# قمص — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%85%D8%B5/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قمص

القميص الذي يلبس معروف مذكر، وقد يُعْنى به الدرع فيؤنث؛ وأَنثه جرير حين أَراد به الدرع فقال:
تَدْعُو هوازنَ والقميصُ مُفاضةٌ،
تَحْتَ النّطاقِ، تُشَدُّ بالأَزرار
والجمع أَقْمِصةَ وقُمُصٌ وقُمْصانٌ. وقَمَّص الثوبَ: قَطَعَ منه قميصاً؛ عن اللحياني. وتَقَمَّصَ قميصَه: لَبسه، وإِنه لَحَسن الْقِمْصة؛ عن اللحياني. ويقال: قَمَّصْتُهُ تقميصاً أَي أَلبستُه فتَقَمَّص أَي لَبِس. وروى ابن الأَعرابي عن عثمان أَن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، قال له: إِن اللّه سَيُقَمِّصُك قميصاً وإِنك سَتُلاصُ على خَلْعِهِ فإِياك وخَلْعَه، قال: أَراد بالقميص الخلافة في هذا الحديث وهو من أَحسن الاستعارات. وفي حديث المَرْجُوم: إِنه يَتَقَمَّص في أَنهار الجنة أَي يَتَقَلَّب ويَنْغَمِس، ويروى بالسين، وقد تقدم. والقميص: غِلاف القلب. قال ابن سيده: وقَمِيصُ القلب شحمه أُراه على التشبيه.
والقِماص: أَن لا يَسْتَقر في موضع تراه يَقْمِصُ فيَثِب من مكانه من غير صبر. ويقال للقَلِقِ: قد أَخذه القِماص. والقَماص والقُماص: الوثب، قمَصَ يَقْمُص ويَقْمِص قُماصاً وقِماصاً. وفي المثل: أَفلا قِماص بالبعير؛ حكاه سيبويه، وهو القِمِصَّى أَيضاً؛ عن كراع.
وقَمَص الفرسُ وغيرُه يقمُص ويقمِص قَمْصاً وقِماصاً أَي اسْتَنَّ وهو أَن يرفع يديه ويطرحهما معاً ويَعْجِنَ برجليه. يقال: هذه دابة فيها قِماص، ولا تقل قُماص، وقد ورد المثل المتقدم على غير ذلك فقيل: ما بالعَيْر من قِماص، وهو الحِمار؛ يُضْرَب لمن ذَلّ بعد عز. والقَمِيص: البِرْذَوْن الكثير القِماصِ والقُماص، والضم أَفصح. وفي حديث عمر: فَقَمَص منها قَمْصاً أَي نَفَر وأَعرض. وفي حديث عليّ: أَنه قَضَى في القارِصَة والقامِصَة والواقِصَة بالدية أَثلاثاً؛ القامِصَة النافِرَة الضاربة برجلها، وقد ذكر في قرص. ومنه حديث الآخر: قَمَصَت بأَرْجُلِها وقنصت بأَحْبُلها. وفي حديث أَبي هريرة: لتَقْمِصَنَّ بكم الأَرضَ قُماص البَقَر، يعني الزلزلة. وفي حديث سليمان ابن يسار: فقَمَصَت به فصرَعَتْه أَي وثَبَت ونَفَرَت فأَلْقَتْه. ويقال للفرس: إِنه لقامِص العُرْقُوب، وذلك إِذا شَنِج نَساهُ فَقَمَصَتْ رِجْلُه. وقَمَصَ البَحْرُ بالسفينة إِذا حرَّكها بالموج.ويقال للكذاب: إِنه لَقَموص الحَنْجَرَة؛ حكاه يعقوب عن كراع. والقَمَص: ذُبابٌ صِغار يَطير فوق الماء، واحدته قمَصَة. والقَمَصُ: الجَراد أَوَّلَ ما تَخْرُجُ من بيضه، واحدته قمَصَة.

### Türkçe

**القميص**: giyilen (şey) ki mâlûmdur; müzekkerdir; ve onunla **الدرع** kastedilebilir de muennes yapılır; ve onu muennes yaptı **جرير**; **الدرع** ile murad ettiğinde, şöyle dedi:

تَدْعُو هوازنَ والقميصُ مُفاضةٌ،
تَحْتَ النّطاقِ، تُشَدُّ بالأَزرار

Ve cem‘i: **أَقْمِصةَ** ve **قُمُصٌ** ve **قُمْصانٌ**. Ve **قَمَّص الثوبَ**: ondan bir **قميصاً** kesti; **اللحياني**’den. Ve **تَقَمَّصَ قميصَه**: onu giydi; ve şüphesiz o, elbette güzel **الْقِمْصة** sahibidir; **اللحياني**’den. Ve denilir: **قَمَّصْتُهُ تقميصاً** yani onu giydirdim; böylece **تَقَمَّص** yani giydi.

Ve **ابن الأَعرابي**, **عثمان**’dan rivayet etti: Peygamber, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, ona dedi ki: “Şüphesiz Allah sana bir **قميصاً** giydirecektir ve şüphesiz sen onu çıkarmaya zorlanacaksın; artık sakın onu çıkarma.” Dedi: Bu hadiste **القميص** ile hilâfeti murad etti; ve o, en güzel istiârelerdendir.

Ve **المَرْجُوم** hadîsinde: “Şüphesiz o, cennet nehirlerinde **يَتَقَمَّص** eder” yani **يَتَقَلَّب** eder ve **يَنْغَمِس** eder; ve **بالسين** ile rivayet olunur; ve daha önce geçti. Ve **القميص**: kalbin kılıfı. **ابن سيده** dedi: Ve kalbin **قَمِيصُ**u onun yağıdır; onu teşbih üzere görüyorum.

Ve **القِماص**: bir yerde yerleşik olmamandır; onu görürsün, **يَقْمِصُ** eder de yerinden sıçrar; sabır olmaksızın. Ve huzursuza denilir: “Onu **القِماص** almıştır.” Ve **القَماص** ve **القُماص**: sıçrayış; **قمَصَ يَقْمُص ويَقْمِص قُماصاً وقِماصاً**. Ve meselde: “**أَفلا قِماص بالبعير**”; onu **سيبويه** hikâye etti; ve o, **القِمِصَّى** da (dır); **كراع**’dan.

Ve **قَمَص الفرسُ** ve başkası **يقمُص ويقمِص قَمْصاً وقِماصاً**; yani **اسْتَنَّ** etti; ve o, iki elini kaldırması ve ikisini birlikte atması ve ayaklarıyla yoğurmasıdır. Denilir: “Bu bir binek hayvanıdır, onda **قِماص** vardır”; ve **قُماص** deme; ve daha önceki mesel bunun dışında vârid olmuştur da şöyle denilmiştir: “**ما بالعَيْر من قِماص**”; ve o, **الحِمار**dır; izzetten sonra zelil olana darb olunur. Ve **القَمِيص**: **البِرْذَوْن**; **القِماصِ** ve **القُماص**ı çok olan; ve damme daha fasîhtir.

Ve **عمر** hadîsinde: “Bundan **قَمَص** etti bir **قَمْصاً**” yani ürktü ve yüz çevirdi. Ve **عليّ** hadîsinde: Şüphesiz o, **القارِصَة** ve **القامِصَة** ve **الواقِصَة** hakkında diyete üçte birler olarak hükmetti; **القامِصَة**: ürken, ayağıyla vuran; ve **قرص** maddesinde zikredildi. Ve ondan, diğerinin hadîsi: “**قَمَصَت** ayaklarıyla ve **قنصت** ipleriyle.”

Ve **أَبي هريرة** hadîsinde: “Elbette yer, sizinle **قُماص** sığırın **قُماص**ı gibi **لَتَقْمِصَنَّ** edecektir”; yani zelzele. Ve **سليمان ابن يسار** hadîsinde: “Onunla **قَمَصَت** de onu devirdi” yani sıçradı ve ürktü de onu attı. Ve ata denilir: “Şüphesiz o, elbette **قامِص العُرْقُوب**tur”; ve bu, **نَساهُ**u burkulup da ayağı **فَقَمَصَتْ** ettiği zamandır.

Ve **قَمَصَ البحرُ بالسفينة**: dalgayla onu hareket ettirdiği zaman. Ve yalancıya denilir: “Şüphesiz o, elbette **قَموص الحَنْجَرَة**dir”; **يعقوب** onu **كراع**’dan hikâye etti.

Ve **القَمَص**: suyun üstünde uçan küçük sineklerdir; onun bir tanesi **قمَصَة**dir. Ve **القَمَصُ**: çekirge; yumurtasından ilk çıktığı zaman; onun bir tanesi **قمَصَة**dir.
