّتَيْن " وأَقْمِصَةٌ وقُمْصَانٌ " بالضَّمِّ . القَمِيصُ : " المَشِيمَةُ " نَقَلَه الصَّاغَانيّ . قال ابنُ الأَعْرَابِيّ : القَميصُ : " غلافُ القَلْبِ " وهو مَجاز . وقال ابنُ سِيدَه : قَميصُ القَلْبِ : شَحْمُه أُرَاهُ على التَّشْبِيه . وفي الأَسَاس : يُقَال : هَتَكَ الخَوْفُ قَمِيصَ قَلْبِه . من المَجازِ " في الحَديث " : " قال النَّبِيُّ صلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّم لِعُثْمَانَ رَضِيَ اللهُ تَعَالَى عنه : " إِنَّ الله سَيُقَمِّصُكَ قَميصاً " وإِنَّكَ سَتُلاصُ على خَلْعِه فإِيّاكَ وخَلْعَهُ " هكذا رَوَاه ابنُ الأَعْرَابِيّ بسَنَدِهِ . ويُرْوَى : " فَإِنْ أَرادُوكَ عَلَى خَلْعه فلا تَخْلَعُهُ " " أَي " إِنَّ اللهَ " سيُلْبسُك لبَاسَ الخلاَفَةِ " أَي يُشَرِّفُكَ بها ويُزَيِّنك كما يُشَرَّفُ ويُزَيَّنُ المَخْلُوعُ عليه بخِلْعَتِهِ . والإلاصَةُ : الإِدارَةُ . وقال ابنُ الأَعْرَابِيّ : أَراد بالقَميص الحلاَفَةَ في هذا الحَدِيث وهو من أَحْسَنِ الاسْتِعَارَاتِ . " والقِمِصَّى كزِمِكَّى : القِبِصَّى " وهو العَدْوُ السَّرِيعُ عن الفَرّاءِ وقال كُرَاع : القِمِصَّى : القُمَاصُ . " والقَمَصُ مُحَرَّكَةً : ذُبَابٌ صِغَارٌ تكونُ فَوْقَ الماءِ " الوَاحدة قَمَصَةٌ كَذَا في بَعْض نُسَخِ الصّحاح " أَو البَقُّ الصِّغَارُ " يَكُونُ " على الماءِ الرَّاكِدِ " قَالَه ابنُ دُرَيْد . القَمَصُ أَيضاً : " الجَرَادُ أَوَّلَ مَا يَخْرُجُ من بَيْضِهِ " والوَاحِدَةُ قَمَصَةٌ . " وقَمَّصَهُ تَقْمِيصاً : أَلْبَسَهُ قَميصاً فتَقَمَّصَ هُوَ " أَي لَبِسَهُ . وقد يُسْتَعَارُ فيُقَالُ : تَقَمَّصَ الإِمَارَةَ وتَقَمَّصَ الوِلاَيَةَ وتَقَمَّصَ لِبَاسَ العِزِّ
وممَّا يُسْتَدْرَك عليه : قمَّصَ الثَّوْبَ تَقْمِيصاً : قَطَع منه قَمِيصاَ . ويُقَال : قَمِّصْ هذا الثَّوْبَ كما يُقَال : قَبِّ هذا الثَّوْبَ أَي اقْطَعْه قَبَاءً عن اللِّحْيَانيّ . وإِنّه لحَسَنُ القِمْصَةِ بالكَسْر عن اللِّحْيَانيّ أَيضاً . وتَقَمَّص في النَّهْرِ : تَقَلَّبَ وانْغَمَسَ والسِّين لُغَة فيه . والقَامِصَةُ : النّاقِزَة برِجْلِهَا هو في حَدِيثِ عَلِيٍّ كرَّم اللهُ تَعالَى وَجْهَهُ وقد مَرَّ في " ق ر ص " . ويقال للفَرَس إِنّه لقَامِصُ العُرقوبِ وذلِكَ إِذا شَنِجَ نَسَاهُ فقَمَصَتْ رِجْلُه . عن ابن الأَعْرَابِيّ . ويُقَال للكَذَّاب : إِنَّه لَقَمُوصُ الحَنْجَرة حَكَاه يَعْقُوبُ عن كُرَاع وقد مَرّ في " غ و ص " أَيضاً وَهُوَ مَجَاز . وتَقَامَص الصِّبْيَانُ . وبَيْنَهُم مُقامَصَةٌ . وقَمَّصَتِ النَّاقَةُ بالرَّدِيف : مَضَتْ بهِ نَشِيطَةً وهو مَجَاز . وأَبو الفَتْحِ الحُسَيْنُ بنُ أَبِي القاسِم بنِ أَبِي سَعْدٍ النَّيْسَابُورِيُّ القَمَّاصُ كشَدَّادٍ من شُيُوخِ أَبي سَعْد السَّمْعَانِيّ نُسِب إِلى بَيْعِ القُمْصَانِ مَات سنة 507 . ومُنْيَةُ القُمُّصِ بضمّ القَافِ والمِيمِ المُشَدَّدة : قَرْيَةٌ بمِصُرَ بالقُرْب من مُنْيَةِ ابنِ سَلْسِيل ومِنْهَا الجَلالُ عَبْدُ الرَّحْمنِ بنُ أَحْمَدَ القُمُّصِيّ من شُيُوخِ الجَلالِ السُّيُوطِيّ رَحِمَهُما الله تَعالَى

##### Türkçe

قمص
**قَمَصَ** - **يَقْمُصُ** - **قَمِِيْص**
**قمَصَ** - **يَقْمُصُ** + şey + bir varlık olarak: onu örttü ve gizledi; ve ona bununla bir görünüş ve güzellik verdi.
**قَمِيْص**: “**فعيل**” vezni üzere, “**قَمَصَ - يَقْمُصُ**”tan mübalağa ism-i fâil: görünüş ve güzellik vermekle birlikte örten: ve o, ıstılah olarak bedenin üst kısmında giyilen bir çeşit elbisedir.
Ve lafız, “örtülen bedenin şeklini alan, ona yapışan ve ona kendi şeklini veren giyim, örtme ve kapatma lafızları” grubuna mensuptur; bunlar:
**لَبِسَ - يَلْبَسُ**، **لَحَفَ - يَلْحَفُ**، **كَمَّ  - يَكُمُّ**، **كَسَا - يَكْسُوْ**، **نَعِلَ - يَنْعَلَ**، **قمَصَ - يَقْمُصُ**

قميص
	﴿Ve onun gömleği üzerine yalan bir kan ile geldiler; dedi ki: bilakis nefisleriniz size bir işi süsledi; artık güzel bir sabır; ve Allah, vasfettiğiniz şeye karşı yardım istenendir (18)﴾ Yusuf
	﴿Dedi ki: o beni nefsimden murad etmeye çalıştı; ve onun ehlinden bir şahit şahitlik etti: eğer onun gömleği önden yırtılmış ise, o doğru söylemiştir ve o yalancılardandır (26)﴾ Yusuf ﴿ve eğer onun gömleği arkadan yırtılmış ise, o yalan söylemiştir ve o doğrulardandır (27)﴾ Yusuf
	﴿Ve ikisi kapıya doğru yarıştılar; ve onun gömleğini arkadan yırttı; ve kapının yanında onun efendisine rastladılar; dedi ki: ehline bir kötülük murad edenin cezası, ancak hapsedilmesi yahut elem verici bir azaptır (25)﴾ Yusuf ﴿artık onun gömleğini arkadan yırtılmış görünce dedi ki: şüphesiz bu sizin tuzağınızdandır; şüphesiz sizin tuzağınız büyüktür (28)﴾ Yusuf
	﴿Gidin, şu gömleğimle; onu babamın yüzüne atın, görür olarak gelir; ve ehlinizi hepiniz bana getirin (93)﴾ Yusuf

مختار الصحاح
● [**قمص**] ق م ص: **القَمِيصُ** giyilen (şey)dir; çoğulu **القُمْصانُ** ve **الأَقْمِصةُ**’dir. Ve onu bir gömlek olarak gömlek giydirdi; böylece o da onu giydi; yani onu giydi.

الراغب
قمص
- **القميص** bilinen (şey)dir; çoğulu **قمص** ve **أقمصة** ve **قمصان**’dır. Yüce Allah dedi ki: ﴿**إن كان قميصه قد من قبل**﴾ [Yusuf/26], ﴿**وإن كان قميصه قد من دبر**﴾ [Yusuf/27]. Ve **تقمصه**: onu giydi. Ve **قمص البعير يقمص ويقمص**: eğer sıçradıysa. Ve **القماص**: ona isabet eden bir hastalıktır; onunla bir yerinde karar kılmaz; ve ondan (**القامصة**). (Hadiste Ali’den: o, **القارصة** ve **القامصة** ve **الواقصة** hakkında diyeti üçte birler olarak hükmetti. Ve **القامصة**: ürken, iki ayağıyla vuran.)
Bak: **النهاية** 4/108) hadiste.

ملخص اللسان:
1. **القميص** giyilen (şey)dir; bilinen; müzekker.
2. Ve **تَقَمَّصَ قميصَه**: onu giydi.
3. Ve **القميص**: kalbin kılıfı.
4. Ve **القَماص** ve **القُماص**: sıçrama; **قمَصَ يَقْمُص ويَقْمِص قُماصاً وقِماصاً**.
5. Ve **قَمَص الفرسُ وغيرُه** **يقمُص ويقمِص قَمْصاً وقِماصاً**; yani **اسْتَنَّ**; ve o, iki elini kaldırması ve ikisini birlikte atması ve ayaklarıyla yoğurmasıdır.

لسانالعرب
● - **قمص**: **القميص** giyilen (şey)dir; bilinen; müzekkerdir; ve zırh kastedilirse onunla müennes kılınabilir; Cerîr onu zırh murad ettiğinde müennes kıldı ve dedi ki:
تَدْعُو هوازنَ والقميصُ مُفاضةٌ،  تَحْتَ النّطاقِ، تُشَدُّ بالأَزرار
Ve çoğulu **أَقْمِصةَ** ve **قُمُصٌ** ve **قُمْصانٌ**’dır. Ve **قَمَّص الثوبَ**: ondan bir gömlek kesti; Lihyânî’den. Ve **تَقَمَّصَ قميصَه**: onu giydi; ve şüphesiz o, **الْقِمْصة** bakımından güzeldir; Lihyânî’den. Ve denir: **قَمَّصْتُهُ تقميصاً**; yani ona giydirdim; böylece o da giydi; yani giydi. Ve İbnü’l-A‘râbî, Osman’dan rivayet etti: Peygamber, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, ona dedi ki: “Şüphesiz Allah sana bir gömlek giydirecektir ve sen onun çıkarılmasına zorlanacaksın; sakın onu çıkarma.” Dedi ki: bu hadiste gömlek ile hilâfeti murad etti; ve o, en güzel istiârelerdendir. Ve recmedilenin hadîsinde: “Şüphesiz o, cennet nehirlerinde **يَتَقَمَّص** eder”; yani döner ve dalar; ve sin ile de rivayet edilir; ve daha önce geçti. Ve **القميص**: kalbin kılıfı. İbn Sîde dedi ki: **قَمِيصُ القلب** onun yağıdır; onu teşbih üzere görüyorum. Ve **القِماص**: bir yerde karar kılmamasıdır; onu görürsün, **يَقْمِصُ** eder; böylece sabırsızca yerinden sıçrar. Ve huzursuza denir: ona **القِماص** isabet etti. Ve **القَماص** ve **القُماص**: sıçrama; **قمَصَ يَقْمُص ويَقْمِص قُماصاً وقِماصاً**. Ve meselde: “**أَفلا قِماص بالبعير**”; Sîbeveyh onu nakletti; ve o, **القِمِصَّى** da (dır); Kurâ‘dan. Ve **قَمَص الفرسُ وغيرُه** **يقمُص ويقمِص قَمْصاً وقِماصاً**; yani **اسْتَنَّ**; ve o, iki elini kaldırması ve ikisini birlikte atması ve ayaklarıyla yoğurmasıdır. Denir: bu, içinde **قِماص** olan bir binek hayvandır; ve **قُماص** deme; ve önceki mesel bunun dışında da vârid olmuştur; böylece “**ما بالعَيْر من قِماص**” denmiştir; ve o, eşektir; izzetten sonra zelil olan kimse için darb-ı mesel yapılır. Ve **القَمِيص**: **البِرْذَوْن**; **القِماص** ve **القُماص**ı çok olan; ve damme daha fasîhtir. Ömer’in hadîsinde: “**فَقَمَص منها قَمْصاً**”; yani ürktü ve yüz çevirdi. Ali’nin hadîsinde: şüphesiz o, **القارِصَة** ve **القامِصَة** ve **الواقِصَة** hakkında diyeti üçte birler olarak hükmetti; **القامِصَة** ürken, ayağıyla vuran (dır); ve **قرص** maddesinde zikredildi. Ve ondan, diğerinin hadîsi: “**قَمَصَت بأَرْجُلِها وقنصت بأَحْبُلها**.” Ve Ebû Hureyre’nin hadîsinde: “**لتَقْمِصَنَّ بكم الأَرضَ قُماص البَقَر**”; yani zelzele. Ve Süleyman b. Yesâr’ın hadîsinde: “**فقَمَصَت به فصرَعَتْه**”; yani sıçradı ve ürktü; böylece onu yere attı. Ve ata denir: şüphesiz o, **قامِص العُرْقُوب**tur; bu, siniri çekilip de ayağı sıçradığı zaman (dır). Ve denize: **قَمَصَ البَحْرُ بالسفينة**; eğer onu dalgayla hareket ettirdiyse. Ve yalancıya denir: şüphesiz o, **لَقَموص الحَنْجَرَة**dir; Yakub, Kurâ‘dan nakletti. Ve **القَمَص**: su üstünde uçan küçük sineklerdir; bir tanesi **قمَصَة**. Ve **القَمَصُ**: yumurtasından ilk çıktığı sırada çekirge; bir tanesi **قمَصَة**.

مقاييس اللغة:
(**قمص**) **القاف** ve **الميم** ve **الصاد** iki asıldır: birisi bir şeyin giyilmesine ve onun içinde yerleşmeye delâlet eder; diğeri bir şeyin sıçramasına ve harekete (delâlet eder).
Birincisi: insan için **القَميص** bilinen (şey)dir. Denir: **تَقَمَّصَه**; eğer onu giydiyse. Sonra bu, insanın içine girdiği her şeyde istiâre edilir; böylece denir: **تقمَّصَ الإمارَةَ** ve **تقمَّص الوِلاية**. Ve gömleğin çoğulu **أقمصةٌ** ve **قُمُص**’tur.
Diğer asıl: **القَمْص**; onların sözünden: **قمص البعير ويقمُص قمصاً وقِمَاصاً**; ve o, iki elini kaldırması, sonra ikisini birlikte atması ve ayaklarıyla yoğurmasıdır. Ve hadiste **القامصة** zikredildi; ve o, bundandır. Denir: **قَمَص البحر بالسَّفينة**; eğer onu dalgayla hareket ettirdiyse; sanki o, **يقمِصُ** eden bir devedir.

القاموس المحيط:
**قَمَصَ الفرسُ وغيرُه** **يَقْمُصُ ويَقْمِصُ قَمْصاً وقُِمَاصاً**; damme ve kesre ile; yahut eğer bu ona âdet olduysa, damme ile; ve o, iki elini kaldırması ve ikisini birlikte atması ve ayaklarıyla yoğurmasıdır. **البَحْرُ بالسفينة**: onu hareket ettirdi. Ve kitap gibi: huzursuzluk ve sıçrama; ve damme edilir. Ve “**ما بالعَيْر من قُماصٍ**”: hareketi olmayan zayıf için ve izzetten sonra zelil olan kimse için darb-ı mesel yapılır. Ve sabûr gibi: sahibini sıçratan binek hayvanı; **القَميص** gibi; ve aslan; ve yerinde durmayan huzursuz. Ve Hayber’de üzerinde Ebû’l-Hukayk el-Yehûdî’nin kalesi olan bir dağ. Ve **القَميصُ**; ve müennes kılınabilir; yahut ancak pamuktan olur; yünden olana gelince, onun için çoğul yoktur: **قُمُصٌ** ve **أقْمِصَةٌ** ve **قُمْصانٌ**. Ve **المَشِيمَةُ**; ve kalbin kılıfı. Ve hadiste: “Şüphesiz Allah sana bir gömlek giydirecektir”; yani sana hilâfet elbisesini giydirecektir. Ve **القِمِصَّى**; **زِمِكَّى** gibi: **القِبِصَّى**. Ve **القَمَصُ**; harekeli olarak: su üstünde bulunan küçük sinekler; yahut durgun su üzerindeki küçük tahtakuruları; ve yumurtasından ilk çıktığı sırada çekirge. Ve **قَمَّصَه تَقْميصًا**: ona bir gömlek giydirdi; böylece o da giydi.

تاج العروس:
قمص
“**قَمَصَ الفَرَسُ وغَيْرُه يَقْمُصُ**” damme ile “**ويَقْمِصُ**” kesre ile “**قَمْصاً وقُمَاصاً**” damme ve kesre ile. Cevherî kesre ile yetindi; ve dammeyi men etti; hâlbuki ikisi de “**يافِع ويَفَعَة**” kitabında (vardır); şöyle dedi: o, binek hayvanının **قُمَاصُ**u ve **قِمَاصُ**udur. Yahut eğer bu ona âdet olduysa, damme ile; ve o, yani **القَمْصُ** ve **القُمَاصُ**, iki elini kaldırması ve ikisini birlikte atması ve ayaklarıyla yoğurmasıdır; ve o, **الاسْتِنَانُ** da (dır). **قَمَصَ** “**البَحْرُ بالسَّفينة**” eğer “onu” dalgayla “hareket ettirdiyse”; صحاح’ta olduğu gibi; ve o mecazdır. Mecazdan: **القِمَاصُ** “kitap gibi: huzursuzluk” ve “ürküntü” ve “sıçrama”; ve damme edilir. Denilir: bu, içinde **قِمَاصٌ** ve **قُمَاصٌ** olan bir binek hayvandır. Lisân’da fetha da artırdı; böylece o, üçlüdür; dedi ki: damme daha fasîhtir. Meselde: “**ما بِالعيْرِ منْ قُمَاصِ**” iki vecih ile; hareketi olmayan zayıf için ve izzetten sonra zelil olan kimse için darb-ı mesel yapılır; ikisini de Sâgânî nakletti; ve Cevherî ikincisi üzerine iktisar etti. Mesel ayrıca şöyle de rivayet edilir: “**أَفَلاَ قمَاصَ بالبَعِيرِ**”; ve bunu Sîbeveyh nakletti. Süleyman b. Yesâr hadîsinde: “**فقَمَصَتْ بِهِ فصَرَعَتْه**”; yani sıçradı ve ürktü; böylece onu yere attı. Ebû Hureyre hadîsinde: “**لتَقْمِصَنَّ بكم الأَرْضُ قُمَاصَ النُّفُرِ**”; yani zelzele. Ve **القُمَاصُ** damme ile: bir yerde karar kılmamasıdır; onu görürsün, **يَقْمصُ** eder; böylece sabırsızca yerinden sıçrar. Ve huzursuza denir: ona **القُمَاصُ** isabet etti. Ömer hadîsinde: “**فقَمَصَ مِنْهَا قَمْصاً**”: yani ürktü ve yüz çevirdi. **القَمُوصُ** “sabûr gibi”: sahibini sıçratan binek hayvanı; yani sıçrar. İmru’ül-Kays bir dişi deveyi vasfederek dedi ki:
تَظَاهَرَ فيها النَّيُّ لا هِيَ بَكْرَةٌ ... ولا ذَاتُ ضَفْرٍ في الزِّمَم قَمُوصُ
Ve Adî b. Zeyd dedi ki:
ومُرْتَقَى نِيقٍ عَلَى نَقْنَق ... أَدْبَرَ عَوْدِ ذِي لِكَافٍ قَمُوصْ
“**كالقَمِيص**” yani ayrıca “emîr gibi”; ve o, **البِرْذَوْن**dur; **القُمَاصِ**ı çok olan. **القَمُوصُ**: “aslan”dır; İbn Hâlaveyh’den. O, “huzursuz”dur; “yerinde durmayan”; çünkü avları aramakta dolaşır; ve o, **القُمَاصِ**tan alınmıştır. **القَمُوصُ**: “Hayber’de üzerinde Ebû’l-Hukayk el-Yehûdî’nin kalesi olan bir dağ”dır. “**والقَمِيص**”: giyilen (şey)dir; müzekkerdir; “ve müennes kılınabilir” — eğer onunla zırh kastedilirse. Cerîr onu zırh murad ettiğinde müennes kıldı:
تَدْعُو هَوَازِنَ والقَميصُ مُفَاضَةٌ ... تَحْتَ النِّطَاق تُشَدُّ بالأَزْرار
Çünkü o murad etti: ve onun gömleği, geniş bir zırhtır. Ve şöyle de rivayet edilir: “تَدْعُو رَبِيعَةَ”; yani onun için Rabîa b. Mâlik b. Hanzala. “م” bilinen (şey)dir. Şeyh İbnü’l-Cezerî ve başkaları zikretti ki **القَمِيص**: iki kollu, yırtmaçsız, elbiselerin altında giyilen dikilmiş bir elbisedir; “yahut ancak pamuktan” yahut ketenden olur. Bazı nüshalarda: “ve olmaz” vav ile. “Yünden olana gelince, yoktur”; Sâgânî onu nakletti. İbn Hacer el-Mekkî’nin **شرح الشمائل**’inde, musannifin ibaresini naklettikten sonra, sanki onun zikredilen hasrı galib içindir. Şeyhimiz dedi ki: ve bir kavim dedi: belki o, kalbin kılıfı olan deriden alınmıştır; ve denildi: **التَّقَمُّص**tan alınmıştır; ve o, dönüp durmadır. “**ج قُمُصٌ**” iki damme ile; “ve **أَقْمِصَةٌ** ve **قُمْصَانٌ**” damme ile. **القَمِيصُ**: “**المَشِيمَةُ**”; Sâgânî onu nakletti. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **القَميصُ**: “kalbin kılıfı”dır; ve o mecazdır. İbn Sîde dedi ki: **قَميصُ القَلْبِ**: onun yağıdır; onu teşbih üzere görüyorum. **الأَسَاس**’ta: denir: korku onun kalbinin gömleğini yırttı. Mecazdan “hadiste”: Peygamber, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, Osman’a — Allah Teâlâ ondan razı olsun — dedi ki: “Şüphesiz Allah sana bir gömlek giydirecektir; ve sen onun çıkarılmasına zorlanacaksın; sakın onu çıkarma.” İbnü’l-A‘râbî onu senediyle böyle rivayet etti. Ve şöyle rivayet edilir: “Eğer seni onu çıkarmaya zorlarlarsa, onu çıkarma.” “Yani”: şüphesiz Allah “sana hilâfet elbisesini giydirecektir”; yani seni onunla şereflendirecek ve seni süsleyecek; tıpkı üzerine hil‘at giydirilenin hil‘atiyle şereflendirilip süslendiği gibi. Ve **الإلاصَةُ**: döndürmedir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: bu hadiste gömlek ile hilâfeti murad etti; ve o, en güzel istiârelerdendir. “Ve **القِمِصَّى** **زِمِكَّى** gibi: **القِبِصَّى**”: ve o, hızlı koşudur; Ferrâ’dan. Kurâ‘ dedi ki: **القِمِصَّى**: **القُمَاصُ**tur. “Ve **القَمَصُ** harekeli olarak: su üstünde bulunan küçük sineklerdir”; bir tanesi **قَمَصَةٌ**; صحاح’ın bazı nüshalarında böyle. “Yahut durgun su üzerinde bulunan küçük tahtakuruları”; İbn Düreyd bunu söyledi. **القَمَصُ** ayrıca: “yumurtasından ilk çıktığı sırada çekirge”dir; ve bir tanesi **قَمَصَةٌ**. “Ve **قَمَّصَهُ تَقْمِيصاً**: ona bir gömlek giydirdi; böylece o da giydi”; yani onu giydi. Ve istiâre edilebilir; böylece denir: **تَقَمَّصَ الإِمَارَةَ** ve **تَقَمَّصَ الوِلاَيَةَ** ve **تَقَمَّصَ لِبَاسَ العِزِّ**.
Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **قمَّصَ الثَّوْبَ تَقْمِيصاً**: ondan bir gömlek kesti. Ve denir: “**قَمِّصْ هذا الثَّوْبَ**”; tıpkı “**قَبِّ هذا الثَّوْبَ**” denildiği gibi; yani onu bir **قَبَاءً** olarak kes; Lihyânî’den. Ve şüphesiz o, kesre ile **القِمْصَةِ** bakımından güzeldir; yine Lihyânî’den. Ve **تَقَمَّص في النَّهْرِ**: döndü ve daldı; ve sin, onda bir lugattır. Ve **القَامِصَةُ**: ayağıyla sıçrayan; Ali’nin hadîsindedir — Allah Teâlâ onun yüzünü keremli kılsın — ve “**ق ر ص**”ta geçti. Ve ata denir: şüphesiz o, **لَقَامِصُ العُرقوبِ**tur; bu, siniri çekilip de ayağı sıçradığı zaman (dır); İbnü’l-A‘râbî’den. Ve yalancıya denir: şüphesiz o, **لَقَمُوصُ الحَنْجَرة**dir; Yakub, Kurâ‘dan nakletti; ve “**غ و ص**”ta da geçti; ve o mecazdır. Ve **تَقَامَص الصِّبْيَانُ**. Ve aralarında **مُقامَصَةٌ** vardır. Ve **قَمَّصَتِ النَّاقَةُ بالرَّدِيف**: onunla çevik olarak gitti; ve o mecazdır. Ve Ebû’l-Feth el-Hüseyn b. Ebî’l-Kâsım b. Ebî Sa‘d en-Nîsâbûrî **القَمَّاصُ**, Şeddâd gibi, Ebû Sa‘d es-Sem‘ânî’nin şeyhlerindendir; **القُمْصَانِ** satmaya nisbet edildi; 507 yılında öldü. Ve **مُنْيَةُ القُمُّصِ**, **القَاف**ın ve şeddeli **المِيم**in dammesiyle: Mısır’da, Münyetü İbn Selsîl’e yakın bir köydür; ve ondan, Celâl Abdurrahman b. Ahmed **القُمُّصِيّ**, Celâl es-Süyûtî’nin şeyhlerindendir; Allah Teâlâ ikisine de rahmet etsin.
