# قمص — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%85%D8%B5/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: قمص

قمص
قَمَصَ - يَقْمُصُ - قَمِِيْص
قمَصَ - يَقْمُصُ + شيء + كائناً: غطاه وستره، وأعطاه به هيئة وحسناً
قَمِيْص: على وزن " فعيل " اسم فاعل مبالغة من " قَمَصَ - يَقْمُصُ ": الساتر مع إعطاء هيئة وحسن: وهو اصطلاحاً نوع من الثياب يلبس في القسم الأعلى من الجسم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " اللباس والستر والتغطية التي تأخذ شكل الجسم المغطى وتلتصق به وتعطيه شكلها" ، وهي:
لَبِسَ - يَلْبَسُ، لَحَفَ - يَلْحَفُ، كَمَّ  - يَكُمُّ، كَسَا - يَكْسُوْ، نَعِلَ - يَنْعَلَ، قمَصَ - يَقْمُصُ
قميص
 	﴿وجاءوا على قميصه بدم كذب قال بل سولت لكم أنفسكم أمرا فصبر جميل والله المستعان على ما تصفون(18)﴾ يوسف
 	﴿قال هي راودتني عن نفسي وشهد شاهد من أهلها إن كان قميصه قد من قبل فصدقت وهو من الكاذبين(26)﴾ يوسف ﴿وإن كان قميصه قد من دبر فكذبت وهو من الصادقين(27)﴾ يوسف
 	﴿واستبقا الباب وقدت قميصه من دبر وألفيا سيدها لدى الباب قالت ما جزاء من أراد بأهلك سوءا إلا أن يسجن أو عذاب أليم(25)﴾ يوسف ﴿فلما رأى قميصه قد من دبر قال إنه من كيدكن إن كيدكن عظيم(28)﴾ يوسف
 	﴿اذهبوا بقميصي هذا فألقوه على وجه أبي يأت بصيرا وأتوني بأهلكم أجمعين(93)﴾ يوسف
مختار الصحاح
● [قمص] ق م ص: القَمِيصُ الذي يلبس والجمع القُمْصانُ و الأَقْمِصةُ و قَمَّصًهُ قميصا فَتَقَمَّصَهُ أي لبسه
الراغب
قمص
- القميص معروف، وجمعه قمص وأقمصة وقمصان. قال تعالى: }إن كان قميصه قد من قبل﴿[يوسف/26]،﴾وإن كان قميصه قد من دبر{ [يوسف/ 27] وتقمصه: لبسه، وقمص البعير يقمص ويقمص: إذا نزا، والقماص: داء يأخذه فلا يستقر به موضعه ومنه (القامصة) (الحديث عن علي أنه قضى في القارصة والقامصة والواقصة بالدية أثلاثا. والقامصة: النافرة الضاربة برجليها.
انظر: النهاية 4/108) في الحديث.
ملخص اللسان:
1.    القميص الذي يلبس معروف مذكر
2. وتَقَمَّصَ قميصَه: لَبسه
3.    والقميص: غِلاف القلب
4.     والقَماص والقُماص: الوثب،  قمَصَ يَقْمُص ويَقْمِص قُماصاً وقِماصاً.
5.    وقَمَص الفرسُ وغيرُه يقمُص ويقمِص قَمْصاً وقِماصاً أَي اسْتَنَّ وهو  أَن يرفع يديه ويطرحهما معاً ويَعْجِنَ برجليه.
لسانالعرب
● - قمص: القميص الذي يلبس معروف مذكر، وقد يُعْنى به الدرع فيؤنث؛ وأَنثه  جرير حين أَراد به الدرع فقال:  تَدْعُو هوازنَ والقميصُ مُفاضةٌ،  تَحْتَ النّطاقِ، تُشَدُّ بالأَزرار  والجمع أَقْمِصةَ وقُمُصٌ وقُمْصانٌ. وقَمَّص الثوبَ: قَطَعَ منه  قميصاً؛ عن اللحياني. وتَقَمَّصَ قميصَه: لَبسه، وإِنه لَحَسن الْقِمْصة؛ عن  اللحياني. ويقال: قَمَّصْتُهُ تقميصاً أَي أَلبستُه فتَقَمَّص أَي لَبِس.  وروى ابن الأَعرابي عن عثمان أَن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، قال له:  إِن اللّه سَيُقَمِّصُك قميصاً وإِنك سَتُلاصُ على خَلْعِهِ فإِياك  وخَلْعَه، قال: أَراد بالقميص الخلافة في هذا الحديث وهو من أَحسن الاستعارات.  وفي حديث المَرْجُوم: إِنه يَتَقَمَّص في أَنهار الجنة أَي يَتَقَلَّب  ويَنْغَمِس، ويروى بالسين، وقد تقدم. والقميص: غِلاف القلب. قال ابن سيده:  وقَمِيصُ القلب شحمه أُراه على التشبيه.  والقِماص: أَن لا يَسْتَقر في موضع تراه يَقْمِصُ فيَثِب من مكانه من  غير صبر. ويقال للقَلِقِ: قد أَخذه القِماص. والقَماص والقُماص: الوثب،  قمَصَ يَقْمُص ويَقْمِص قُماصاً وقِماصاً. وفي المثل: أَفلا قِماص بالبعير؛  حكاه سيبويه، وهو القِمِصَّى أَيضاً؛ عن كراع.  وقَمَص الفرسُ وغيرُه يقمُص ويقمِص قَمْصاً وقِماصاً أَي اسْتَنَّ وهو  أَن يرفع يديه ويطرحهما معاً ويَعْجِنَ برجليه. يقال: هذه دابة فيها  قِماص، ولا تقل قُماص، وقد ورد المثل المتقدم على غير ذلك فقيل: ما بالعَيْر  من قِماص، وهو الحِمار؛ يُضْرَب لمن ذَلّ بعد عز. والقَمِيص: البِرْذَوْن  الكثير القِماصِ والقُماص، والضم أَفصح. وفي حديث عمر: فَقَمَص منها  قَمْصاً أَي نَفَر وأَعرض. وفي حديث عليّ: أَنه قَضَى في القارِصَة  والقامِصَة والواقِصَة بالدية أَثلاثاً؛ القامِصَة النافِرَة الضاربة برجلها، وقد  ذكر في قرص. ومنه حديث الآخر: قَمَصَت بأَرْجُلِها وقنصت بأَحْبُلها. وفي  حديث أَبي هريرة: لتَقْمِصَنَّ بكم الأَرضَ قُماص البَقَر، يعني  الزلزلة. وفي حديث سليمان ابن يسار: فقَمَصَت به فصرَعَتْه أَي وثَبَت ونَفَرَت  فأَلْقَتْه. ويقال للفرس: إِنه لقامِص العُرْقُوب، وذلك إِذا شَنِج  نَساهُ فَقَمَصَتْ رِجْلُه. وقَمَصَ البَحْرُ بالسفينة إِذا حرَّكها  بالموج.ويقال للكذاب: إِنه لَقَموص الحَنْجَرَة؛ حكاه يعقوب عن كراع.  والقَمَص: ذُبابٌ صِغار يَطير فوق الماء، واحدته قمَصَة. والقَمَصُ:  الجَراد أَوَّلَ ما تَخْرُجُ من بيضه، واحدته قمَصَة.
مقاييس اللغة:
(قمص) القاف والميم والصاد أصلان: أحدهما يدل على لُبس شيء والانشِيامِ فيه، والآخَر على نَزْوِ شيءٍ وحركة.
فالأوَّل القَميص للإنسان([11]) معروف. يقال: تَقَمَّصَه، إذا لَبِسه. ثم يُستعار ذلك في كلِّ شيء دخل فيه الإنسان، فيقال: تقمَّصَ الإمارَةَ، وتقمَّص الوِلاية. وجَمْع القميص أقمصةٌ، وقُمُص.
والأصل الآخر القَمْص، من قولهم: قمص البعير ويقمُص قمصاً وقِمَاصاً، وهو أن يرفع يدَيه ثم يطرحَهما معاً ويَعجِنَ برجليه. وفي الحديث([12])ذكر القامصة، وهو من هذا. يقال قَمَص البحر بالسَّفينة، إذا حَرّكَها بالموج، فكأنَّها بعيرٌ يقمِصُ.
القاموس المحيط:
قَمَصَ الفرسُ وغيرُه يَقْمُصُ ويَقْمِصُ قَمْصاً وقُِمَاصاً، بالضم الكسرِ، أو إذا صارَ عادةً له، فبالضم وهو أن يَرْفَعَ يَدَيهِ ويَطْرَحَهُما مَعاً، ويَعْجِنَ بِرِجْلَيْهِ، البَحْرُ بالسفينة حَرَّكَها. وككتابٍ القَلَقُ، والوَثْبُ، ويُضَمُّ. وما بالعَيْر من قُماصٍ، يُضرَبُ لضَعيفٍ لا حَراكَ به، ولِمَنْ ذَلَّ بعدَ عِزٍّ. وكصَبورٍ الدابَّةُ تَقْمُِصُ بصاحِبِها، كالقَميصِ، والأَسَدُ، والقَلِقُ لا يَسْتَقِرُّ، وجَبَلٌ بخَيْبَر عليه حِصْنُ أبي الحُقَيْقِ اليَهوديِّ. والقَميصُ، وقد يُؤَنَّثُ م أو لا يكونُ إلاَّ من قُطْنٍ، وأما من الصُّوفِ، فلا ج قُمُصٌ وأقْمِصَةٌ وقُمْصانٌ، والمَشِيمَةُ، وغِلافُ القَلْبِ. وفي الحديثِ " إن اللّهَ سَيُقَمِّصُكَ قَميصاً " ، أي سيُلْبِسُكَ لِباسَ الخِلافَةِ. والقِمِصَّى، كزِمِكَّى القِبِصَّى. والقَمَصُ، محركةً ذُبابٌ صِغارٌ تكونُ فوقَ الماءِ، أو البَقُّ الصِّغَارُ على الماءِ الرَّاكِدِ، والجَرَادُ أوَّلَ ما يَخْرُجُ من بَيْضِهِ. وقَمَّصَه تَقْميصًا ألْبَسَه قَميصاً، فَتَقَمَّصَ هو.
تاج العروس:
قمص
" قَمَصَ الفَرَسُ وغَيْرُه يَقْمُصُ " بالضَّمّ " ويَقْمِصُ " بالكَسْرِ " قَمْصاً وقُمَاصاً بالضَّمّ والكَسْرِ " واقْتَصَر الجَوْهَرِيّ على الكَسْرِ : ومَنَعَ الضَّمَّ وهُمَا جَمِيعاً في كِتَاب " يافِع ويَفَعَة " فَقَال : هو قُمَاصُ الدَّابَّةِ وقِمَاصُه " أَوْ إِذَا صَارَ " ذلِك " عادَةً له فبالضَّمِّ وهُوَ " أَي القَمْصُ والقُمَاصُ " أَنْ يَرْفَعَ يَدَيْهِ ويَطْرَحَهُمَا مَعاً ويَعْجِنَ برِجْلَيْهِ " وهو الاسْتِنَانُ أَيضاً . قَمَصَ " البَحْرُ بالسَّفينة " إِذا " حرَّكَهَا " بالمَوْجِ كما في الصّحاح وهو مَجاز . من المَجازِ : القِمَاصُ " ككِتَابٍ : القَلَقُ " والنُّفُورُ " والوَثْبُ ويُضَمُّ " . يُقَالُ : هذِهِ دَابَّةٌ فيهَا قِمَاصٌ وقُمَاصٌ . وزادَ في اللِّسَان الفَتْحَ أَيضاً فهو مُثَلَّث قال : والضَّمُّ أَفْصَحُ . في المَثَل : " " ما بِالعيْرِ منْ قُمَاصِ " " بالوَجْهَيْن " يُضْرَبُ لضَعِيفٍ لا حَرَاكَ بِهِ ولمَنْ ذَلَّ بَعْدَ عزّ " نَقَلهما الصَّاغَانِيُّ وعَلَى الأَخِيرِ اقْتَصَرَ الجَوْهَرِيّ ويُرْوَى المَثَل أَيْضاً : " أَفَلاَ قمَاصَ بالبَعِيرِ " وهذا حَكَاهُ سِيبَوَيْه . وفي حَدِيث سُلَيْمَانَ بنِ يَسَارٍ " فقَمَصَتْ بِهِ فصَرَعَتْه " أَي وَثَبَتْ ونَفَرَت فأَلْقَتْهُ . وفي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ " لتَقْمِصَنَّ بكم الأَرْضُ قُمَاصَ النُّفُرِ " يَعْني الزَّلْزَلَةَ . والقُمَاصُ بالضَّمِّ : أَن لا يَسْتَقرَّ في مَوْضِعٍ تَرَاه يَقْمصُ فيَثِبُ منْ مَكَانه منْ غَيْرِ صَبْرٍ . ويُقَال للْقَلِقِ : قد أَخَذَهُ القُمَاصُ . وفي حديث عُمَرَ : " فقَمَصَ مِنْهَا قَمْصاً : أَي نَفَرَ وأَعْرَضَ . القَمُوصُ " كصَبُورٍ : الدَّابَّةٌ تَقمِصُ بصَاحِبِها " أَيْ تَثِبُ . قال امرُؤُ القَيْسِ يَصِفُ ناقَةً :
تَظَاهَرَ فيها النَّيُّ لا هِيَ بَكْرَةٌ ... ولا ذَاتُ ضَفْرٍ في الزِّمَم قَمُوصُ وقال عَديُّ بنُ زَيْد :
ومُرْتَقَى نِيقٍ عَلَى نَقْنَق ... أَدْبَرَ عَوْدِ ذِي لِكَافٍ قَمُوصْ " كالقَمِيصِ " أَيضاً كأَمِيرٍ وهو البِرْذَوْنُ الكَثِيرُ القُمَاصِ . القَمُوصُ : " الأَسَدُ " عن ابن خالَوَيْه هو " القَلِقُ " الَّذِي " لا يَسْتَقِرّ " في مَكَانٍ لأَنّه يَطُوفُ في طَلَبِ الفَرَائسِ وهو مَأْخُوذٌ من القُمَاصِ . القَمُوصُ : " جَبَلٌ بخَيْبَرَ عليه حصْنُ أَبِي الحُقَيْقِ اليَهُوديّ " . " والقَمِيص " : الَّذي يُلْبَس مُذَكَّر " وقَدْ يُؤَنَّث " - إِذا عُنِيَ به الدِّرْعٌ . وقد أَنَّثَهُ جَرِيرٌ حينَ أَرادَ به الدِّرْعَ :
تَدْعُو هَوَازِنَ والقَميصُ مُفَاضَةٌ ... تَحْتَ النِّطَاق تُشَدُّ بالأَزْرار
فإِنَّهُ أَراد : وقَميصُه درْعٌ مُفَاضَةٌ . ويُرْوَى : تَدْعُو رَبِيعَةَ يَعْنِي له رَبِيَعَةَ بْنَ مَالكِ بن حَنْظَلَه - : " م " معروفٌ . وذَكَرَ الشَّيْخُ ابنُ الجَزَريّ وغَيْرُه أَنَّ القَمِيصَ ثَوْبٌ مَخيطٌ بكُمَّيْنِ غَيْرُ مُفرجٍ يُلْبَسُ تَحْتَ الثِّيَاب " أَوْ لاَ يَكُونُ إِلاَّ من قُطْن " أَو كَتّانٍ . وفي بَعْض النُّسَخ : ولا يَكُون بالوَاو " وأَمَّا منَ الصُّوفَ فَلا " نقَلَه الصّاغَانيّ . وفي شَرْحِ الشَّمَائِلِ لابْنِ حَجَرٍ المَكِّيّ بعد ما نَقَلَ عبَارَةَ المُصَنِّف وكَأَنَّ حَصْرَهُ المَذْكُورِ لِلْغَالب . قال شَيْخُنا : وقال قَوْمٌ : ولَعَلَّه مَأْخُوذٌ من الجِلْدَة الَّتي هيَ غِلاَفُ القَلْبِ وقِيلَ : مَأْخُوذٌ من التَّقَمُّصِ وهو التَّقَلُّب . " ج قُمُصٌ " بضَمَّتَيْن " وأَقْمِصَةٌ وقُمْصَانٌ " بالضَّمِّ . القَمِيصُ : " المَشِيمَةُ " نَقَلَه الصَّاغَانيّ . قال ابنُ الأَعْرَابِيّ : القَميصُ : " غلافُ القَلْبِ " وهو مَجاز . وقال ابنُ سِيدَه : قَميصُ القَلْبِ : شَحْمُه أُرَاهُ على التَّشْبِيه . وفي الأَسَاس : يُقَال : هَتَكَ الخَوْفُ قَمِيصَ قَلْبِه . من المَجازِ " في الحَديث " : " قال النَّبِيُّ صلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّم لِعُثْمَانَ رَضِيَ اللهُ تَعَالَى عنه : " إِنَّ الله سَيُقَمِّصُكَ قَميصاً " وإِنَّكَ سَتُلاصُ على خَلْعِه فإِيّاكَ وخَلْعَهُ " هكذا رَوَاه ابنُ الأَعْرَابِيّ بسَنَدِهِ . ويُرْوَى : " فَإِنْ أَرادُوكَ عَلَى خَلْعه فلا تَخْلَعُهُ " " أَي " إِنَّ اللهَ " سيُلْبسُك لبَاسَ الخلاَفَةِ " أَي يُشَرِّفُكَ بها ويُزَيِّنك كما يُشَرَّفُ ويُزَيَّنُ المَخْلُوعُ عليه بخِلْعَتِهِ . والإلاصَةُ : الإِدارَةُ . وقال ابنُ الأَعْرَابِيّ : أَراد بالقَميص الحلاَفَةَ في هذا الحَدِيث وهو من أَحْسَنِ الاسْتِعَارَاتِ . " والقِمِصَّى كزِمِكَّى : القِبِصَّى " وهو العَدْوُ السَّرِيعُ عن الفَرّاءِ وقال كُرَاع : القِمِصَّى : القُمَاصُ . " والقَمَصُ مُحَرَّكَةً : ذُبَابٌ صِغَارٌ تكونُ فَوْقَ الماءِ " الوَاحدة قَمَصَةٌ كَذَا في بَعْض نُسَخِ الصّحاح " أَو البَقُّ الصِّغَارُ " يَكُونُ " على الماءِ الرَّاكِدِ " قَالَه ابنُ دُرَيْد . القَمَصُ أَيضاً : " الجَرَادُ أَوَّلَ مَا يَخْرُجُ من بَيْضِهِ " والوَاحِدَةُ قَمَصَةٌ . " وقَمَّصَهُ تَقْمِيصاً : أَلْبَسَهُ قَميصاً فتَقَمَّصَ هُوَ " أَي لَبِسَهُ . وقد يُسْتَعَارُ فيُقَالُ : تَقَمَّصَ الإِمَارَةَ وتَقَمَّصَ الوِلاَيَةَ وتَقَمَّصَ لِبَاسَ العِزِّ
وممَّا يُسْتَدْرَك عليه : قمَّصَ الثَّوْبَ تَقْمِيصاً : قَطَع منه قَمِيصاَ . ويُقَال : قَمِّصْ هذا الثَّوْبَ كما يُقَال : قَبِّ هذا الثَّوْبَ أَي اقْطَعْه قَبَاءً عن اللِّحْيَانيّ . وإِنّه لحَسَنُ القِمْصَةِ بالكَسْر عن اللِّحْيَانيّ أَيضاً . وتَقَمَّص في النَّهْرِ : تَقَلَّبَ وانْغَمَسَ والسِّين لُغَة فيه . والقَامِصَةُ : النّاقِزَة برِجْلِهَا هو في حَدِيثِ عَلِيٍّ كرَّم اللهُ تَعالَى وَجْهَهُ وقد مَرَّ في " ق ر ص " . ويقال للفَرَس إِنّه لقَامِصُ العُرقوبِ وذلِكَ إِذا شَنِجَ نَسَاهُ فقَمَصَتْ رِجْلُه . عن ابن الأَعْرَابِيّ . ويُقَال للكَذَّاب : إِنَّه لَقَمُوصُ الحَنْجَرة حَكَاه يَعْقُوبُ عن كُرَاع وقد مَرّ في " غ و ص " أَيضاً وَهُوَ مَجَاز . وتَقَامَص الصِّبْيَانُ . وبَيْنَهُم مُقامَصَةٌ . وقَمَّصَتِ النَّاقَةُ بالرَّدِيف : مَضَتْ بهِ نَشِيطَةً وهو مَجَاز . وأَبو الفَتْحِ الحُسَيْنُ بنُ أَبِي القاسِم بنِ أَبِي سَعْدٍ النَّيْسَابُورِيُّ القَمَّاصُ كشَدَّادٍ من شُيُوخِ أَبي سَعْد السَّمْعَانِيّ نُسِب إِلى بَيْعِ القُمْصَانِ مَات سنة 507 . ومُنْيَةُ القُمُّصِ بضمّ القَافِ والمِيمِ المُشَدَّدة : قَرْيَةٌ بمِصُرَ بالقُرْب من مُنْيَةِ ابنِ سَلْسِيل ومِنْهَا الجَلالُ عَبْدُ الرَّحْمنِ بنُ أَحْمَدَ القُمُّصِيّ من شُيُوخِ الجَلالِ السُّيُوطِيّ رَحِمَهُما الله تَعالَى

### Türkçe

قمص
**قَمَصَ** - **يَقْمُصُ** - **قَمِِيْص**
**قمَصَ** - **يَقْمُصُ** + şey + bir varlık olarak: onu örttü ve gizledi; ve ona bununla bir görünüş ve güzellik verdi.
**قَمِيْص**: “**فعيل**” vezni üzere, “**قَمَصَ - يَقْمُصُ**”tan mübalağa ism-i fâil: görünüş ve güzellik vermekle birlikte örten: ve o, ıstılah olarak bedenin üst kısmında giyilen bir çeşit elbisedir.
Ve lafız, “örtülen bedenin şeklini alan, ona yapışan ve ona kendi şeklini veren giyim, örtme ve kapatma lafızları” grubuna mensuptur; bunlar:
**لَبِسَ - يَلْبَسُ**، **لَحَفَ - يَلْحَفُ**، **كَمَّ  - يَكُمُّ**، **كَسَا - يَكْسُوْ**، **نَعِلَ - يَنْعَلَ**، **قمَصَ - يَقْمُصُ**

قميص
	﴿Ve onun gömleği üzerine yalan bir kan ile geldiler; dedi ki: bilakis nefisleriniz size bir işi süsledi; artık güzel bir sabır; ve Allah, vasfettiğiniz şeye karşı yardım istenendir (18)﴾ Yusuf
	﴿Dedi ki: o beni nefsimden murad etmeye çalıştı; ve onun ehlinden bir şahit şahitlik etti: eğer onun gömleği önden yırtılmış ise, o doğru söylemiştir ve o yalancılardandır (26)﴾ Yusuf ﴿ve eğer onun gömleği arkadan yırtılmış ise, o yalan söylemiştir ve o doğrulardandır (27)﴾ Yusuf
	﴿Ve ikisi kapıya doğru yarıştılar; ve onun gömleğini arkadan yırttı; ve kapının yanında onun efendisine rastladılar; dedi ki: ehline bir kötülük murad edenin cezası, ancak hapsedilmesi yahut elem verici bir azaptır (25)﴾ Yusuf ﴿artık onun gömleğini arkadan yırtılmış görünce dedi ki: şüphesiz bu sizin tuzağınızdandır; şüphesiz sizin tuzağınız büyüktür (28)﴾ Yusuf
	﴿Gidin, şu gömleğimle; onu babamın yüzüne atın, görür olarak gelir; ve ehlinizi hepiniz bana getirin (93)﴾ Yusuf

مختار الصحاح
● [**قمص**] ق م ص: **القَمِيصُ** giyilen (şey)dir; çoğulu **القُمْصانُ** ve **الأَقْمِصةُ**’dir. Ve onu bir gömlek olarak gömlek giydirdi; böylece o da onu giydi; yani onu giydi.

الراغب
قمص
- **القميص** bilinen (şey)dir; çoğulu **قمص** ve **أقمصة** ve **قمصان**’dır. Yüce Allah dedi ki: ﴿**إن كان قميصه قد من قبل**﴾ [Yusuf/26], ﴿**وإن كان قميصه قد من دبر**﴾ [Yusuf/27]. Ve **تقمصه**: onu giydi. Ve **قمص البعير يقمص ويقمص**: eğer sıçradıysa. Ve **القماص**: ona isabet eden bir hastalıktır; onunla bir yerinde karar kılmaz; ve ondan (**القامصة**). (Hadiste Ali’den: o, **القارصة** ve **القامصة** ve **الواقصة** hakkında diyeti üçte birler olarak hükmetti. Ve **القامصة**: ürken, iki ayağıyla vuran.)
Bak: **النهاية** 4/108) hadiste.

ملخص اللسان:
1. **القميص** giyilen (şey)dir; bilinen; müzekker.
2. Ve **تَقَمَّصَ قميصَه**: onu giydi.
3. Ve **القميص**: kalbin kılıfı.
4. Ve **القَماص** ve **القُماص**: sıçrama; **قمَصَ يَقْمُص ويَقْمِص قُماصاً وقِماصاً**.
5. Ve **قَمَص الفرسُ وغيرُه** **يقمُص ويقمِص قَمْصاً وقِماصاً**; yani **اسْتَنَّ**; ve o, iki elini kaldırması ve ikisini birlikte atması ve ayaklarıyla yoğurmasıdır.

لسانالعرب
● - **قمص**: **القميص** giyilen (şey)dir; bilinen; müzekkerdir; ve zırh kastedilirse onunla müennes kılınabilir; Cerîr onu zırh murad ettiğinde müennes kıldı ve dedi ki:
تَدْعُو هوازنَ والقميصُ مُفاضةٌ،  تَحْتَ النّطاقِ، تُشَدُّ بالأَزرار
Ve çoğulu **أَقْمِصةَ** ve **قُمُصٌ** ve **قُمْصانٌ**’dır. Ve **قَمَّص الثوبَ**: ondan bir gömlek kesti; Lihyânî’den. Ve **تَقَمَّصَ قميصَه**: onu giydi; ve şüphesiz o, **الْقِمْصة** bakımından güzeldir; Lihyânî’den. Ve denir: **قَمَّصْتُهُ تقميصاً**; yani ona giydirdim; böylece o da giydi; yani giydi. Ve İbnü’l-A‘râbî, Osman’dan rivayet etti: Peygamber, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, ona dedi ki: “Şüphesiz Allah sana bir gömlek giydirecektir ve sen onun çıkarılmasına zorlanacaksın; sakın onu çıkarma.” Dedi ki: bu hadiste gömlek ile hilâfeti murad etti; ve o, en güzel istiârelerdendir. Ve recmedilenin hadîsinde: “Şüphesiz o, cennet nehirlerinde **يَتَقَمَّص** eder”; yani döner ve dalar; ve sin ile de rivayet edilir; ve daha önce geçti. Ve **القميص**: kalbin kılıfı. İbn Sîde dedi ki: **قَمِيصُ القلب** onun yağıdır; onu teşbih üzere görüyorum. Ve **القِماص**: bir yerde karar kılmamasıdır; onu görürsün, **يَقْمِصُ** eder; böylece sabırsızca yerinden sıçrar. Ve huzursuza denir: ona **القِماص** isabet etti. Ve **القَماص** ve **القُماص**: sıçrama; **قمَصَ يَقْمُص ويَقْمِص قُماصاً وقِماصاً**. Ve meselde: “**أَفلا قِماص بالبعير**”; Sîbeveyh onu nakletti; ve o, **القِمِصَّى** da (dır); Kurâ‘dan. Ve **قَمَص الفرسُ وغيرُه** **يقمُص ويقمِص قَمْصاً وقِماصاً**; yani **اسْتَنَّ**; ve o, iki elini kaldırması ve ikisini birlikte atması ve ayaklarıyla yoğurmasıdır. Denir: bu, içinde **قِماص** olan bir binek hayvandır; ve **قُماص** deme; ve önceki mesel bunun dışında da vârid olmuştur; böylece “**ما بالعَيْر من قِماص**” denmiştir; ve o, eşektir; izzetten sonra zelil olan kimse için darb-ı mesel yapılır. Ve **القَمِيص**: **البِرْذَوْن**; **القِماص** ve **القُماص**ı çok olan; ve damme daha fasîhtir. Ömer’in hadîsinde: “**فَقَمَص منها قَمْصاً**”; yani ürktü ve yüz çevirdi. Ali’nin hadîsinde: şüphesiz o, **القارِصَة** ve **القامِصَة** ve **الواقِصَة** hakkında diyeti üçte birler olarak hükmetti; **القامِصَة** ürken, ayağıyla vuran (dır); ve **قرص** maddesinde zikredildi. Ve ondan, diğerinin hadîsi: “**قَمَصَت بأَرْجُلِها وقنصت بأَحْبُلها**.” Ve Ebû Hureyre’nin hadîsinde: “**لتَقْمِصَنَّ بكم الأَرضَ قُماص البَقَر**”; yani zelzele. Ve Süleyman b. Yesâr’ın hadîsinde: “**فقَمَصَت به فصرَعَتْه**”; yani sıçradı ve ürktü; böylece onu yere attı. Ve ata denir: şüphesiz o, **قامِص العُرْقُوب**tur; bu, siniri çekilip de ayağı sıçradığı zaman (dır). Ve denize: **قَمَصَ البَحْرُ بالسفينة**; eğer onu dalgayla hareket ettirdiyse. Ve yalancıya denir: şüphesiz o, **لَقَموص الحَنْجَرَة**dir; Yakub, Kurâ‘dan nakletti. Ve **القَمَص**: su üstünde uçan küçük sineklerdir; bir tanesi **قمَصَة**. Ve **القَمَصُ**: yumurtasından ilk çıktığı sırada çekirge; bir tanesi **قمَصَة**.

مقاييس اللغة:
(**قمص**) **القاف** ve **الميم** ve **الصاد** iki asıldır: birisi bir şeyin giyilmesine ve onun içinde yerleşmeye delâlet eder; diğeri bir şeyin sıçramasına ve harekete (delâlet eder).
Birincisi: insan için **القَميص** bilinen (şey)dir. Denir: **تَقَمَّصَه**; eğer onu giydiyse. Sonra bu, insanın içine girdiği her şeyde istiâre edilir; böylece denir: **تقمَّصَ الإمارَةَ** ve **تقمَّص الوِلاية**. Ve gömleğin çoğulu **أقمصةٌ** ve **قُمُص**’tur.
Diğer asıl: **القَمْص**; onların sözünden: **قمص البعير ويقمُص قمصاً وقِمَاصاً**; ve o, iki elini kaldırması, sonra ikisini birlikte atması ve ayaklarıyla yoğurmasıdır. Ve hadiste **القامصة** zikredildi; ve o, bundandır. Denir: **قَمَص البحر بالسَّفينة**; eğer onu dalgayla hareket ettirdiyse; sanki o, **يقمِصُ** eden bir devedir.

القاموس المحيط:
**قَمَصَ الفرسُ وغيرُه** **يَقْمُصُ ويَقْمِصُ قَمْصاً وقُِمَاصاً**; damme ve kesre ile; yahut eğer bu ona âdet olduysa, damme ile; ve o, iki elini kaldırması ve ikisini birlikte atması ve ayaklarıyla yoğurmasıdır. **البَحْرُ بالسفينة**: onu hareket ettirdi. Ve kitap gibi: huzursuzluk ve sıçrama; ve damme edilir. Ve “**ما بالعَيْر من قُماصٍ**”: hareketi olmayan zayıf için ve izzetten sonra zelil olan kimse için darb-ı mesel yapılır. Ve sabûr gibi: sahibini sıçratan binek hayvanı; **القَميص** gibi; ve aslan; ve yerinde durmayan huzursuz. Ve Hayber’de üzerinde Ebû’l-Hukayk el-Yehûdî’nin kalesi olan bir dağ. Ve **القَميصُ**; ve müennes kılınabilir; yahut ancak pamuktan olur; yünden olana gelince, onun için çoğul yoktur: **قُمُصٌ** ve **أقْمِصَةٌ** ve **قُمْصانٌ**. Ve **المَشِيمَةُ**; ve kalbin kılıfı. Ve hadiste: “Şüphesiz Allah sana bir gömlek giydirecektir”; yani sana hilâfet elbisesini giydirecektir. Ve **القِمِصَّى**; **زِمِكَّى** gibi: **القِبِصَّى**. Ve **القَمَصُ**; harekeli olarak: su üstünde bulunan küçük sinekler; yahut durgun su üzerindeki küçük tahtakuruları; ve yumurtasından ilk çıktığı sırada çekirge. Ve **قَمَّصَه تَقْميصًا**: ona bir gömlek giydirdi; böylece o da giydi.

تاج العروس:
قمص
“**قَمَصَ الفَرَسُ وغَيْرُه يَقْمُصُ**” damme ile “**ويَقْمِصُ**” kesre ile “**قَمْصاً وقُمَاصاً**” damme ve kesre ile. Cevherî kesre ile yetindi; ve dammeyi men etti; hâlbuki ikisi de “**يافِع ويَفَعَة**” kitabında (vardır); şöyle dedi: o, binek hayvanının **قُمَاصُ**u ve **قِمَاصُ**udur. Yahut eğer bu ona âdet olduysa, damme ile; ve o, yani **القَمْصُ** ve **القُمَاصُ**, iki elini kaldırması ve ikisini birlikte atması ve ayaklarıyla yoğurmasıdır; ve o, **الاسْتِنَانُ** da (dır). **قَمَصَ** “**البَحْرُ بالسَّفينة**” eğer “onu” dalgayla “hareket ettirdiyse”; صحاح’ta olduğu gibi; ve o mecazdır. Mecazdan: **القِمَاصُ** “kitap gibi: huzursuzluk” ve “ürküntü” ve “sıçrama”; ve damme edilir. Denilir: bu, içinde **قِمَاصٌ** ve **قُمَاصٌ** olan bir binek hayvandır. Lisân’da fetha da artırdı; böylece o, üçlüdür; dedi ki: damme daha fasîhtir. Meselde: “**ما بِالعيْرِ منْ قُمَاصِ**” iki vecih ile; hareketi olmayan zayıf için ve izzetten sonra zelil olan kimse için darb-ı mesel yapılır; ikisini de Sâgânî nakletti; ve Cevherî ikincisi üzerine iktisar etti. Mesel ayrıca şöyle de rivayet edilir: “**أَفَلاَ قمَاصَ بالبَعِيرِ**”; ve bunu Sîbeveyh nakletti. Süleyman b. Yesâr hadîsinde: “**فقَمَصَتْ بِهِ فصَرَعَتْه**”; yani sıçradı ve ürktü; böylece onu yere attı. Ebû Hureyre hadîsinde: “**لتَقْمِصَنَّ بكم الأَرْضُ قُمَاصَ النُّفُرِ**”; yani zelzele. Ve **القُمَاصُ** damme ile: bir yerde karar kılmamasıdır; onu görürsün, **يَقْمصُ** eder; böylece sabırsızca yerinden sıçrar. Ve huzursuza denir: ona **القُمَاصُ** isabet etti. Ömer hadîsinde: “**فقَمَصَ مِنْهَا قَمْصاً**”: yani ürktü ve yüz çevirdi. **القَمُوصُ** “sabûr gibi”: sahibini sıçratan binek hayvanı; yani sıçrar. İmru’ül-Kays bir dişi deveyi vasfederek dedi ki:
تَظَاهَرَ فيها النَّيُّ لا هِيَ بَكْرَةٌ ... ولا ذَاتُ ضَفْرٍ في الزِّمَم قَمُوصُ
Ve Adî b. Zeyd dedi ki:
ومُرْتَقَى نِيقٍ عَلَى نَقْنَق ... أَدْبَرَ عَوْدِ ذِي لِكَافٍ قَمُوصْ
“**كالقَمِيص**” yani ayrıca “emîr gibi”; ve o, **البِرْذَوْن**dur; **القُمَاصِ**ı çok olan. **القَمُوصُ**: “aslan”dır; İbn Hâlaveyh’den. O, “huzursuz”dur; “yerinde durmayan”; çünkü avları aramakta dolaşır; ve o, **القُمَاصِ**tan alınmıştır. **القَمُوصُ**: “Hayber’de üzerinde Ebû’l-Hukayk el-Yehûdî’nin kalesi olan bir dağ”dır. “**والقَمِيص**”: giyilen (şey)dir; müzekkerdir; “ve müennes kılınabilir” — eğer onunla zırh kastedilirse. Cerîr onu zırh murad ettiğinde müennes kıldı:
تَدْعُو هَوَازِنَ والقَميصُ مُفَاضَةٌ ... تَحْتَ النِّطَاق تُشَدُّ بالأَزْرار
Çünkü o murad etti: ve onun gömleği, geniş bir zırhtır. Ve şöyle de rivayet edilir: “تَدْعُو رَبِيعَةَ”; yani onun için Rabîa b. Mâlik b. Hanzala. “م” bilinen (şey)dir. Şeyh İbnü’l-Cezerî ve başkaları zikretti ki **القَمِيص**: iki kollu, yırtmaçsız, elbiselerin altında giyilen dikilmiş bir elbisedir; “yahut ancak pamuktan” yahut ketenden olur. Bazı nüshalarda: “ve olmaz” vav ile. “Yünden olana gelince, yoktur”; Sâgânî onu nakletti. İbn Hacer el-Mekkî’nin **شرح الشمائل**’inde, musannifin ibaresini naklettikten sonra, sanki onun zikredilen hasrı galib içindir. Şeyhimiz dedi ki: ve bir kavim dedi: belki o, kalbin kılıfı olan deriden alınmıştır; ve denildi: **التَّقَمُّص**tan alınmıştır; ve o, dönüp durmadır. “**ج قُمُصٌ**” iki damme ile; “ve **أَقْمِصَةٌ** ve **قُمْصَانٌ**” damme ile. **القَمِيصُ**: “**المَشِيمَةُ**”; Sâgânî onu nakletti. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **القَميصُ**: “kalbin kılıfı”dır; ve o mecazdır. İbn Sîde dedi ki: **قَميصُ القَلْبِ**: onun yağıdır; onu teşbih üzere görüyorum. **الأَسَاس**’ta: denir: korku onun kalbinin gömleğini yırttı. Mecazdan “hadiste”: Peygamber, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, Osman’a — Allah Teâlâ ondan razı olsun — dedi ki: “Şüphesiz Allah sana bir gömlek giydirecektir; ve sen onun çıkarılmasına zorlanacaksın; sakın onu çıkarma.” İbnü’l-A‘râbî onu senediyle böyle rivayet etti. Ve şöyle rivayet edilir: “Eğer seni onu çıkarmaya zorlarlarsa, onu çıkarma.” “Yani”: şüphesiz Allah “sana hilâfet elbisesini giydirecektir”; yani seni onunla şereflendirecek ve seni süsleyecek; tıpkı üzerine hil‘at giydirilenin hil‘atiyle şereflendirilip süslendiği gibi. Ve **الإلاصَةُ**: döndürmedir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: bu hadiste gömlek ile hilâfeti murad etti; ve o, en güzel istiârelerdendir. “Ve **القِمِصَّى** **زِمِكَّى** gibi: **القِبِصَّى**”: ve o, hızlı koşudur; Ferrâ’dan. Kurâ‘ dedi ki: **القِمِصَّى**: **القُمَاصُ**tur. “Ve **القَمَصُ** harekeli olarak: su üstünde bulunan küçük sineklerdir”; bir tanesi **قَمَصَةٌ**; صحاح’ın bazı nüshalarında böyle. “Yahut durgun su üzerinde bulunan küçük tahtakuruları”; İbn Düreyd bunu söyledi. **القَمَصُ** ayrıca: “yumurtasından ilk çıktığı sırada çekirge”dir; ve bir tanesi **قَمَصَةٌ**. “Ve **قَمَّصَهُ تَقْمِيصاً**: ona bir gömlek giydirdi; böylece o da giydi”; yani onu giydi. Ve istiâre edilebilir; böylece denir: **تَقَمَّصَ الإِمَارَةَ** ve **تَقَمَّصَ الوِلاَيَةَ** ve **تَقَمَّصَ لِبَاسَ العِزِّ**.
Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **قمَّصَ الثَّوْبَ تَقْمِيصاً**: ondan bir gömlek kesti. Ve denir: “**قَمِّصْ هذا الثَّوْبَ**”; tıpkı “**قَبِّ هذا الثَّوْبَ**” denildiği gibi; yani onu bir **قَبَاءً** olarak kes; Lihyânî’den. Ve şüphesiz o, kesre ile **القِمْصَةِ** bakımından güzeldir; yine Lihyânî’den. Ve **تَقَمَّص في النَّهْرِ**: döndü ve daldı; ve sin, onda bir lugattır. Ve **القَامِصَةُ**: ayağıyla sıçrayan; Ali’nin hadîsindedir — Allah Teâlâ onun yüzünü keremli kılsın — ve “**ق ر ص**”ta geçti. Ve ata denir: şüphesiz o, **لَقَامِصُ العُرقوبِ**tur; bu, siniri çekilip de ayağı sıçradığı zaman (dır); İbnü’l-A‘râbî’den. Ve yalancıya denir: şüphesiz o, **لَقَمُوصُ الحَنْجَرة**dir; Yakub, Kurâ‘dan nakletti; ve “**غ و ص**”ta da geçti; ve o mecazdır. Ve **تَقَامَص الصِّبْيَانُ**. Ve aralarında **مُقامَصَةٌ** vardır. Ve **قَمَّصَتِ النَّاقَةُ بالرَّدِيف**: onunla çevik olarak gitti; ve o mecazdır. Ve Ebû’l-Feth el-Hüseyn b. Ebî’l-Kâsım b. Ebî Sa‘d en-Nîsâbûrî **القَمَّاصُ**, Şeddâd gibi, Ebû Sa‘d es-Sem‘ânî’nin şeyhlerindendir; **القُمْصَانِ** satmaya nisbet edildi; 507 yılında öldü. Ve **مُنْيَةُ القُمُّصِ**, **القَاف**ın ve şeddeli **المِيم**in dammesiyle: Mısır’da, Münyetü İbn Selsîl’e yakın bir köydür; ve ondan, Celâl Abdurrahman b. Ahmed **القُمُّصِيّ**, Celâl es-Süyûtî’nin şeyhlerindendir; Allah Teâlâ ikisine de rahmet etsin.
