# قمع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%85%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قمع

المقمعة، كمكنسة: العمود من حديد، وهو الجرز يضرب به الرأس، أو كالمحجن يضرب به رأس الفيل، نقله الجوهري و قال ابن الأثير: المقمعة: سوط من حديد معوج الرأس.
 وقيل: المقمعة: خشبة يضرب بها الإنسان على رأسه، نقله الليث ج الكل: مقامع، قال الله تعالى ولهم مقامع من حديد، وقال الشاعر:
  وتمشي معد حوله بالمقامع وقمعه، كمنعه قمعا: ضربه بها، أي: بالمقامع.
 وقمعه قمعا: قهره، وذلله، كأقمعه إقماعا، فانقمع، نقله الجوهري وقمع الوطب قمعا: وضع في رأسه قمعا، بالكسر، ليصب فيه لبنا أو ماء.
 وقمع فلانا: صرفه عما يريد.
 وقمعه قمعا: ضرب أعلى رأسه.
 وفي الشيء دخل.
 وقمع البرد النبات: رده وأحرقه.
 وقمع ما في السقاء قمعا: شربه شربا شديدا، أو أخذه، كاقتمعه وهذه عن الأموي، يقال خذ هذا فاقمعه في فمه، ثم اكلته في فيه.
 وقمع الشراب قمعا: مر في الحلق مرا بغير جرع، كأقمع إقماعا، أنشد ثعلب:
  إذا غم خرشاء الثمالة أنفـه                      ثنى مشفريه للصريح وأقمعا ورواية المصنف لأبي عبيد: فأقنعا.
 وقمع سمعه لفلان: إذا أنصت له.
 والقمعة، محركة: ذباب يركب الإبل، والظباء إذا اشتد الحر، كما في الصحاح ، قيل: هو ذباب أزرق يدخل في أنوف الدواب، ويقع على الإبل والوحش فيلسعها، وقيل: يركب رؤوس الدواب فيؤذيها، جمعه قمع، ويجمع على مقامع، على غير قياس، كمشابه وملامح ومفاقر، في جمع شبه ولمح وفقر، وبه فسر قول ذي الرمة:
  ويركلن عن أقرابهـن بـأرجـل                      وأذناب زعر الهلب زرق المقامع هكذا هو في اللسان، وفي العباب ويذببن.
 والقمعة: الرأس.
 وأيضا: رأس السنام من البعير أو الناقة ج: قمع شاهد الأول قول العرب: لأجزن قمعكم أي: لأضربن رؤسكم، وبه فسر قول ذي الرمة السابق زرق المقامع جمع القمعة، أي سود الرؤوس،وشاهد الثاني قول أبي وجزة السعدي:
  واللاحقون جفانهم قمع الـذرا                      والمطعمون زمان أين المطعم وأنشد ابن بري:
  تتوق بالليل لشحم القـمـعـه
  تثاؤب الذئب إلى جنب الضعه. والقنعة، بالنون: لغة فيه.
 والقمعة: حصن باليمن.
 وقمعة بلا لام: لقب عمير ابن الياس بن مضر، زعموا، أغير على إبل أبيه، فانقمع في البيت فرقا، فسماه أبوه قمعة، وخرج أخوه مدركة بن الياس، لبغاء إبل أبيه فأدركها، وقعد الأخ الثالث يطبخ القدر، فسمي طابخة، وهذا قول النسابين ويذكر في خ-ن-د-ف وتقدم أيضا شيء من ذلك في ط-ب-خ.
 وقال أبو خيرة القمع محركة: كالعجاج يثور في السماء.
 وقال غيره: القمعة: طرف الحلقوم، أو طبقه وهذا قول شمر، قال: وهو مجرى النفس إلى الرئة.
 والقمع: بثرة تخرج في أصول الأشفار، كذا نص الصحاح والعباب، قال ابن بري: صوابه أن يقول: القمع: بثر، أو القمعة: بثرة.
 أو القمع: فساد في موق العين واحمرار، أو القمع: كمد لحم الموق وورمه، أو القمع: قلة نظر العين عمشا، والفعل في الكل: قمعت عينه، كفرح تقمع قمعا.

  وقول المصنف: وهو قموع، أي كصبور، بدليل قوله: وأقمع ج:قمع، بالضم كأحمر وحمر محل نظر وتأمل، والصواب: وهي قمعة، فإنها صفة للعين لا للرجل، لأنه لا يقال : قمع الرجل، ثم على الفرض إذا جوزنا قمع الرجل، من باب فرح، فالقياس يقتضي أن يكون فاعله قمعا، ككتف، لا كصبور، وانظر عبارة الجوهري : تقول منه: قمعت عينه بالكسر ومثله الصاغاني زاد الأخير: قمعا، ثم قال: وهو قموع في شعر الطرماح، أي بضم القاف، حيث قال: تقمع في أظلال محنطة الجنى صحاح المآقي ما بهن قموع فهو أراد به المصدر، وأشار إلى أنه جاء في هذا الشعر على خلاف القياس في مصدر فعل بالكسر، وانظر عبارة اللسان: وقد قمعت عينه تقمع قمعا، فهي قمعة، ثم قال: وقيل: القمع: الأرمص الذي لا تراه إلا مبتل العين، ولا إخال المصنف إلا اشتبه عليه سياق العباب، فلم يدخل من الباب.
 والقمع في عرقوب الفرس: أن يغلظ رأسه، ولا يحد، وهو من عيوب الخيل، فإنهم قالوا: يسيتحب أن يكون الفرس حديد طرف العرقوب، وبعضهم يجعل القمعة: الرأس.
 والقمع أيضا: داء وغلظ في إحدى ركبتي الفرس، يقال منه: فرس قمع، ككتف، وفي بعض النسخ: قامع، وهو غلط، وأقمع، وهي قمعاء.
 وقال ابن عباد: القمع: عظيم ناتئ في الحنجرة، ومنه الأقمع وهو العظيمه.
 قال: والأنف الأقمع: مثل الأقعم، وهو الذي فيه ميل، وسيأتي في الميم.
 وقال غيره: العرقوب الأقمع: العظيم الإبرة، وقيل: الغليظ الرأس الغير المحدد.
 وقال أبو عمرو: القميعة، كشريفة: الناتئة بين الأذنين من الدواب، ج: قمائع.
 وقال أبو عبيد: القميعه: طرف الذنب، وهي من الفرس: منقطع العسيب، وأنشد بيت ذي الرمة هنا على هذه الصيغة.

  وينفضن عن أقرابهـن بـأرجـل                      وأذناب حص الهلب زعر القمائع وقال ابن عباد: القميع، كشريف: ما فوق السناسن من السنام، وبعير قمع: ككتف: عظيم السنام، وسنام قمع، أيضا، أي: عظيم.
 وقمع الفصيل، كفرح: أجذى في سنامه، وتمك فيه الشحم، كأقمع فهو قمع ومقمع.
 وقمع الدواء: قمحه.
 وقمعت عينه وقع فيها القذى، فاستخرج بالخاتم، ويقال طرف قمع، ككتف: فيه بثر، ومنه قول الأعشى يذكر نظر الزرقاء:
  وقلبت مقلة ليست بمـقـرفة                      إنسان عين ومأقا لم يكن قمعا وناقة قمعة، كفرحة: ضبعة.
 وكذا فرس قمع، أي: هيوب وقد قمع إذا هاب، كل ذلك في المحيط.
 والقمعة، بالضم ما صررت في أعلى الجراب، والزمعة: في أسفله، نقله ابن عباد.
 وقال غيره: القمعة خيار المال، ويفتح، ويحرك، ويقال لك قمعة هذا المال، أي: خياره، أو خاص بخيار الإبل، خصه كراع.
 والمقموع: المقهور الذليل المردود.
 والمقموع من الإبل: ما أخذ خياره، يقال إبل مقموعة، وكذلك سلع مقموعة: إذا أخذ الخير منها وهو مجاز.

  والقمع بالفتح، والكسر، وكعنب، الأولى حكاها يعقوب عن أناس، والثانية والثالثة مثال نطع ونطع، ذكرهن الجوهري . قلت: والعامة تقول بالضم وهو غلط: ما يوضع في فم الإناء، فيصب فيه الدهن وغيره كما في الصحاح ، وكذلك الزق والوطب يوضع عليه، ثم يصب فيه الماء والشراب، أو اللبن، سمي بذلك لدخوله في الإناء، قال ابن الأعرابي : وقول سيف بن ذي يزن لما قاتل الحبشة:
  قد علمت ذات امنطع
  أني إذا امموت كنع
  أضربهم بذا امقلع
  لا أتوقى بامجزع
  اقتربوا قرف امقمع أراد: ذات النطع، وإذا الموت كنع، وبذا القلع، وبالجزع، وقرف القمع فأبدل من لام المعرفة ميما، وهي لغة حمير، ونصب قرف، لأنه أراد قرف، أي: أنتم كذلك في الوسخ والذل، وذلك أن قمع الوطب أبدا وسخ مما يلزق به من اللبن.
 والقرف: من وضر اللبن.
 والقمع، والقمع أيضا: ما التزق بأسفل التمرة والبسرة ونحوهما، وقال ابن عباد: هو ما على التمرة والبسرة.
 وقال أيضا: القمعان، بالكسر: ثفنتا جلة التمر، وهما زاويتاها السفليان.
 وقال ابن شميل: من ألوان العنب الأقماعي، وهو الفارسي، وقال أبو حنيفة: هو نوع من العنب عليه معول الناس، وهو عنب أبيض، ثم يصفر أخيرا حتى يكون كالورس، وحبه مدحرج كبار مكتنز العناقيد، كثير الماء، وليس وراء عصيره شيء في الجودة، وعلى زبيبه المعول.
 وقال ابن عباد: القمع: مثل التخمة، وهو مقموع: أي: متخم.
 وقال ابن السكيت: أقمعته عني إقماعا، أي: طلع وفي بعض نسخ الصحاح اطلع على فرددته عني، نقله الجوهري .
 وقمعت البسرة تقميعا: انقلع قمعها، وهو ما عليها وعلى التمرة.
 وتقمع الشيء: أخذ قمعته، أي: خياره نقله ابن دريد، قال الراجز:
  تقمعوا قمعتها العقائلا ومتقمع الدابة، بفتح الميم الثانية: رأسها وجحافلها ويجمع على المقامع، على غير قياس.
 وتقمع الحمار وغيره: حرك رأسه، وذب القمع وهي النعر عن وجهه أو من أنفه، قال أوس بن حجر:
  ألم تر أن اللـه أنـزل مـزنة                      وغفر الظباء في الكناس تقمع يعني تحرك رؤوسها من القمع.
 وقال ابن عباد: تقمع فلان: إذا تحير.
 وتقمع: جلس وحده.
 وانقمع: دخل البيت مستخفيا ومنه حديث عائشة والجواري اللاتي يجئن يلعبن معها: فإذا رأين رسول الله صلى الله عليه وسلم انقمعن أي تغيبن ودخلن في بيت، أو من وراء ستر، قال ابن الأثير: أي يدخلن فيه، كما تدخل التمرة في قمعها، وفي حديث الذي نظر من شق الباب: فلما أن بصر به انقمع، أي رد بصره ورجع، كأن المردود أو الراجع قد دخل في قمعه، وفي حديث منكر ونكير: فينقمع العذاب عند ذلك أي يرجع ويتداخل.
 واقتمع السقاء: لغة في اقتبعه، بالموحدة، عن أبي عمرو، نقله الجوهري والاقتماع: إدخال رأس السقاء إلى داخل.
 واقتمع الشيء اختاره، والاسم: القمعة، بالضم وقد تقدم.
 ج: قمع، بضم ففتح.
 ومما يستدرك عليه: قمعه قمعا: ردعه وكفه، وحكى شمر عن أعرابية أنها قالت: القمع: أن تقمع آخر بالكلام حتى تتصاغر إليه نفسه.

  وقمعت القربة: إذا ثنيت فمها إلى خارجها، فهي مقموعة، وإداوة مقموعة، ومقنوعة بالميم والنون إذا خنث رأسها.
 ومن المجاز قمعت المرأة بنانها بالحناء: خضبت به أطرافها، فصار لها كالأقماع، أنشد ثعلب:
  لطمت ورد خدها ببنان                      من لجين قمعن بالعقيان شبه حمرة الحناء على البنان بحمرة العقيان، وهو الذهب لا غير.
 والقمعان، بالكسر: الأذنان، والأقماع: الآذان والأسماع، ومنه الحديث: ويل لأقماع القول، يعني الذين يسمعون القول ولا يعملون به، جمع قمع، وهو مجاز: شبه آذانهم وكثرة ما يدخلها من المواعظ وهم مصرون على ترك العمل بها بالأقماع التي تفرغ فيها الأشربة ولا يبقى فيها شيء منها، فكأنه يمر عليها مجازا، كما يمر الشراب في الأقماع اجتيازا.
 وتقول: مالكم أسماع، وإنما هي أقماع.
 وقمعت الظبية، كفرح: لسعتها القمعة، أو دخلت في أنفها، فحركت رأسها من ذلك.
 وقمعة الذنب، محركة: طرفه.
 وعرقوب أقمع: غلظ رأسه ولم يحد.
 وقمعة الفرس، محركة: ما في جوف الثنة وفي التهذيب:ما في مؤخر الثنة من طرف العجاية، مما لا ينبت الشعر.
 والقمعة: قرحة في العين، وقيل: رمص.
 وقمعت الإبل قمعا: أخذت خيارها، وتركت رذالها، وكذلك في غير الإبل، وهو مجاز.
 وهو قمع الأخبار، ككتف، أي يتتبعها ويتحدث بها، وهو مجاز.
 وتقول: تركته يتقمع، أي: يطرد الذباب، من فراغه وبطالته، وهو مجاز، ومنه الحديث: أول من يساق إلى النار الأقماع، وهم أهل البطالات، الذين لا هم لهم إلا في تزجية الأيام بالباطل، فلا هم في عمل الدنيا، ولا هم في عمل الآخرة، وقيل: أراد بهم الذين إذا أكلوا لم يشبعوا، وإذا جمعوا لم يستغنوا.
 وتقمع الرجل: ذل.
 ودرب الأقماعيين: خطة بمصر.

### Türkçe

**المقمعة**، **كمكنسة**: demirden olan direk; o, onunla başa vurulan **الجرز**’dir; yahut filin başına onunla vurulan **كالمحجن** gibi; bunu **الجوهري** nakletti ve **ابن الأثير** dedi ki: **المقمعة**: başı eğri demirden bir kamçı.

Ve denildi: **المقمعة**: insanın başına onunla vurulduğu bir tahta; bunu **الليث** nakletti. Çoğulu: **مقامع**. Allah Teâlâ dedi ki: “Ve onlar için demirden **مقامع** vardır.” Şair dedi ki:
  Ve **معد** onun etrafında **بالمقامع** ile yürür.

**وقمعه**، **كمنعه** **قمعا**: onunla, yani **بالمقامع** ile ona vurdu.

**وقمعه قمعا**: onu kahretti ve zelil kıldı; **كأقمعه إقماعا**; böylece **فانقمع**; bunu **الجوهري** nakletti. Ve **قمع الوطب قمعا**: başına, kesre ile, bir **قمعا** koydu ki içine süt yahut su döksün.

Ve **قمع فلانا**: onu istediği şeyden çevirdi.

Ve **قمعه قمعا**: başının üstüne vurdu.

Ve şeyin içine girdi.

Ve **قمع البرد النبات**: onu geri çevirdi ve yaktı.

Ve **قمع ما في السقاء قمعا**: onu şiddetli bir içişle içti; yahut onu aldı; **كاقتمعه**; bu **عن الأموي**’dendir. Denilir: bunu al da onu ağzına **فاقمعه**; sonra onu ağzında yedim.

Ve **قمع الشراب قمعا**: yudum yudum olmaksızın boğazdan geçip gitti; **كأقمع إقماعا**. **ثعلب** inşad etti:
  Eğer sarhoşluğun sersemliği burnunu bastırırsa,
  Saf içki için iki dudağını büker ve **أقمعا**.
Ve musannifin **لأبي عبيد** rivayeti: **فأقنعا**.

Ve **قمع سمعه لفلان**: ona kulak verdiği zaman.

Ve **القمعة**، harekeli: şiddetli sıcak olduğunda develere ve ceylanlara binen bir sinek; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Denildi: o, binek hayvanlarının burunlarına giren mavi bir sinektir; develerin ve yabanın üzerine konar da onları sokar. Ve denildi: binek hayvanlarının başlarına biner de onlara eziyet eder. Çoğulu **قمع**’dır; ve kıyasa aykırı olarak **مقامع** üzerine de çoğul yapılır; **كمشابه وملامح ومفاقر** gibi; **شبه** ve **لمح** ve **فقر**’ın çoğulunda. Bununla **ذي الرمة**’nin sözü tefsir edildi:
  Ve akrabalarından, ayaklarla tekmelerler,
  Ve kuyruklar: sert kıllı, dağınık; **زرق المقامع**.
Böylece **اللسان**’dadır; **العباب**’da ise: “ve sinekleri kovarlar” (**ويذببن**).

Ve **القمعة**: baş.

Ve ayrıca: erkek deve yahut dişi devenin hörgücünün başı. Çoğulu: **قمع**. Birincinin şahidi Arapların sözü: “Sizin **قمعكم**’unuzu mutlaka keseceğim”, yani: başlarınızı mutlaka vuracağım. Bununla **ذي الرمة**’nin önceki sözü **زرق المقامع** tefsir edildi: **القمعة**’nin çoğulu; yani kara başlılar. İkincinin şahidi **أبو وجزة السعدي**’nin sözü:
  Ve yetişenler, kapları: **قمع الـذرا**;
  Ve yedirenler; zaman nerede yediren?
Ve **ابن بري** inşad etti:
  Geceleyin **القـمـعـه** yağının peşine düşer,
  Kurdun esnemesi, **الضعه**’nin yanında.
Ve **القنعة**، **بالنون**: onda bir lehçedir.

Ve **القمعة**: Yemen’de bir hisar.

Ve **قمعة** lamsız: **عمير ابن الياس بن مضر**’ın lakabıdır, zannettiler; babasının develerine baskın yaptı da korkudan evde **فانقمع**; babası ona **قمعة** adını verdi. Kardeşi **مدركة بن الياس** babasının develerini aramak için çıktı da onlara yetişti; üçüncü kardeş tencereyi pişiriyordu, bu yüzden **طابخة** diye adlandırıldı. Bu, nesep âlimlerinin sözüdür; **خ-ن-د-ف**’te zikredilir; ve bunun bir kısmı daha önce **ط-ب-خ**’ta da geçti.

Ve **أبو خيرة** dedi: **القمع** harekeli: gökte yükselen **كالعجاج** gibidir.

Ve başkası dedi: **القمعة**: boğaz borusunun ucu yahut onun tabakası; bu **شمر**’in sözüdür. Dedi ki: o, nefesin akciğere giden yoludur.

Ve **القمع**: kirpik diplerinde çıkan bir kabarcık; **الصحاح** ve **العباب**’ın nassı böyledir. **ابن بري** dedi: doğrusu, “**القمع**: kabarcıklar; yahut **القمعة**: bir kabarcık” demesidir.

Yahut **القمع**: göz pınarında bozulma ve kızarıklık; yahut **القمع**: göz pınarının etinin kararması ve şişmesi; yahut **القمع**: gözün görmesinin azlığı, çapaklılık. Fiil, hepsinde: **قمعت عينه**; **كفرح**: **تقمع قمعا**.

Musannifin sözü: “ve o **قموع**’dur”, yani **كصبور**; “ve **أقمع**; çoğulu: **قمع**” demesiyle, damme ile, **كأحمر وحمر**; bu, bakış ve düşünme yeridir. Doğrusu: “ve o **قمعة**’dir”; çünkü o, erkek için değil göz için sıfattır; zira “**قمع الرجل**” denilmez. Sonra farz edelim ki **قمع الرجل**’i, **فرح** babından, caiz gördük; kıyas, onun ism-i fâilinin **قمعا** olmasını gerektirir, **ككتف**; **كصبور** değil. **الجوهري**’nin ibaresine bak: ondan dersin: **قمعت عينه** kesre ile; **الصاغاني** de onun benzerini söyledi; sonuncuyu artırdı: **قمعا**; sonra dedi ki: o, **الطرماح**’ın şiirinde **قموع**’dur; yani kâfın dammesiyle; şöyle dediği yerde:
  **تقمع** içinde, meyvesi mumyalanmış gölgelerde,
  Göz pınarları sahih; onlarda **قموع** yoktur.
O, bununla masdarı murad etti; ve kesreli fiilin masdarında kıyasa aykırı olarak bu şiirde geldiğine işaret etti. **اللسان**’ın ibaresine bak: “ve **قمعت عينه**; **تقمع قمعا**; o halde o **قمعة**’dir”; sonra dedi ki: ve denildi: **القمع**: ancak gözü ıslak olanı dışında onu görmediğin **الأرمص**’tır. Musannifin, ancak **العباب**’ın siyakını ona karıştırmış olmasından başka bir şey sanmıyorum; böylece onu babdan içeri sokmadı.

Ve atın aşilinde **القمع**: başının kalınlaşması ve sivrilmemesidir; o, atların ayıplarındandır. Çünkü onlar dediler ki: atın aşil ucunun keskin olması müstehaptır. Bazıları **القمعة**’yi baş yapar.

Ve **القمع** ayrıca: atın dizlerinden birinde hastalık ve kalınlıktır. Ondan denilir: **فرس قمع**، **ككتف**. Bazı nüshalarda: **قامع**; o yanlıştır. Ve **أقمع**; ve o **قمعاء**’dır.

Ve **ابن عباد** dedi: **القمع**: gırtlakta büyük, çıkıntılı bir şeydir; ondan **الأقمع**: onun büyüğüdür.

Dedi ki: **والأنف الأقمع**: **الأقعم** gibidir; o, içinde eğrilik olandır; **الميم**’de gelecektir.

Ve başkası dedi: **العرقوب الأقمع**: iğnesi büyük olan; ve denildi: başı kalın, sivri olmayan.

Ve **أبو عمرو** dedi: **القميعة**، **كشريفة**: binek hayvanlarında iki kulak arasındaki çıkıntı; çoğulu: **قمائع**.

Ve **أبو عبيد** dedi: **القميعه**: kuyruğun ucu; ve o, attan: **منقطع العسيب**’dir. **ذي الرمة**’nin beytini burada bu kalıp üzere inşad etti:
  Ve akrabalarından, ayaklarla silkelerler,
  Ve kuyruklar: sert kıllı, dağınık; **القمائع**.
Ve **ابن عباد** dedi: **القميع**، **كشريف**: hörgüçte **السناسن**’in üstü olan şeydir. Ve **بعير قمع**، **ككتف**: büyük hörgüçlü. Ve **سنام قمع** da; yani: büyük.

Ve **قمع الفصيل**، **كفرح**: hörgücünde **أجذى** oldu; ve yağ onda yerleşti; **كأقمع**; böylece o **قمع** ve **مقمع**’dır.

Ve **قمع الدواء**: onu **قمحه**.

Ve **قمعت عينه**: içine çöp düştü; sonra yüzükle çıkarıldı. Ve denilir: **طرف قمع**، **ككتف**: onda kabarcık vardır. Ondan **الأعشى**’nın, **الزرقاء**’nın görüşünü anarak sözü:
  Ve çevirdim bir gözbebeğini; **بـمـقـرفة** olmayan,
  Gözün insanı ve göz pınarı; **قمعا** olmamıştı.
Ve **ناقة قمعة**، **كفرحة**: **ضبعة**’dır.

Ve aynı şekilde **فرس قمع**: yani ürkek. Ve **قد قمع**: korktuğu zaman. Bunların hepsi **المحيط**’tadır.

Ve **القمعة**، damme ile: torbanın üst tarafında bağladığın şey; ve **الزمعة**: onun alt tarafında; bunu **ابن عباد** nakletti.

Ve başkası dedi: **القمعة** malın seçkinidir; fetha ile de gelir ve harekeli de gelir. Ve denilir: bu malın **قمعة**’si senindir; yani: onun seçkini. Yahut deve seçkinlerine mahsustur; bunu **كراع** tahsis etti.

Ve **المقموع**: kahredilmiş, zelil, geri çevrilmiş.

Ve develerden **المقموع**: seçkini alınmış olandır. Denilir: **إبل مقموعة**; ve aynı şekilde **سلع مقموعة**: ondan hayır alındığı zaman; bu mecazdır.

**والقمع** fetha ile, kesre ile ve **كعنب** (vezninde); birincisini Yakub, bazı insanlardan nakil olarak aktardı; ikincisi ve üçüncüsü **نطع** ve **نطع** misali(nde)dir; bunları Cevherî zikretti. Dedim ki: avam damme ile söyler; o yanlıştır: kabın ağzına konulan şeydir; içine yağ ve başkası dökülür; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Yine **الزق** ve **الوطب** üzerine konulur; sonra içine su ve içecek yahut süt dökülür; kabın içine girmesinden dolayı bununla adlandırıldı. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Seyf b. Zî Yezen’in Habeşlilerle savaştığında sözü:
  قد علمت ذات امنطع
  أني إذا امموت كنع
  أضربهم بذا امقلع
  لا أتوقى بامجزع
  اقتربوا قرف امقمع
Muradı: **ذات النطع**; ve “**إذا الموت كنع**”; ve “**بذا القلع**”; ve “**بالجزع**”; ve “**قرف القمع**”. Marifelik **لام**’ından **ميما** bedel kıldı; bu, Himyer’in bir dilidir. **قرف**’u nasb etti; çünkü **قرف** murad etti; yani: siz de pislik ve zillette böylesiniz. Bu da şundandır ki **الوطب**’un **قمع**’ı, sütten ona yapışan şey sebebiyle daima pistir.

**والقرف**: sütün **وضر**’undan(dır).

**والقمع** ve **القمع** dahi: hurmanın ve **البسرة**’nin altına ve benzerlerine yapışan şeydir. İbn Abbâd dedi ki: o, hurmanın ve **البسرة**’nin üzerindeki şeydir.

Yine dedi ki: **القمعان** kesre ile: hurma sepetinin iki **ثفنة**’si; ikisi de onun iki alt köşesidir.

İbn Şümeyl dedi ki: üzüm renklerinden **الأقماعي**; o, Farsî’dir. Ebû Hanîfe dedi ki: o, insanların dayanağı olan bir üzüm türüdür; beyaz üzümdür; sonra sonunda sararır, ta ki **كالورس** gibi olur; tanesi yuvarlak, iri, salkımları dolgun, suyu çoktur; suyunun ötesinde kalitede bir şey yoktur; kuru üzümünde de dayanak vardır.

İbn Abbâd dedi ki: **القمع**: **التخمة** gibidir; ve o **مقموع**’dur; yani: tıka basa doymuş.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: **أقمعته عني إقماعا**; yani: çıktı; **الصحاح**’ın bazı nüshalarında: “çıktı, bana göründü; ben de onu benden geri çevirdim”; Cevherî onu nakletti.

**وقمعت البسرة تقميعا**: onun **قمع**’ı söküldü; o, onun üzerinde ve hurmanın üzerinde olan şeydir.

**وتقمع الشيء**: onun **قمع**’ını aldı; yani: onun seçkini(ni); İbn Düreyd nakletti. Râciz dedi ki:
  تقمعوا قمعتها العقائلا
Ve **متقمع الدابة** (ikinci **ميم**’i fetha ile): onun başı ve çene-etleri; ve **المقامع** üzerine cem‘ olunur; kıyasa aykırı olarak.

**وتقمع الحمار وغيره**: başını oynattı; ve **القمع**’ı—o **النعر**’dır—yüzünden yahut burnundan defetti. Evs b. Hacer dedi ki:
  ألم تر أن اللـه أنـزل مـزنة                      وغفر الظباء في الكناس تقمع
Yani: **القمع** sebebiyle başlarını oynatırlar.

İbn Abbâd dedi ki: **تقمع فلان**: şaşırıp kaldığında.

**وتقمع**: tek başına oturdu.

**وانقمع**: gizlenerek eve girdi. Ondandır: Âişe’nin ve onunla oynamaya gelen cariyelerin hadisi: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’i gördüklerinde **انقمعن**; yani: kayboldular ve bir eve girdiler; yahut bir perdenin arkasına. İbnü’l-Esîr dedi ki: yani: onun içine girerler; hurmanın kendi **قمع**’ının içine girmesi gibi. Ve kapı yarığından bakanın hadisi: onu görünce **انقمع**; yani: bakışını geri çevirdi ve döndü; sanki geri çevrilen yahut dönen, kendi **قمع**’ının içine girmiştir. Ve Münker ve Nekîr hadisi: “o sırada azap **فينقمع**”; yani: geri döner ve iç içe girer.

**واقتتمع السقاء**: Ebû Amr’dan, **اقتَبَعه**’de (tek noktalı ile) bir dildir; Cevherî onu nakletti. **والاقتماع**: kırbanın başını içeriye sokmaktır.

**واقتتمع الشيء**: onu seçti; isim: **القمعة** damme ile; ve geçti.

Cem‘i: **قمع** (damme sonra fetha ile).

Üzerine istidrâk olunanlardandır: **قمعه قمعا**: onu engelledi ve alıkoydu. Şemir, bir bedevî kadından şöyle dediğini nakletti: **القمع**: bir başkasını sözle **تقمع** etmen; ta ki nefsi sana karşı küçülsün.

**وقمعت القربة**: ağzını dışına doğru büktüğünde; o hâlde o **مقموعة**’dur; ve **إداوة مقموعة**; ve başını büküp eğdiğinde **مقنوعة** (mîm ve nûn ile).

Mecazdandır: kadın, parmak uçlarını kına ile **قمعت** etti: onunla uçlarını boyadı; böylece onun için **كالأقماع** gibi oldu. Sa‘leb inşâd etti:
  لطمت ورد خدها ببنان                      من لجين قمعن بالعقيان
Kınanın parmak uçlarındaki kızıllığını **العقيان**’ın kızıllığına benzetti; o da altındır, başka değil.

**والقمعان** kesre ile: iki kulaktır. **والأقماع**: kulaklar ve işitmeler. Ondandır hadis: “Sözün **أقماع**’larına yazıklar olsun”; yani: sözü işitip onunla amel etmeyenler. **قمع**’ın cem‘idir; ve o mecazdır: kulaklarını ve öğütlerden onlara girenin çokluğunu—onlar da onunla amel etmeyi terk üzerinde ısrarcı iken—içeceklerin boşaltıldığı ve onlardan hiçbir şeyin kalmadığı **أقماع**’a benzetti; sanki o, onların üzerinden mecazen geçer; içeceğin **الأقماع**’dan geçip gitmesi gibi, geçip gitme olarak.

Ve dersin: sizin için işitmeler yok; ancak onlar **أقماع**’dır.

**وقمعت الظبية** (**كفرح**): **القمعة** onu soktuğunda; yahut burnuna girdiğinde; bundan dolayı başını oynattı.

**وقمعة الذنب** (harekeli): onun ucu.

**وعرقوب أقمع**: başı kalınlaştı ve sivrilmedi.

**وقمعة الفرس** (harekeli): **الثنة**’nin iç boşluğunda olan şey. **التهذيب**’de: **الثنة**’nin arka tarafında, **العجاية**’nin ucundan olan; saç bitmeyen yerdir.

**والقمعة**: gözde bir yara; ve denildi ki: **رمص**.

**وقمعت الإبل قمعا**: onun seçkinini aldı ve onun düşüklerini bıraktı; develer dışında da böyledir; ve o mecazdır.

Ve o, **قمع الأخبار** (**ككتف**): yani: onları izler ve onlarla konuşur; ve o mecazdır.

Ve dersin: onu **يتقمع** eder hâlde bıraktım; yani: boşluğu ve aylaklığı sebebiyle sinek kovar; ve o mecazdır. Ondandır hadis: ateşe ilk sevk olunanlar **الأقماع**’dır; onlar, aylaklık ehli olanlardır; dertleri ancak günleri bâtıl ile oyalamaktır; ne dünya işiyle meşguldürler ne de âhiret işiyle. Ve denildi ki: onlarla murad, yediklerinde doymayan ve topladıklarında müstağni olmayanlardır.

**وتقمع الرجل**: zelil oldu.

**ودرب الأقماعيين**: Mısır’da bir mahalle/plan.
