# قمع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%85%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قمع

القَمْعُ: مصدر قَمَعَ الرجلَ يَقْمَعُه قَمْعاً وأَقْمَعَه فانْقَمَعَ قَهَرَه وذَلَّلَه فذَلَّ. والقَمْعُ: الذُّلُّ. والقَمْعُ: الدخُولُ فِراراً وهَرَباً. وقمَعَ في بيته وانْقَمَعَ: دخله مُسْتَخْفِياً. وفي حديث عائشة والجواري اللاّتي كُنَّ يَلْعَبْنَ معها: فإِذا رأَين رسولَ الله، صلى الله عليه وسلم، انْقَمَعْنَ أَي تَغَيَّبْنَ ودَخَلْنَ في بيت أَو مِنْ وراءِ سِتْرٍ؛ قال ابن الأَثير: وأَصله من القِمَعِ الذي على رأْس الثمرة أَي يدخلن فيه كما تدخل الثمرة في قمعها. وفي حديث الذي نَظَر في شَقِّ البابِ: فلما أَن بَصُرَ به انْقَمَعَ أَي رَدَّ بصرَه ورجَع، كأَنَّ المَرْدُود أَو الراجعَ قد دخل في قِمَعِه. وفي حديث منكر ونكير: فَيَنْقَمِعُ العذابُ عند ذلك أَي يرجع ويتداخل؛ وقَمَعةُ بن إِلْياسَ منه، كان اسمه عُمَيْراً فأُغِيرَ على إِبل أَبيه فانْقَمعَ في البيت فَرَقاً، فسماه أَبوه قَمَعة، وخرج أَخوه مُدْرِكةُ
(* قوله« وخرج أخوه مدركة إلخ» كذا
بالأصل، ولعله وخرج أخوه الثاني لبغاء إبل أبيه فأدركها فسمي مدركة.) بن إِلْياسَ لبِغاءِ إِبل أَبيه فأَدركها، وقعد الأَخ الثالث يَطْبُخُ القِدْر فسمي طابِخةَ،وهذا قول النسَّابين.
وقَمَعَه قَمْعاً: رَدَعه وكَفَّه. وحكى شمر عن أَعرابية أَنها قالت: القَمْعُ أَن تَقْمَع آخَرَ بالكلام حتى تتصاغرَ إِليه نَفْسُه. وأَقْمَعَ الرجلَ، بالأَلف، إِذا طَلَعَ عليه فَرَدَّه؛ وقَمَعه: قَهَره. وقَمَعَ البردُ النباتَ: رَدَّه وأَحْرَقَه.
والقَمَعةُ: أَعْلى السنامِ من البعيرِ أَو الناقةِ، وجمعها قَمَعٌ، وكذلك القَنَعةُ، بالنون؛ قال الشاعر:
وهم يُطْعِمونَ الشَّحْمَ من قَمَعِ الذُّرى
وأَنشد ابن بري للراجز:
تَتُوقُ بالليلِ لشَحْمِ القَمَعَهْ،
تَثاؤُبَ الذِّئْبِ إِلى جَنْب الضَّعَهْ
والقِمَعُ والقِمْعُ: ما يوضع في فم السقاء والزِّقِّ والوَطْبِ ثم يصب فيه الماء والشراب أَو اللبن، سمي بذلك لدخوله في الإِناء مثل نِطَعٍ ونِطْعٍ، وناسٌ يقولون قَمْعٌ، بفتح القاف وتسكين الميم؛ حكاه يعقوب؛ قال ابن الأَعرابي وقول سيف بن ذي يَزَن حين قاتَلَ الحبشة:
قد عَلِمَتْ ذاتُ امْنِطَعْ
أَنِّي إِذا امْمَوْتُ كَنَعْ،
أضْرِبُهم بِذا امْقَلَعْ،
لا أَتَوقَّى بامْجَزَعْ،
اقْتَرِبُوا قِرْفَ امْقِمَعْ
أَراد: ذاتُ النِّطَعِ، وإِذا الموْتُ كَنَع، وبذا القَلَع، فأَبدل من لام المعرفة ميمياً وهو من ذلك، ونصب قِرْفَ لأَنه أَراد يا قِرْفَ أَي أَنتم كذلك في الوسَخ والذُّلِّ، وذلك أَنَّ قِمَعَ الوَطْبِ أَبداً وَسِخٌ مما يَلْزَقُ به من اللبن، والقِرْفُ من وَضَرِ اللبن، والجمع أَقْماعٌ. وقَمَعَ الإِناءَ يَقْمَعُه: أَدْخَل فيه القِمَعَ ليصب فيه لبناً أَو ماء، وهو القَمْعُ، والقَمْعُ: أَن يُوضَعَ القِمْعُ في فم السقاء ثم يُمْلأَ. وقَمَعْتُ القِرْبةَ إِذا ثنيت فمها إِلى خارجها، فهي مقموعةٌ. وإِداوةٌ مقموعةٌ ومقنوعةٌ، بالميم والنون، إِذا خُنِثَ رأْسُها. والاقْتماعُ: إِدخال رأْس السِّقاء إِلى داخِلٍ، مُشْتَقٌّ من ذلك. واقْتَمَعْتُ السقاء: لغة في اقْتَبَعْتُ. والقِمَعُ والقِمْعُ: ما التزق بأَسفل العنب والتمر ونحوهما، والجمع كالجمع. والقِمَعُ والقِمْعُ: ما على التمرة والبسرة. وقَمَعَ البُسْرة: قَلَعَ قِمْعَها وهو ما عليها وعلى التمرة. والقَمَعُ: مِثْلُ العَجاجةِ تثُورُ في السماء وقَمَّعَتِ المرأَةُ بَنانَها بالحِنَّاء: خَضَبَت به أَطرافَها فصار لها كالأَقْماعِ؛ أَنشد ثعلب: لَطَمَتْ وَرْدَ خَدِّها بِبنانٍ
منْ لُجَيْنٍ، قُمِّعْنَ بالعِقْيانِ
شبّه حُمْرةَ الحِنَّاء على البنان بحمرة العِقْيانِ، وهو الذهب لاغير. والقِمْعانِ: الأُذنانِ. والأَقْماعُ: الآذانُ والأَسْماع. وفي الحديث: وَيْل لأَقْماعِ القَوْلِ ويل للمُصِرِّينَ؛ قوله ويل لأَقْماعِ القولِ يعني الذين يسمعون القول ولا يعملون به، جمع قِمَعٍ، شبّه آذانَهم وكَثْرةَ ما يدخلها من المواعِظِ، وهم مُصِرُّون على ترك العمل بها، بالأَقْماعِ التي تُفَرَّغُ فيها الأَشْرِبةُ ولا يَبْقى فيها شيء منها، فكأَنه يمر عليها مجازاً كما يمر الشراب في الأَقْماع اجْتِيازاً.
والقَمَعةُ: ذبابٌ أَزرقُ عظيم يدخل في أُنوفِ الدَّوابِّ ويقع على الإِبل والوَحْش إِذا اشتدَّ الحر فَيَلْسَعُها، وقيل: يركب رؤوسَ الدوابّ فيؤذيها، والجمع قَمَعٌ ومقَامِعُ؛ الأَخيرة على غير قياس؛ قال ذو الرمة:ويَرْكُلْنَ عن أَقْرابِهِنَّ بأَرْجُلٍ،
وأَذْنابِ زُعْرِ الهُلْبِ زُرْقِ المَقامِعِ
ومثله مَفاقِرُ من الفَقْر ومَحاسِنُ ونحوُهما. وقَمِعَتِ الظبيةُ قَمَعاً وتَقَمَّعَتْ: لَسَعَتْها القَمَعَةُ ودَخَلت في أَنفِها فحرَّكَتْ رأْسَها من ذلك. وتَقَمَّعَ الحِمارُ: حَرَّكَ رأْسَه من القَمَعةِ ليَطْرُدَ النُّعَرةَ عن وجهه أَو من أَنفه؛ قال أَوس بن حجر: ألم تَرَ أَنَّ اللهَ أَرْسَلَ مُزْنةً،
وعُفْرُ الظِّباءِ في الكِناسِ تَقَمَّعُ؟
يعني تحرّك رؤوسها من القَمَعِ. والقَمِيعة: الناتئةُ بين الأُذنين من الدوابِّ، وجمعها قَمائِعُ.
والقَمَعُ: داءٌ وغِلَظٌ في إِحْدى ركبتي الفرس، فرسٌ قَمِعٌ وأَقْمَعُ. وقَمَعةُ العُرُقُوبِ: رأْسُه مِثْلُ قَمَعةِ الذَّنَبِ. والقَمَعُ: غِلَظُ قَمَعةِ العُرْقُوبِ، وهو من عيوبِ الخيلِ، ويستحب أَن يكون الفرسُ حَدِيدَ طَرفِ العرقوب، وبعضهم يجعل القَمَعَة الرأْسَ، وجمعها قَمَعٌ. وقال قائل من العرب: لأَجُزَّنَّ قَمَعَكم أَي لأَضْرِبَنَّ رؤوسكم. وعُرْقُوبٌ أَقْمَعُ: غَلُظَ رأْسُه ولم يُحَدَّ. ويقال: عرقوب أَقْمَعُ إِذا غَلُظَتْ إِبْرته. وقَمَعةُ الفرَس: ما في جَوْفِ الثُّنَّةِ، وفي التهذيب: ما في مؤخَّرِ الثنَّةِ من طرَف العُجايةِ مما لا يُنْبِتُ الشعَر. والقَمَعةُ: قُرْحةٌ في العين، وقيل: ورَمٌ يكون في موضع العين. والقَمَعُ: فسادٌ في مُوقِ العين واحْمِرارٌ. والقَمَعُ: كَمَدُ لَوْنِ لحم الموق وورَمُه، وقد قَمِعَتْ عينُه تَقْمَعُ قَمَعاً، فهي قَمِعةٌ؛ قال الأَعشى: وقَلَّبَتْ مُقْلةً ليست بمُقْرِفةٍ
إِنسانَ عَيْنٍ، ومُوقاً لم يكن قَمِعا
وقيل: القَمِعُ الأَرْمَصُ الذي لا تراه إِلا مُبْتلَّ العين. والقَمَعُ: بَثْرٌ يخرج في أُصول الأَشفارِ، تقول منه: قَمِعَتْ عينه، بالكسر، وفي الصحاح: والقَمَعُ بَثْرةٌ تخرج في أُصول الأَشفار، قال ابن بري: صوابه أَن يقول: القمع بثر، أَو يقول: والقَمَعَةُ بثرة. والقَمَعُ: قلة نظر العين من العَمَشِ وقَمعَ الرجلَ يَقْمَعُه قَمْعاً: ضرَب أَعلى رأْسه والْمقْمَعةُ: واحدة الْمَقامِعِ من حديد كالمِحْجنِ يضرب على رأْس الفيل. والمِقْمَعُ والمِقْمَعةُ، كلاهما: ما قُمِعَ به. والمَقامِعُ: الجِرَزةُ وأَعْمِدةُ الحديد منه يضرب بها الرأْس. قال الله تعالى: لهم مَقامِعُ من حديد، من ذلك. وقَمَعْتُه إِذا ضربته بها. وفي حديث ابن عمر: ثم لَقِيَني ملَكٌ في يده مِقْمَعةٌ من حديد؛ قال ابن الأَثير: المِقْمَعةُ واحدة المَقامِعِ وهي سِياطٌ تعمل من حديد رؤوسها مُعْوَجَّةٌ.
وقَمَعةُ الشيء: خِيارُه،وخَصَّ كراع به خيار الإِبل، وقد اقْتَمَعَه، والاسم القُمْعةُ. وإِبل مَقْمُوعةٌ: أُخِذَ خِيارُها، وقد قَمَعْتُها قَمْعاً وتَقَمَّعْتُها إِذا أَخذْتَ قَمَعَتَها؛ قال الراجز: تَقَمَّعوا قُمْعَتَها العَقائِلا
وقَمَعةُ الذَّنَبِ: طَرَفُه. والقَمِيعةُ: طَرَفُ الذَّنَبِ، وهو من الفرس مُنْقَطَعُ العَسِيبِ، وجمعها قَمائِعُ؛ وأَورد الأَزهري هنا بيت ذي الرمة على هذه الصيغة:
ويَنْفُضْنَ عن أَقْرابِهِنَّ بأَرْجُلٍ،
وأَذْنابِ حُصِّ الهُلْبِ، زُعْرِ القَمائِعِ
ومُتَقَمَّعُ الدابةِ: رأْسُها وجحافِلُها، ويجمع على المَقامِعِ، وأَنشد أَيضاً هنا بيت ذي الرمة على هذه الصيغة:
وأَذْنابِ زُعْرِ الهُلْبِ ضُخْمِ المَقامِعِ
قال: يريد أَنَّ رؤوسها شهود
(* قوله «شهود» كذا بالأصل.) وقَمَعَ ما في
الإِناء واقْتَمَعَه: شربه كله أَو أَخذه. ويقال: خذ هذا فاقْمَعْه في فَمِه ثم اكْلِتْه في فيه. والقَمْعُ والإِقْماعُ: أَن يَمُرّ الشرابُ في الحَلْقِ مَرًّا بغير جَرْعٍ؛ أَنشد ثعلب:
إِذا غَمَّ خِرْشاءَ الثُّمالةِ أَنْفُه،
ثَنَى مِشْفَرَيْه للصَّرِيحِ وأَقْمَعا
ورواية المصنف: فأَقْنَعا. وفي الحديث: أَولُ مَن يُساقُ إِلى النارِ الأَقْماعُ الذين إِذا أَكلوا لم يَشْبَعُوا وإِذا جَمَعُوا لم يَسْتَغْنُوا أَي كأَنَّ ما يأْكلونه ويَجْمَعُونه يمرُّ بهم مُجْتازاً غير ثابت فيهم ولا باقٍ عندهم، وقيل: أَراد بهم أَهلَ البَطالاتِ الذين لا همَّ لهم إِلا في تَزْجِيةِ الأَيامِ بالباطل، فلا هُمْ في عمل الدنيا ولا في عمل الآخرة. والقََمَعُ والقَمَعَةُ: طَرَفُ الحُلْقُومِ، وفي التهذيب: القَمَعُ طَبَقُ الحُلْقُومِ وهو مَجْرَى النَّفَسِ إِلى الرِّئةِ. والأَقْماعِيُّ: عِنَبٌ أَبيضُ وإِذا انْتَهَى مُنْتَهاهُ اصْفَرَّ فصار كالوَرْسِ، وهو مُدَحْرَجٌ مُكْتَنِزُ العَناقِيدِ كثير الماء، وليس وراءَ عصيرِه شيءٌ في الجَوْدةِ وعلى زَبِيبِه المُعَوَّلُ؛ كل ذلك عن أَبي حنيفة، قال: وقيل الأَقْماعِيُّ ضَرْبانِ: فارِسيٌّ وعَرَبيّ، ولم يزد على ذلك.

### Türkçe

**القَمْعُ**: **قَمَعَ** “adamı” **يَقْمَعُه** **قَمْعاً** ve **أَقْمَعَه**’nin mastarıdır; böylece **فانْقَمَعَ**: onu kahretti ve boyun eğdirdi; böylece boyun eğdi. Ve **القَمْعُ**: zillet. Ve **القَمْعُ**: kaçıp firar ederek içeri girmek. Ve **قمَعَ** evinde ve **انْقَمَعَ**: gizlenerek içine girdi. Ve Âişe’nin ve onunla oynayan cariyelerin hadîsinde: “Resûlullah’ı, sallallahu aleyhi ve sellem, gördüklerinde **انْقَمَعْنَ**” yani kayboldular ve bir eve yahut bir perdenin arkasına girdiler; İbnü’l-Esîr dedi ki: Aslı, meyvenin başındaki **القِمَعِ**’dendir; yani meyvenin kendi **قمع**’ına girmesi gibi onun içine girerler. Ve kapının yarığından bakan kimsenin hadîsinde: Onu görünce **انْقَمَعَ** yani bakışını geri çevirdi ve döndü; sanki geri çevrilen yahut dönen, kendi **قِمَعِ**’ının içine girmiştir. Ve Münker ve Nekîr hadîsinde: “Azap o sırada **فَيَنْقَمِعُ**” yani geri döner ve iç içe girer; ve **قَمَعةُ بن إِلْياسَ** ondandır: adı **عُمَيْراً** idi; babasının develerine baskın yapıldı da korkudan evde **فانْقَمعَ**; babası ona **قَمَعة** adını verdi; kardeşi **مُدْرِكةُ** çıktı
(* “وخرج أخوه مدركة إلخ” sözü: asılda böyle; muhtemelen “ve babasının develerini aramak için ikinci kardeşi çıktı da onları yakaladı, bu yüzden **مدركة** diye adlandırıldı”dır.)
**بن إِلْياسَ** babasının develerini aramak için (çıktı) da onları yakaladı; üçüncü kardeş de kazanı pişiriyordu, bu yüzden **طابِخةَ** diye adlandırıldı; bu, nesep âlimlerinin sözüdür.

Ve **قَمَعَه قَمْعاً**: onu engelledi ve alıkoydu. Şemmer, bir bedevî kadından nakletti: dedi ki: **القَمْعُ**: sözle bir başkasını **تَقْمَع** etmen, ta ki onun nefsi sana karşı küçülsün. Ve **أَقْمَعَ** adamı, elif ile, üzerine çıkıp da onu geri çevirdiğinde; ve **قَمَعه**: onu kahretti. Ve soğuk **قَمَعَ** bitkiyi: onu geri çevirdi ve yaktı.

Ve **القَمَعةُ**: devenin yahut dişi devenin hörgücünün üst kısmı; çoğulu **قَمَعٌ**’dır; **القَنَعةُ** da böyledir, **النون** ile; şair dedi ki:
وهم يُطْعِمونَ الشَّحْمَ من قَمَعِ الذُّرى
İbn Berrî, recez söyleyen için şu beyti rivayet etti:
تَتُوقُ بالليلِ لشَحْمِ القَمَعَهْ،
تَثاؤُبَ الذِّئْبِ إِلى جَنْب الضَّعَهْ

Ve **القِمَعُ** ve **القِمْعُ**: kırbanın, tulumun ve **الوَطْبِ**’ın ağzına konulan, sonra içine su ve içecek yahut süt dökülen şeydir; kabın içine girmesi sebebiyle böyle adlandırılmıştır; **نِطَعٍ** ve **نِطْعٍ** gibi. Ve insanlar **قَمْعٌ** derler, **القاف**’ın fethası ve **الميم**’in sükûnu ile; bunu Ya‘kūb nakletti. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Zû Yezen oğlu Seyf’in Habeşlilerle savaşırken sözü:
قد عَلِمَتْ ذاتُ امْنِطَعْ
أَنِّي إِذا امْمَوْتُ كَنَعْ،
أضْرِبُهم بِذا امْقَلَعْ،
لا أَتَوقَّى بامْجَزَعْ،
اقْتَرِبُوا قِرْفَ امْقِمَعْ
Şunu kastetti: **ذاتُ النِّطَعِ**; ve “ölüm **كَنَع** olduğunda”; ve “bununla **القَلَع**”; böylece marifedeki **لام** yerine **ميم** getirdi; bu da ondandır. Ve **قِرْفَ**’ı nasb etti; çünkü “ya **قِرْفَ**” demek istedi; yani siz de pislik ve zillette böylesiniz. Bu, **الوَطْبِ**’ın **قِمَعَ**’ının, sütten ona yapışan şey sebebiyle daima pis olmasıdır; ve **القِرْفُ** sütten olan kir/pisliktendir; çoğulu **أَقْماعٌ**’dır.

Ve **قَمَعَ** kabı **يَقْمَعُه**: içine süt yahut su dökmek için onun içine **القِمَعَ**’ı soktu; bu, **القَمْعُ**’dur. Ve **القَمْعُ**: **القِمْعُ**’ın kırbanın ağzına konulup sonra doldurulmasıdır. Ve **قَمَعْتُ** kırbayı: ağzını dışına doğru büktüğümde; o, **مقموعةٌ**’dur. Ve **إِداوةٌ** **مقموعةٌ** ve **مقنوعةٌ**, **الميم** ve **النون** ile: başı büküldüğünde. Ve **الاقْتماعُ**: kırbanın başını içeriye sokmaktır; bundan türemiştir. Ve **اقْتَمَعْتُ** kırbayı: **اقْتَبَعْتُ**’da bir lehçedir. Ve **القِمَعُ** ve **القِمْعُ**: üzümün, hurmanın ve benzerlerinin altına yapışan şeydir; çoğulu da çoğul gibidir. Ve **القِمَعُ** ve **القِمْعُ**: hurmanın ve **البسرة**’nin üzerindeki şeydir. Ve **قَمَعَ** **البُسْرة**: onun **قِمْعَ**’ını kopardı; o, onun üzerinde ve hurmanın üzerinde olandır. Ve **القَمَعُ**: gökte yükselen toz bulutu gibi. Ve kadın, parmak uçlarını kına ile **قَمَّعَتْ**: onunla uçlarını boyadı da ona **الأَقْماعِ** gibi oldu; Sa‘leb şu beyti okuttu:
لَطَمَتْ وَرْدَ خَدِّها بِبنانٍ
منْ لُجَيْنٍ، قُمِّعْنَ بالعِقْيانِ
Parmak uçlarındaki kınanın kızıllığını **العِقْيانِ**’ın kızıllığına benzetti; o da altındır, başka değil.

Ve **القِمْعانِ**: iki kulaktır. Ve **الأَقْماعُ**: kulaklar ve işitmeler. Ve hadîste: “Sözün **أَقْماعِ**’ına yazık; ısrar edenlere yazık”; “sözün **أَقْماعِ**’ına yazık” sözü, sözü işitip onunla amel etmeyenleri kasteder; **قِمَعٍ**’ın çoğuludur. Kulaklarını ve içine öğütlerden çokça giren şeyi, içeceklerin boşaltıldığı ve onlardan hiçbir şeyin kalmadığı **الأَقْماعِ**’a benzetti; sanki o, onlardan geçip gider; içeceğin **الأَقْماع**’dan geçip gitmesi gibi, sadece geçiş olarak.

Ve **القَمَعةُ**: büyük mavi bir sinektir; binek hayvanlarının burunlarına girer; sıcak şiddetlendiğinde develerin ve yabanın üzerine konar da onları sokar; ve denildi ki: bineklerin başlarına biner de onlara eziyet eder; çoğulu **قَمَعٌ** ve **مقَامِعُ**’dır; sonuncusu kıyasa göre değildir. Zü’r-Rumme dedi ki:
ويَرْكُلْنَ عن أَقْرابِهِنَّ بأَرْجُلٍ،
وأَذْنابِ زُعْرِ الهُلْبِ زُرْقِ المَقامِعِ
Bunun benzeri: **مَفاقِرُ** ( **الفَقْر**’dan) ve **مَحاسِنُ** ve benzerleridir. Ve ceylan **قَمِعَتِ** **قَمَعاً** ve **تَقَمَّعَتْ**: **القَمَعَةُ** onu soktu ve burnuna girdi de bundan dolayı başını oynattı. Ve eşek **تَقَمَّعَ**: yüzünden yahut burnundan **النُّعَرةَ**’yi kovmak için **القَمَعةِ**’den dolayı başını oynattı. Evs b. Hacer dedi ki:
ألم تَرَ أَنَّ اللهَ أَرْسَلَ مُزْنةً،
وعُفْرُ الظِّباءِ في الكِناسِ تَقَمَّعُ؟
Yani **القَمَعِ**’den başlarını oynatırlar. Ve **القَمِيعة**: binek hayvanlarında iki kulak arasındaki çıkıntıdır; çoğulu **قَمائِعُ**’dır.

Ve **القَمَعُ**: atın iki dizinden birinde hastalık ve kalınlıktır; **فرسٌ قَمِعٌ** ve **أَقْمَعُ**. Ve **قَمَعةُ العُرُقُوبِ**: başıdır; **قَمَعةِ الذَّنَبِ** gibi. Ve **القَمَعُ**: **قَمَعةِ العُرْقُوبِ**’un kalınlığıdır; bu, atların ayıplarındandır; atın **حَدِيدَ طَرفِ العرقوب** olması müstehab görülür. Bazıları **القَمَعَة**’yi baş yapar; çoğulu **قَمَعٌ**’dır. Ve Araplardan bir söyleyen dedi ki: “Sizin **قَمَعَ**’ınızı mutlaka keseceğim” yani başlarınızı mutlaka vuracağım. Ve **عُرْقُوبٌ أَقْمَعُ**: başı kalınlaştı ve sivrilmedi. Ve “**عرقوب أَقْمَعُ**” denir: iğnesi kalınlaştığında. Ve **قَمَعةُ الفرَس**: **الثُّنَّةِ**’nin iç boşluğunda olan şeydir; ve **التهذيب**’de: **الثنَّةِ**’nin arkasında, **العُجايةِ**’nin ucundan, kıl bitirmeyen şey.

Ve **القَمَعةُ**: gözde bir yaradır; ve denildi ki: göz yerinde olan bir şişliktir. Ve **القَمَعُ**: göz pınarında bozulma ve kızarıklıktır. Ve **القَمَعُ**: göz pınarının etinin renginin kararması ve şişmesidir. Ve gözü **قَمِعَتْ** **تَقْمَعُ** **قَمَعاً**; o, **قَمِعةٌ**’dir. A‘şâ dedi ki:
وقَلَّبَتْ مُقْلةً ليست بمُقْرِفةٍ
إِنسانَ عَيْنٍ، ومُوقاً لم يكن قَمِعا
Ve denildi ki: **القَمِعُ**: **الأَرْمَصُ**’tur; onu ancak gözü ıslak görürsün.

Ve **القَمَعُ**: kirpik diplerinde çıkan kabarcıklardır; bundan “gözü **قَمِعَتْ**” dersin, kesre ile. Ve **الصحاح**’ta: **القَمَعُ** kirpik diplerinde çıkan bir kabarcıktır. İbn Berrî dedi ki: doğrusu, “**القمع** kabarcıklardır” demesi yahut “**القَمَعَةُ** bir kabarcıktır” demesidir. Ve **القَمَعُ**: çapaklanmadan dolayı gözün görmesinin azlığıdır. Ve **قَمعَ** adamı **يَقْمَعُه** **قَمْعاً**: başının üstüne vurdu. Ve **الْمقْمَعةُ**: filin başına vurulan, **المِحْجنِ** gibi demirden **الْمَقامِعِ**’den bir tanesidir. Ve **المِقْمَعُ** ve **المِقْمَعةُ**, ikisi de: kendisiyle **قُمِعَ** edilen şeydir. Ve **المَقامِعُ**: **الجِرَزةُ** ve ondan demir direklerdir; onlarla başa vurulur. Allah Teâlâ dedi ki: “Onlar için demirden **مَقامِعُ** vardır”; ondandır. Ve **قَمَعْتُه**: onunla vurduğumda. Ve İbn Ömer hadîsinde: “Sonra beni, elinde demirden bir **مِقْمَعةٌ** olan bir melek karşıladı”; İbnü’l-Esîr dedi ki: **المِقْمَعةُ**, **المَقامِعِ**’den bir tanedir; başları eğri yapılan demirden kamçılardır.

Ve **قَمَعةُ** şeyin: seçkini/iyisidir; Kırâ‘ bunu develerin seçkini hakkında tahsis etti. Ve onu **اقْتَمَعَه**; isim **القُمْعةُ**’dır. Ve **إِبل مَقْمُوعةٌ**: seçkini alınmış (develer); ve onları **قَمَعْتُها** **قَمْعاً** ve **تَقَمَّعْتُها**: onun **قَمَعَتَها**’sını aldığında. Recez söyleyen dedi ki:
تَقَمَّعوا قُمْعَتَها العَقائِلا

Ve **قَمَعةُ الذَّنَبِ**: onun ucudur. Ve **القَمِيعةُ**: kuyruğun ucudur; atta **العَسِيبِ**’in kesildiği yerdir; çoğulu **قَمائِعُ**’dır. Ezherî burada Zü’r-Rumme’nin beytini şu kalıpta getirdi:
ويَنْفُضْنَ عن أَقْرابِهِنَّ بأَرْجُلٍ،
وأَذْنابِ حُصِّ الهُلْبِ، زُعْرِ القَمائِعِ
Ve **مُتَقَمَّعُ** binek hayvanının: başı ve dudaklarıdır; **المَقامِعِ** üzerine çoğul yapılır. Ve burada Zü’r-Rumme’nin beytini şu kalıpta da okuttu:
وأَذْنابِ زُعْرِ الهُلْبِ ضُخْمِ المَقامِعِ
Dedi ki: başlarının şahitler olduğunu kasteder
(* “شهود” sözü: asılda böyle.)

Ve **قَمَعَ** kaptaki şeyi ve **اقْتَمَعَه**: hepsini içti yahut aldı. Ve “Bunu al da onu onun ağzına **فاقْمَعْه** sonra onu ağzında **اكْلِتْه**” denir. Ve **القَمْعُ** ve **الإِقْماعُ**: içeceğin boğazdan, yudum yudum olmaksızın, bir geçişle geçmesidir. Sa‘leb şu beyti okuttu:
إِذا غَمَّ خِرْشاءَ الثُّمالةِ أَنْفُه،
ثَنَى مِشْفَرَيْه للصَّرِيحِ وأَقْمَعا
Müellifin rivayeti: “**فأَقْنَعا**”. Ve hadîste: “Ateşe sevk edileceklerin ilki **الأَقْماعُ**’dır; onlar, yediklerinde doymazlar, biriktirdiklerinde zenginleşmezler”; yani sanki yedikleri ve biriktirdikleri, onlardan geçip gider; onlarda sabit değildir ve yanlarında kalıcı değildir. Ve denildi ki: onlarla, dertleri ancak günleri bâtıl ile oyalamak olan boş iş ehli kastedildi; ne dünya işinde ne de âhiret işinde (bir amelleri vardır). Ve **القََمَعُ** ve **القَمَعَةُ**: gırtlağın ucudur. Ve **التهذيب**’de: **القَمَعُ**, gırtlağın tabakasıdır; o, nefesin akciğere gidiş yoludur.

Ve **الأَقْماعِيُّ**: beyaz bir üzümdür; olgunluğunun sonuna vardığında sararır da **الوَرْسِ** gibi olur; o, yuvarlak, salkımları sıkı, suyu çoktur; suyunun ötesinde kalitede bir şey yoktur; ve güvenilen onun kuru üzümüdür; bunların hepsi Ebû Hanîfe’dendir. Dedi ki: ve denildi ki **الأَقْماعِيُّ** iki çeşittir: Farsî ve Arabî; bundan fazlasını söylemedi.
