# قمص — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%85%D8%B5/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قمص

قمص الفرس وغيره يقمص  ، بالضم،  ويقمص  ، بالكسر،  قمصا وقماصا، بالضم والكسر  ، واقتصر الجوهري على الكسر: ومنع الضم، وهما جميعا في كتاب  يافع ويفعة  فقال: هو قماص الدابة وقماصه،  أو إذا صار  ذلك  عادة له فبالضم، وهو  أي القمص والقماص  أن يرفع يديه ويطرحهما معا، ويعجن برجليه  ، وهو الاستنان أيضا. قمص  البحر بالسفينة  ، إذا  حركها  بالموج، كما في الصحاح، وهو مجاز. من المجاز: القماص  ككتاب: القلق  والنفور،  والوثب، ويضم  . يقال: هذه دابة فيها قماص وقماص. وزاد في اللسان الفتح أيضا، فهو مثلث، قال: والضم أفصح. في المثل:   ما بالعير من قماص   بالوجهين،  يضرب لضعيف لا حراك به، ولمن ذل بعد عز  ، نقلهما الصاغاني، وعلى الأخير اقتصر الجوهري، ويروى المثل أيضا:  أفلا قماص بالبعير  ، وهذا حكاه سيبويه. وفي حديث سليمان بن يسار  فقمصت به فصرعته  ، أي وثبت ونفرت فألقته. وفي حديث أبي هريرة  لتقمصن بكم الأرض قماص النفر  يعني الزلزلة. والقماص، بالضم: أن لا يستقر في موضع، تراه يقمص فيثب من مكانه من غير صبر.ويقال للقلق: قد أخذه القماص. وفي حديث عمر:  فقمص منها قمصا: أي نفر وأعرض. القموص،  كصبور: الدابة تقمص بصاحبها  ، أي تثب. قال امرؤ القيس يصف ناقة:
  تظاهر فيها الني لا هي بـكـرة                      ولا ذات ضفر في الزمم قموص وقال عدي بن زيد:
  ومرتقى نيق على نقـنـق                      أدبر عود ذي لكاف قموص  كالقميص  أيضا، كأمير، وهو البرذون الكثير القماص. القموص:  الأسد  ، عن ابن خالويه، هو  القلق  الذي  لا يستقر  في مكان، لأنه يطوف في طلب الفرائس، وهو مأخوذ من القماص. القموص:  جبل بخيبر، عليه حصن أبي الحقيق اليهودي  .  والقميص  : الذي يلبس، مذكر،  وقد يؤنث  -إذا عني به الدرع. وقد أنثه جرير حين أراد به الدرع:
  تدعو هوازن والقميص مفاضة                      تحت النطاق تشد بـالأزرار

  فإنه أراد: وقميصه درع مفاضة. ويروى: تدعو ربيعة، يعني له ربيعة بن مالك بن حنظله -:  م  ، معروف. وذكر الشيخ ابن الجزري وغيره أن القميص ثوب مخيط بكمين غير مفرج يلبس تحت الثياب،  أو لا يكون إلا من قطن  ، أو كتان. وفي بعض النسخ: ولا يكون بالواو،  وأما من الصوف فلا  ، نقله الصاغاني. وفي شرح الشمائل لابن حجر المكي بعد ما نقل عبارة المصنف، وكأن حصره المذكور للغالب. قال شيخنا: وقال قوم: ولعله مأخوذ من الجلدة التي هي غلاف القلب، وقيل: مأخوذ من التقمص وهو التقلب.  ج قمص  ، بضمتين،  وأقمصة، وقمصان  ، بالضم. القميص:  المشيمة  ، نقله الصاغاني. قال ابن الأعرابي: القميص:  غلاف القلب  ، وهو مجاز. وقال ابن سيده: قميص القلب: شحمه، أراه على التشبيه. وفي الأساس: يقال: هتك الخوف قميص قلبه. من المجاز  في الحديث  :  قال النبي صلى الله عليه وسلم لعثمان رضي الله تعالى عنه:  إن الله سيقمصك قميصا  ، وإنك ستلاص على خلعه، فإياك وخلعه  هكذا رواه ابن الأعرابي بسنده. ويروى:  فإن أرادوك على خلعه فلا تخلعه   أي  إن الله  سيلبسك لباس الخلافة  ، أي يشرفك بها ويزينك كما يشرف ويزين المخلوع عليه بخلعته. والإلاصة: الإدارة. وقال ابن الأعرابي: أراد بالقميص الحلافة في هذا الحديث، وهو من أحسن الاستعارات.  والقمصى، كزمكى: القبصى  ، وهو العدو السريع، عن الفراء وقال كراع: القمصى: القماص.  والقمص، محركة: ذباب صغار تكون فوق الماء  ، الواحدة قمصة كذا في بعض نسخ الصحاح،  أو البق الصغار  ، يكون  على الماء الراكد  ، قاله ابن دريد. القمص أيضا:  الجراد أول ما يخرج من بيضه  ، والواحدة قمصة.  وقمصه تقميصا: ألبسه قميصا، فتقمص هو  ، أي لبسه. وقد يستعار فيقال: تقمص الإمارة، وتقمص الولاية، وتقمص لباس العز.
 ومما يستدرك عليه: قمص الثوب تقميصا: قطع منه قميصا. ويقال: قمص هذا الثوب، كما يقال: قب هذا الثوب أي اقطعه قباء، عن اللحياني. وإنه لحسن القمصة، بالكسر، عن اللحياني أيضا. وتقمص في النهر: تقلب وانغمس والسين لغة فيه. والقامصة: الناقزة برجلها، هو في حديث علي كرم الله تعالى وجهه، وقد مر في  ق ر ص  . ويقال للفرس إنه لقامص العرقوب وذلك إذا شنج نساه فقمصت رجله. عن ابن الأعرابي. ويقال للكذاب: إنه لقموص الحنجرة، حكاه يعقوب عن كراع، وقد مر في  غ و ص  أيضا، وهو مجاز. وتقامص الصبيان. وبينهم مقامصة. وقمصت الناقة بالرديف: مضت به نشيطة، وهو مجاز. وأبو الفتح، الحسين بن أبي القاسم بن أبي سعد النيسابوري القماص، كشداد، من شيوخ أبي سعد السمعاني، نسب إلى بيع القمصان، مات سنة 507. ومنية القمص، بضم القاف والميم المشددة،: قرية بمصر بالقرب من منية ابن سلسيل، ومنها الجلال عبد الرحمن بن أحمد القمصي من شيوخ الجلال السيوطي رحمهما الله تعالى.

### Türkçe

**قمص** at ve başkası **يقمص** eder; ḍamm ile, ve **يقمص** eder; kesr ile; **قمصا** ve **قماصا** (ḍamm ve kesr ile). Cevherî kesr ile yetindi: ve ḍammı men etti; hâlbuki ikisi de **يافع ويفعة** kitabındadır; şöyle dedi: o, binek hayvanının **قماص**’ıdır ve onun **قماص**’ıdır; yahut eğer bu ona âdet olursa ḍamm iledir. Ve o—yani **القمص** ve **القماص**—iki elini kaldırıp ikisini birlikte atması ve ayaklarıyla yoğurmasıdır; ve o, **الاستنان** dadır.

**قمص** deniz gemiyle: eğer onu dalgayla hareket ettirirse; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve o mecazdır.

Mecazdandır: **القماص** (kitap gibi): huzursuzluk ve ürkme, ve sıçrama; ve ḍamm edilir. Denir: bu, içinde **قماص** ve **قماص** bulunan bir binek hayvanıdır. **اللسان**’da fethi de ekledi; böylece o üçlüdür; dedi: ve ḍamm daha fasîhtir.

Meselde: “Devede **قماص** yoktur” iki vecihle; hareketi olmayan zayıf için ve izzetten sonra zelil olan için darb olunur; ikisini de **الصاغاني** nakletti; ve Cevherî sonuncusuna yetindi. Mesel ayrıca şöyle rivayet olunur: “Devede **قماص** yok mu?”; bunu **سيبويه** hikâye etti.

Süleyman b. Yesâr hadîsinde: “Onunla **قمصت** ettim de onu yere serdim”; yani sıçradı ve ürktü de onu attı. Ebû Hureyre hadîsinde: “Yer sizi, ürkekliğin **قماص**’ı gibi mutlaka **لتقمصن** edecektir”; yani zelzele.

**القماص** ḍamm ile: bir yerde karar kılmamak; onu görürsün, **يقمص** eder de sabır olmaksızın yerinden sıçrar. Ve huzursuz olana denir: onu **القماص** almıştır. Ömer hadîsinde: “Ondan bir **قمصا** ile **قمص** etti”; yani ürktü ve yüz çevirdi.

**القموص** ( **صبور** gibi): binek hayvanı sahibini **تقمص** eder; yani sıçrar. İmru’ul-Kays bir deveyi vasfederek dedi:

  تظاهر فيها الني لا هي بـكـرة                      ولا ذات ضفر في الزمم قموص

Adî b. Zeyd dedi:

  ومرتقى نيق على نقـنـق                      أدبر عود ذي لكاف قموص

**القموص** ayrıca **القميص** gibi, **أمير** gibi; ve o, **القماص**’ı çok olan **البرذون**’dur.

**القموص**: aslan; İbn Hâlaveyh’ten. O, mekânda karar kılmayan huzursuzdur; çünkü avları aramak için dolaşır; ve o, **القماص**’tan alınmıştır.

**القموص**: Hayber’de bir dağ; üzerinde Yahudi Ebû’l-Hakîk’in kalesi vardır.

**القميص**: giyilen şey; müzekkerdir; ve zırh kastedilirse müennes kılınabilir. Cerîr onu zırh murad ettiğinde müennes kıldı:

  تدعو هوازن والقميص مفاضة                      تحت النطاق تشد بـالأزرار

Çünkü o, “ve onun **قميص**’i, geniş bir zırhtır” demek istedi. Şöyle de rivayet olunur: “تدعو ربيعة”; yani ona Rabîa b. Mâlik b. Hanzala—: **م**—ma‘lûm. Şeyh İbnü’l-Cezerî ve başkaları zikretti ki **القميص**, iki kollu, yarılmamış dikilmiş bir elbisedir; elbiselerin altında giyilir; yahut ancak pamuktan olur; yahut ketenden. Bazı nüshalarda: “ve olmaz” vâv ile; ama yünden olana gelince, olmaz; **الصاغاني** nakletti. İbn Hacer el-Mekkî’nin **الشمائل** şerhinde, musannifin ibaresini naklettikten sonra: sanki onun zikredilen tahsisi galib içindir. Şeyhimiz dedi: ve bir kavim dedi: belki kalbin kılıfı olan deriden alınmıştır; ve denildi: **التقمص**’tan alınmıştır, o da dönüp durmadır.

Çoğulu **قمص** (iki ḍamme ile), ve **أقمصة**, ve **قمصان** (ḍamm ile).

**القميص**: eş; **الصاغاني** nakletti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **القميص**: kalbin kılıfı; ve o mecazdır. İbn Sîde dedi: kalbin **قميص**’i: onun yağıdır; onu teşbih üzere görüyorum. **الأساس**’ta: denir: korku, kalbinin **قميص**’ini yırttı.

Mecazdandır, hadîste: Nebî صلى الله عليه وسلم عثمان رضي الله تعالى عنه’a dedi: “Allah seni bir **قميص** ile mutlaka **سيقمصك** edecektir; ve sen onun çıkarılmasına zorlanacaksın; sakın onu çıkarma”; İbnü’l-A‘râbî bunu senediyle böyle rivayet etti. Şöyle de rivayet olunur: “Eğer seni onun çıkarılmasına isterlerse onu çıkarma”; yani Allah sana hilâfet elbisesini mutlaka giydirecektir; yani onunla seni şereflendirecek ve süsleyecektir; tıpkı kendisine hil‘at giydirilenin hil‘atiyle şereflenip süslendiği gibi. **الإلاصة**: döndürme. İbnü’l-A‘râbî dedi: bu hadîste **القميص** ile hilâfeti murad etti; ve o, en güzel istiârelerdendir.

**القمصى** ( **زمكى** gibi): **القبصى**; ve o, hızlı koşudur; Ferrâ’dan. Kurâ‘ dedi: **القمصى**: **القماص**.

**القمص** (harekeli): suyun üstünde bulunan küçük sineklerdir; bir tanesi **قمصة**; bazı **الصحاح** nüshalarında böyle. Yahut küçük tahtakuruları; durgun su üzerinde olur; İbn Düreyd söyledi.

**القمص** ayrıca: çekirgenin yumurtasından ilk çıktığı zamanki hâli; bir tanesi **قمصة**.

**قمصه** onu **تقميصا**: ona bir **قميص** giydirdi; böylece o **تقمص** etti; yani onu giydi. Ve ödünç alınır da denir: **تقمص** emirliği, ve **تقمص** vilâyeti, ve **تقمص** izzet elbisesini.

Ve onun üzerine istidrâk edilendir: **قمص** elbiseyi **تقميصا**: ondan bir **قميص** kesti. Ve denir: bu elbiseyi **قمص** et; tıpkı “bu elbiseyi **قب** et” denildiği gibi; yani onu bir **قباء** olarak kes; Lihyânî’den. Ve o, kesr ile, güzel **القمصة** sahibidir; yine Lihyânî’den.

Ve nehirde **تقمص** etti: döndü durdu ve daldı; **السين** onda bir dildir.

**القامصة**: ayağıyla sıçrayan; o, Ali kerramallahu تعالى وجهه hadîsindedir; ve **ق ر ص**’ta geçti.

Ve ata denir: o, **قامص العرقوب**’dur; bu, onun siniri kasılıp da ayağı **قمصت** ettiğinde olur; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve yalancıya denir: o, **قموص الحنجرة**’dir; Ya‘kûb, Kurâ‘dan hikâye etti; ve **غ و ص**’ta da geçti; ve o mecazdır.

Ve çocuklar **تقامص** ettiler. Ve aralarında **مقامصة** vardır.

Ve deve, terkidekiyle **قمصت** etti: onunla çevikçe gitti; ve o mecazdır.

Ve Ebû’l-Feth, Hüseyin b. Ebî’l-Kâsım b. Ebî Sa‘d en-Nîsâbûrî **القماص** ( **شداد** gibi), Ebû Sa‘d es-Sem‘ânî’nin şeyhlerindendir; **القمصان** satmaya nisbet edilmiştir; 507 yılında öldü.

Ve **منية القمص** (kāf ve şeddeli mîm ḍamm ile): Mısır’da, **منية ابن سلسيل** yakınında bir köydür; ve ondan Celâl Abdurrahman b. Ahmed **القمصي**, Celâl es-Süyûtî’nin şeyhlerindendir; Allah تعالى ikisine de rahmet etsin.
