# قمل (ق-م-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%85%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Ve haşerat

- Harfler: ق - م - ل
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَالْقُمَّلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%82%D9%8F%D9%85%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8E.md) | وَالْفُعَّلَ | Ve haşerat | 1 | 1 | [7:133](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D9%84/ayet/7:133.md) |

## Mücavir kökler — 11 mücavir (12 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ضفدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D8%AF%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Ve kurbağalar
2. [جرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Çekirge demektir
3. [دمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Ve kan
4. [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Çeper demektir
5. [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Fasl Vücudun oynak yerlerinin adıdır
6. [جرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Cürame hurma döküntüsü demektir
7. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Yaşlı adamdır
8. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Saçak demektir
9. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Evye kuş yuvası demektir
10. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
11. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قمل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [جرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AF.md), [ذرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1.md), [دبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Küçüklük, zayıflık ve değersizlik içinde hızla çoğalarak bedene veya mahsule musallat olan asalak haşere |
| Çekirdek Özet 2 | Kibirli ve zâlim bir toplumu helak etmeden önce küçük düşüren, asalak ve mikroskobik ölçekli ilahi ceza ayeti |
| Çekirdek Özet 3 | Maddi gücün ve kibrin, gözle zor seçilen zayıf ve asalak unsurların istilasıyla acziyete mahkûm edilmesi |
| Kritik Hata Riski | Ayetteki kelimeyi yalnızca bilinen saç biti olarak anlayıp tarımsal ve biyolojik istilayı ve zillet boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قم | Toplanma, yığılma, birikme, kabarma ve nesnenin yüzeyini örtme; nitekim [قمح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%AD.md) buğdayın başak bağlayıp dolgunlaşmasını, [قمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5.md) bedeni saran örtüyü, [قمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B9.md) ise bastırıp tepeden örtmeyi ve kontrol altına almayı ifade eder | ل | Çekirdekteki toplu halde sarma ve örtme hareketini, doğrudan canlı bünyelere ve mahsule musallat olan, yapışıp kan emen veya kemiren asalak bir yayılmaya ve zillet veren bir küçüklüğe dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Küçük bir noktada yoğunlaşma, çevrilme ve dar bir odak etrafında kümelenme hareketini temsil eder |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Sayıca dalga dalga artışı, kesintisiz yayılmayı ve durdurulamaz bir akış halini ifade eder |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Bir hedefe doğru güdülmeyi, yönelmeyi, yapışıp bağlanmayı ve ayrılmamayı simgeler |
| قمل | Bir noktada yoğunlaşıp çokluk halinde hedefe yapışma | Gözle zor fark edilen küçük varlıkların bir araya gelerek dalga dalga bir hedefe yönelmesi ve ona yapışarak onu kuşatması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İnsan ve hayvan bedenine veya bitkilere yapışarak kan emen ya da bitkiyi kemiren küçük asalak böcek; esirin boynuna bağlanan ve nemden ya da kirden kurtlanan deri pranga |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Ru‘be veya Asmaî’nin naklettiği kabile hicviyesinde hakaret ve cılızlık anlamında kullanımı: أفي قملي من كليب هجوته / أبو جهضم تغلي علي مراجله |
| Erken Arapça kullanım | Esirlerin boyunlarına takılan deri bağların kirlenip bitlenmesini anlatan eski kullanım: غل قمل |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça قمل kökü, Sami dil ailesinde asalak böcekleri, biti ve genel anlamda mikroskobik veya küçük haşeratı ifade eden ortak miras köklerindendir. İbranicede kinnīm / qinnām biçiminde görülen ve Mısır belalarında Tevrat metinlerinde anılan haşerat tasviriyle semantik bir örtüşme taşır; Aramice ve Süryanicede qalmā veya qelmā biçimleri benzer şekilde bit ve asalak böcek için kullanılır. Kökün Afro-Asyatik katmandaki temel izleği, ezilmeye müsait, küçük, değersiz fakat bir araya geldiğinde karşı konulamaz bir eziyete dönüşen sürü hareketidir. Arapçada bu kök hem biyolojik haşereyi hem de zayıflık, cılızlık ve aşağılanma bildiren mecazları kuşatacak şekilde genişlemiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Brockelmann.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قمل kökünden türeyen kelimeler | Bit, güve, küçük çekirge sürüsü, ekin kurdu ve mecazen cılız, hakir insan anlamlarını içerir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice qalmā ve İbranice qinnīm ile semantik paralellik | Ortak Sami zemininde parazit, bit ve sürü halinde saldıran küçük böcek semantiğini taşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik genel parazit kökleri | Doğu Afrika ve Berberi dillerinde küçük parazitleri niteleyen köklerle uzak ses ve anlam benzerlikleri | Muhtemel |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قمل | Anlamlı | Asalak böcek, cılızlık, hakaret | Küçük haşeratın yayılması ve küçüklük | Hedef kök; Kur’an’da geçer |
| [قلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%85.md) | Anlamlı | Kesmek, yontmak, yazmak | Kamışın ucunu incelterek yazmaya elverişli kılmak | Kur’an’da geçer; inceltme yönüyle ilişkilidir |
| [مقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%82%D9%84.md) | Anlamlı | Göz bebeği, bakmak, suya daldırmak | Göz bebeği veya bir şeyi sıvıya batırıp çıkarma | Kur’an’da geçmez |
| [ملق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%82.md) | Anlamlı | Yaltaklanmak, silinmek, tükenmek | Müdahane etmek, düzleşmek, aşırı yoksulluk | Kur’an’da geçer; zayıflık ve zilletle temastadır |
| [لقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%85.md) | Anlamlı | Bir lokmada yutmak | Lokma almak, hızlıca yutmak | Kur’an’da geçer |
| [لمق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D9%82.md) | Anlamlı | Yazıyı silmek, tokat atmak, yol | Bir yazıyı tamamen kazımak veya silmek | Kur’an’da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قمل | Merkez | Asalak haşere ve zillet | Doğrudan bedene, mahsule veya elbiseye yapışan, kan emen veya ekin kemiren küçük parazitler | Doğrudan beden ve çevre üzerinde zillet verici istila |
| [جرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AF.md) | Komşu | Çekirge istilası | Bitki örtüsünü ve tarlaları soyup soğana çeviren iri, uçucu istilacı | Mahsulü sıyırıp yok etme odaklıdır |
| [ذرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1.md) | Komşu | Karınca ve zerre | Boyutça çok küçük, toz zerresi veya küçük karınca sürüsü | Dağılma ve zerrelere ayrılma boyutu öne çıkar |
| [دبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8.md) | Komşu | Kımıldayan haşere | Yeryüzünde yavaşça yürüyen ve hareket eden tüm canlılar | Genel devinim ve yürüyüşü bildirir, asalaklık şart değildir |
| [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) | Zıt | İzzet ve yenilmezlik | Güçlü, üstün, zedelenemez ve boyun eğdirilemez oluş | قمل kökünün içerdiği hakaret, zillet ve istila ile tam zıtlık içindedir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قمل | Asalak böcek, bit, ekin kurdu | Canlı bünyesine veya mahsule musallat olan küçük parazit sürü | Kesin |
| Latince | pediculus, vermis | Bit, küçük kurtçuk | Parazit ve asalak böcekleri karşılar; Kur’an’daki zillet boyutu bağlamdan çıkar | Güçlü |
| İngilizce | lice, vermin, blight | Bit, ekin paraziti, haşerat | Biyolojik türü ve zararlı sürüyü karşılar; ahlaki zillet boyutunu doğrudan içermez | Güçlü |
| Almanca | Läuse, Ungeziefer | Bit, parazit haşere | Paraziter canlıları tam karşılar; ilahi ceza vasfı metne bağlıdır | Güçlü |
| Fransızca | poux, vermine | Bit, asalak böcek | Biyolojik haşere anlamını eksiksiz taşır | Güçlü |

Kaynak: Oxford English Dictionary, Lewis & Short Latin Dictionary, Duden Deutsches Universalwörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَالْقُمَّلَ | Firavun kavmine gönderilen küçük parazit, güve veya ekin kurdu istilası | Firavun ve kavmine musallat kılınan, kibri kırmaya yönelik açık mucizeler ve belalar bağlamı; A'râf [7:133](https://lisan.digital/tr/ayet/7:133.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi ceza ve ayetler | Helak öncesinde inkârcılara verilen tedricî ve zillet verici mucizelerin niteliği | Kibrin en zayıf canlılarla kırılması |
| Fıkıh | İhram yasakları ve necaset | İhramlının vücudundaki biti öldürmesi veya temizlemesi durumundaki kefaret hükümleri | Beden temizliği ve ibadet disiplini |
| Tefsir | A'râf [7:133](https://lisan.digital/tr/ayet/7:133.md) tefsiri | Kelimenin bilinen insan biti mi, güve mi, ekin kurdu mu yoksa kanatsız küçük çekirge mi olduğu | Toplu eziyet ve iktisadi yıkım unsuru |
| Hadis | Esaret ve temizlik rivayetleri | Kötü huylu kadının veya ağır esaretin bitlenen deri bağa benzetilmesi | Kaçınılması gereken eziyet ve zillet tasviri |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahî kudretin tecellisi | Asalak istilası | Kibri kırma | En zayıf mahluk ile en kibirli iktidarı çaresiz bırakma işlevi görür | Kesin |
| İlmi | Biyolojik ve entomolojik döngü | Parazit ekolojisi | Dengeyi bozma | Aşırı çoğalan parazitlerin biyolojik çevreyi ve insan sağlığını tahrip etmesi | Güçlü |
| Siyasi | Otorite krizi | Zillet ve acziyet | Meşruiyeti sarsma | Kendini tanrılaştıran bir yönetimin basit haşereleri bile engelleyememesi | Güçlü |
| İktisadi | Tarımsal ve gıda güvenliği | Mahsul zararlısı | Kaynak tüketimi | Depolanmış tahılı ve yeşil ekinleri kemirerek kıtlığa yol açma | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dağıtık asalak ağlar ve paraziter yayılım modelleri | Sayıca çok, tek tek güçsüz fakat topluca ana sistemin kaynaklarını sömürerek sistemi çökerten mikroskobik ajanlar | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal kokuşma ve görünmez yıpranma faktörleri | Büyük kurumların dış saldırılardan ziyade içeride çoğalan küçük, asalak ve fark edilmez klikler eliyle çökmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca saçta yaşayan parazit böceğe indirgeyerek olayın geniş çaplı ekolojik ve zirai boyutunu yok saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bedeni, elbiseyi, gıda ambarlarını ve bitki örtüsünü aynı anda saran, kontrol edilemez mikro istila dalgası |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Firavun ve kavmine gelen uyarının büyüklüğünü basit bir kişisel hijyen sorununa indirgemek ve siyasi-iktisadi çöküş boyutunu kavramamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Allah'ın kibirli toplumları devasa ordularla değil, en küçük ve aciz varlıklarla mağlup edebileceğini ve kibrin panzehirinin zillet olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Firavun kıssasında geçen dokuz ayet ve mühlet verme bağlamındaki musibet ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Gücün ve ilahi cezanın daima gök gürültüsü, deprem gibi makro felaketlerle sınırlı olduğu algısını yıkar; mikroskobik unsurların yıkıcı gücünü hatırlatır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlıların bedenine veya ürünlerine musallat olan, yapışkan, kemirgen ve kan emici küçük asalak haşere.
- Soyut anlam: Maddi ve siyasi kibrin, gözle zor fark edilen zayıf unsurların karşı konulamaz çoğalmasıyla zelil kılınması.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin devasa savunma mekanizmalarının, dağıtık ve çok küçük ölçekli paraziter tehditler karşısında işlevsiz kalması.
- LaTeX modeli: $$S_{t+1} = S_t - \sum_{i=1}^{n} \epsilon_i \cdot \delta_i \quad \text{burada} \quad n \to \infty, \; \epsilon_i \to 0, \; \sum \epsilon_i \cdot \delta_i \gg S_t$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S$, hedef alınan yapının (Firavun iktidarı veya canlı bünyesi) güç ve dayanıklılık kapasitesini; $\epsilon_i$, her bir haşerenin veya asalak unsurun tekil olarak sıfıra yakın küçük etkisini; $\delta_i$, parazitin sisteme yapışma ve kaynak tüketme katsayısını; $n$ ise bu unsurların sınırsızca çoğalan toplam sayısını ifade eder. Tek başına ihmal edilebilir büyüklükteki mikro zararların toplamı, devasa bir sistemin çöküşüne ve tükenişine yol açar.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%85%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Araf 7:133](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D9%84/ayet/7:133.md) — وَالْقُمَّلَ

فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ وَالدَّمَ آيَاتٍ مُفَصَّلَاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ

Meal (IK): Bunun üzerine, biz de birbirinden ayrı mucizeler olarak başlarına tufan, çekirge, haşerat, kurbağalar ve kan gönderdik. Yine de büyüklük taslayıp suçlular güruhu oldular.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف واللام والميم معهما
ل ق م، ل م ق، ق م ل، ق ل م، م ق ل، م ل ق كلهن مستعملات لمق: اللَّمَقُ: الطريق، قال رؤبة:
ساوى بأيديهن من قصد اللَّمَقْ
وهو اللَّقم، مقلوب.
لقم: لَقَمُ الطريق: مستقيمه ومنفرجه، تقول: عليك بلَقَم الطريق فالزمه.
ولقِمَ يَلْقَمُ لَقْماً، واللُّقْمةُ الاسم، واللُّقْمةُ: أكلها بمرة، وتقول: أكلت لُقمةً بلقمتين، وأكلت لُقْمَتَيْنِ بِلَقْمةٍ.
وأَلْقَمْتُه فسكت كأنه لقم حجراً.
قلم: الأَقلامُ جماعة القلم.
والمِقلَمُ: قطع الظفر بالقَلمَيْنِ، وبالقَلَمِ، وهو واحد كله.
والقُلامةُ: ما يُقْلَمُ منه، قال:
لما أبيتم فلم تنجوا بمظلـمة		قيس القُلامةِ مما جزه الجلم
والقَلَمُ: السهم الذي يجال به بين القوم، ومع كل إنسان قَلَمُه، وقوله تعالى: "إذا يلقون أقلامَهم" أي سهامهم حيث تساهموا أيهم يكفل مريم.
ويقال: بل هي أقلامُهم التي كانوا يكتبون بها التوراة.
ملق: المَلَقُ: الود واللطف الشديد، قال:
إياك أدعو فتقبل مَلَقي
أي دعائي وتضرعي.
وإنه لَمَلاَّقٌ مُتَمِّلقٌ ذو مَلَقٍ، ولا يقال منه فعل إلا على تَمَلَّقَ.
والإِملاقُ: كثرة إنفاق المال والتبذير حتى يورث حاجة، وقوله تعالى: "خسية إملاقٍ" أي الفقر والحاجة.
وأخفق وأمْلَقَ وأورَقَ واحد.
مقل: المُقْلُ: حمل الدوم، وهو شجر كالنخل في جميع حالاته، والواحدة مُقْلَةٌ.
ومُقْلَةُ العين: سوادها وبياضها الذي يدور في العين كله.
وما مَقَلتْ عيناي مثله مقلاً.
والمَقْلُ: ضرب من الرضاع، قال:
كثدي كعاب لم يمرث بالمَقْلِ
نصب يمرثَ على طلب النون.
والتَّماقُل من التعاطي في الماء.
والمُقل: الكندر الذي تدخن به اليهود ويجعل في الدواء.
قمل: القَمْلُ معروف.
وفي الحديث: "من النساء غل قَمِلٌ يقذفها الله في عنق من يشاء ثم لا يخرجها إلا هو" وذلك أنهم كانوا يغلون الأسير بالقد فيقْمَل القد في عنقه.
وامرأة قَمِلةٌ أي قصيرة جداً.
والقُمَّلُ: الذر الصغار، ويقال: هو شيء أصغر من الطير الصغير، له جناح أكدر أحمر.

##### Türkçe

القاف ve اللام ve الميم, onlarla birlikte:
**ل ق م**، **ل م ق**، **ق م ل**، **ق ل م**، **م ق ل**، **م ل ق**; bunların hepsi kullanımdadır.

**لمق**: **اللَّمَقُ**: yol. Rü’be dedi ki:
Kadınların elleriyle **اللَّمَقْ**’ın kastından olanı eşitledi
Ve o, **اللَّقم**’dır; ters çevrilmiş.

**لقم**: **لَقَمُ** yolun: onun düzü ve onun geniş olanı; dersin ki: “Sana yolun **لَقَم**’ı gerekir; ona yapış.”
Ve **لقِمَ يَلْقَمُ لَقْماً**; ve **اللُّقْمةُ** isimdir; ve **اللُّقْمةُ**: onu bir defada yemesidir. Ve dersin ki: “İki lokmayla bir lokma yedim”; ve “Bir lokmayla iki lokma yedim.”
Ve onu susturdum; sanki bir taş lokmaladı.

**قلم**: **الأَقلامُ**: **القلم**’in cemaatidir (çoğuludur).
Ve **المِقلَمُ**: tırnağı **القَلمَيْنِ** ile ve **بالقَلَمِ** ile kesmektir; ve o, hepsi için bir tek (lafız)tır.
Ve **القُلامةُ**: ondan kesilen şeydir. Dedi ki:
Zulümle kurtulmadığınızda ve kurtulmayınca,
**قيس**’in **القُلامةِ**’si, **الجلم**’in kestiğindendir.
Ve **القَلَمُ**: oklar arasında kavim arasında kura çekilen oktur; ve her insanla birlikte onun **قَلَمُ**’u vardır. Ve Yüce’nin sözü: “**إذا يلقون أقلامَهم**” yani okları; Meryem’e kimin kefil olacağı hususunda kura çektikleri vakit.
Ve denilir ki: bilakis o, Tevrat’ı onunla yazdıkları **أقلامُهم**’dır.

**ملق**: **المَلَقُ**: sevgi ve şiddetli yumuşaklıktır. Dedi ki:
Sana seslenirim; öyleyse **مَلَقي**’mi kabul et
Yani duamı ve yalvarışımı.
Ve o, elbette **لَمَلاَّقٌ مُتَمِّلقٌ ذو مَلَقٍ**’tır; ve ondan fiil denilmez, ancak **تَمَلَّقَ** üzere.
Ve **الإِملاقُ**: malı çok harcama ve saçıp savurma; ta ki ihtiyaç doğuruncaya kadar. Ve Yüce’nin sözü: “**خسية إملاقٍ**” yani fakirlik ve ihtiyaç.
Ve **أخفق** ve **أمْلَقَ** ve **أورَقَ** birdir.

**مقل**: **المُقْلُ**: **الدوم**’un yüküdür; ve o, bütün hâllerinde hurma gibi bir ağaçtır; ve bir tanesi **مُقْلَةٌ**’dir.
Ve **مُقْلَةُ العين**: onun siyahlığı ve beyazlığıdır; gözün içinde bütünüyle dönen şeydir.
Ve gözlerim onun benzerini hiçbir **مقلاً** görmedi.
Ve **المَقْلُ**: emzirmenin bir türüdür. Dedi ki:
Genç kızların göğsü gibi; **بالمَقْلِ** ile gevşetilmemiş
**يمرثَ**’ı, **النون**’u isteme üzere nasb etti.
Ve **التَّماقُل** sudaki karşılıklı alıp verme (işi)ndendir.
Ve **المُقل**: Yahudilerin onunla tütsülendiği ve ilaca konulan **الكندر**’dir.

**قمل**: **القَمْلُ** bilinir.
Ve hadiste: “Kadınlardan bir **غل قَمِلٌ** vardır; Allah onu dilediğinin boynuna atar; sonra onu ancak O çıkarır.” Bu, onların esiri **القد** ile bağlamaları sebebiyledir; böylece **القد** onun boynunda **فيقْمَل** olur.
Ve bir kadın **قَمِلةٌ**: yani çok kısa.
Ve **القُمَّلُ**: küçük karıncalardır; ve denilir ki: o, küçük kuştan daha küçük bir şeydir; onun kanadı donuk kırmızıdır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

القَملُ معروف، الواحدة قملَةٌ. وقد قَمِلَ رأسُهُ بالكسر قملاً. وقملَ بطنُهُ أيضاً، أي ضَخُمَ. وأما قول الشاعر:
حَتى إذا قَمِلَتْ بُطونُكُم		ورَأيْتُم أبْناءَكُم شَبُّـوا
فإنما يعني به كَثُرَت قبائلكم. والقَمَليُّ، بالتحريك: الرجل الحقير. والقُمَّلُ: دُوَيبَّةٌ من جنس القردان، إلا أنها أصغر منها يركب البعير عند الهُزال. وأما قملةُ الزرع فَدُوَيبَّةٌ أخرى تطير كالجراد في خِلْقَةِ الحَلَمِ؛ وجمعها قُمَّلٌ. وأقْمَلَ العَرْفَجُ والرمثُ، إذا بَدا ورَقُهُ صِغاراً أولَ ما يتَفطّرُ.

##### Türkçe

**القَملُ** bilinen (şey)dir; teki **قملَةٌ**’dir. Ve başı, kesre ile, **قَمِلَ**; **قملاً**. Ve karnı da **قملَ**; yani büyüdü. Şairin sözüne gelince:
حَتى إذا **قَمِلَتْ** بُطونُكُم		ورَأيْتُم أبْناءَكُم شَبُّـوا
Bununla ancak şunu kasteder: kabileleriniz çoğaldı. Ve **القَمَليُّ**, hareke ile: değersiz adam. Ve **القُمَّلُ**: **القردان** cinsinden bir küçük canlıdır; ancak ondan daha küçüktür; zayıflık sırasında deveye biner. **قملةُ الزرع**’a gelince: başka bir küçük canlıdır; **الحَلَمِ** yaratılışında çekirge gibi uçar; onun çoğulu **قُمَّلٌ**’dür. Ve **أقْمَلَ** **العَرْفَجُ** ve **الرمثُ**, yaprağı ilk çatlayıp açıldığı zaman küçükler olarak göründüğünde.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ل م
قلم ، قمل ، لمق ، لقم ، ملق ، مقل : مستعملات .
لمق : قال الليث : اللَّمَقُ : لَمَقُ الطريق ، وهو قلب لَقَّم . وقال رؤبة :
ساوَى بأيديهنّ مِن قَصْد اللَّمَقْ
اللِّحيانيّ : خَلِّ عن لَمَقِ الطريق ولَقَمه .
أبو عبيد عن أبي زيد : نمقته أنمِقه نمقاً ، ولمقته ألمقه لمقاً : كتبته .
شمر : لمقت من الأضداد ، بنو عقيل يقولون : لمقت كتبت .
وسائر قيس يقولون : لمقت : محوت .
الفراء : لمقتُ عينَ الرجل لَمْقاً : إذا رميتَها فأصَبْتَها .
أبو عبيد عنه قال الأصمعي : ما ذُقْتُ لمَاقاً ولا لمَاجاً .
قال : واللَّمَاق يُصلح في الأكل والشرب . وأنشدنا لنهشَل بن حَرِّيّ :
كبرقٍ لاح يُعجِب مَن رآه
ولا يَشفي الحَوائم مِنْ لماقِ
وقال أبو عمرو : اللَّمْق : اللّطْم .
يقال : لمقْتُه لَمْقاً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : اللُّمُق : جمعُ لامِق ، وهو الذي يَبدأ في شَرِّه يَصْفِقُ الحَدَقَة .
يقال : لمق عينَه : إذا عَوَّرَها .
لقم : أبو عبيد عن الفراء : لقمتُ الطريق وغير الطريق ألقُمه لَقْماً : سَدَدْتُ فمَه . واللقَم محرَّك : معظَم الطريق . غيره : لقمتُ اللقْمة ألقَمها لَقْماً : إذا أخذْتَها بفيك . وألقمتُ غيري لُقْمة فلقمِها ، والتقمْتُ لُقْمةً ألتَقِمها الْتِقاماً .
وقال ابن شميل : أَلقَمَ البعيرُ عَدْواً : بينما
هو يَمشي إذْ عَدا ، فذلك الإلقام . وقد ألقمَ عَدْواً وألقمتُ عدواً .
وقال الليث : لقمُ الطّريقِ : منفرَجُه ، تقول : عَلَيْكَ بلَقَم الطّريق فالزَمْه .
واللُّقمة : اسمٌ لما يهيّئُه الإنسان للالتقام .
واللَّقمة : أكلُها بمَرّة . تقول : أكلت لُقمةً بلَقمتيْن ، وأكلتُ لُقمتين بلقْمة . وأَلقمتُ فلاناً حَجَراً .
قلم : قال الله جل وعزّ : ( إِذْ يُلْقُون أَقْلَامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ ) ( آل عمران : 44 ) .
قال الزجاج : الأقلام : ها هنا القِداح ، قال : هي قِداحٌ جعلوا عليها علاماتٍ يَعرفون بها مَن يكفُل مريم على جهة القُرَعة . قال : وإنما قيل للسَهْم قَلَم لأنّه يُقلَم ، أي : يُبْرَى . وكلُّ ما قطعتَ منه شيئاً بعد شيء فقد قلَمته من ذلك القَلَم الذي يُكتَب به ، وإنّما سمّي قَلَماً لأنّه قُلِم مَرّةً بعد مرّة . ومِن هذا قيل : قلّمت أظفاري .
سلمة عن الفراء : يقال للمقراض المقلام والقلمان والجلمان ونحو ذلك .
وقال الليث : قلمت الشيء : بريته .
ثعلب عن ابن الأعرابي : القَلَمة : العُزّاب من الرجال ، الواحد قَالم ، ونساء مقلَّمات .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : القَلَم : طول أيْمَةِ المرأة ، وامرأة مقلَّمة ، أي : أيِّمٌ .
قال : ونظر أعرابيٌّ إلى نساء فقال : إنِّي أظنّكنّ مقلَّمات بغير أزواج .
شمر : المِقْلم : طرف قضيب البعير وفي طَرَفه حُجْنة ، فتلك الحُجْنة المقْلَم . وجمعُه مَقالم .
وقال الليث : القَلْم : قطع الظُّفر بالقلَمين وبالقَلَم ، وهو واحدٌ كلّه .
قال : والقُلاَمة هي المقلومة عن طَرَف الظُّفر .
وأنشد :
لما أبيتم فلم تَنْجُوا بمظلِمة
قِيسَ القُلامةِ مما جَزَّهُ الجَلَمُ
والقُلاَّم : القاقُلَّى .
وقال لبيد :
مسجورةً متجاوِراً قُلاَّمُها
قلتُ : والقُلاّم من الحَمْض لا ساقَ له .
والإقليم : واحد الأقاليم ، وأحسبه عربيّاً . وأهل الحساب يزعمون أنَّ الدنيا سبعة أقاليم كلّ إقليمٍ معلوم .
وقَول الفرزدق :
رأت قريشٌ أبا العاصي أحقَّهمُ
باثنين : بالخاتم الميمون والقلمِ
قيل : أراد بالقلم القضيب الذي يختصر به ، سمِّي قلماً لأنه يُقلم ، أي : يقطع من شجرة وينقّح للاختصار به . والقلْم : القطع . وقيل : أراد بالقلم الخلافة . وذو القلمين كان وزيراً لبعض الخلفاء . كأنَّه
سمِّي إقليماً لأنَّه مقلومٌ من الإقليم الذي يُتاخمه ، أي : مقطوع عنه .
ملق : قال الليث : المَلَق : الوُدُّ واللُّطْف الشديد .
قال العجّاج :
إيّاك أَدْعو فتَقبَّل مَلَقي
قال : يعني دُعائي وتضرُّعي .
ويقال : إنّه لمَلاّق متملِّق ذو مَلق ، ولا يقال منه فَعَل يَفعَل ، إلاّ على يتملَّق .
الحَرّانيُّ عن ابن السكيت : المَلْق : الرّضعُ .
يقال : مَلَقَ الجَدْيُ أُمَّه يَملقُها : إذا رضعَها . والمَلْقُ أيضاً : المرُّ الخفيف .
يقال : مرَّ يَملُق الأرض مَلْقاً ، ويقال : مَلَقه مَلقاتٍ : إذا ضرَبه . والمَلق من التملّق ، وأصله من التليين .
ويقال للصَّفاة الملساء اللَّينة مَلَقة ، وجمعها مَلَقات .
قال الهُذَلي :
أتيحَ لها أقَيْدِرُ ذو حَشِيفٍ
إذا سامَتْ عَلَى المَلقات ساما
وقال الراجز :
وحَوْفل ساعِدُهُ قد امَّلقْ
أي : لانَ .
وقال الليث : الإملاق : كثرة إنفاق المال وتبذيرُه حتَّى يُورِّث حاجة .
وفي الحديث : أنَّ امرأةً سألت ابنَ عباس : أَأُنفق مِن مالي ما شئتُ ؟ قال : نعم أمْلِقِي من مالك ما شئت .
قال الله : ( خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ ) ( الإسراء : 31 ) ، معناه خشية الفقر والحاجة .
وقال ابن شميل : إنّه لمُملِق ، أي : مُفْسِد . والإملاق : الإفساد .
وقال شمِر : أَمْلق لازم ومُتعدّ ، يقال : أَمْلق الرجُل فهو مُملق : إذا افتقَر فهذا لازمٌ . وأَمْلق الدَّهرُ ما بيده .
وقال أَوْس بن حَجَر :
لما رأيتُ العُدْمَ قَيّدَ نَائِلي
وأَمْلَق ما عندي خُطوبٌ تَنَبَّلُ
وقال الليث : المالَق : الذي يملِّسُ به الحارثُ الأرضَ المُثَارَةَ .
وقال أبو سعيد : يقال لمالج الطيان مالق ومِمْلَق .
وقال النضر : قال الجَعْديّ : المالق : خشبةٌ عريضةٌ تُشَدُّ بالحبال إلى ثَوْرَيْن يقوم عليها رجلٌ ويجرُّها الثوران فتعفِّي آثار السِّنّ .
وقد مَلَّقوا الأرض تمليقاً : إذا فعلوا ذلك بها .
قلتُ : مَلَّقُوا وملَّسُوا واحد ، وهي تمليس الأرض ، فكأَنّه جعل المالق عربيّاً .
وقال غيره : مَلَق الرجُلُ جاريتَه ومَلَجَها :
إذا نكحها كما يَمْلُق الجَدْي أُمَّه : إذا رَضَعها .
أبو عبيد : مَلَقْتُ الثَّوْبَ أملُقُه مَلقاً : إذا غَسَلْتَه .
وقال خالد بن كلثوم : الملِق من الخيل : الذي لا يوثق بجَرْيه ، أُخِذَ من مَلق الإنسان الذي لا يَصْدُق في مودَّته .
وقال الجعديّ :
ولا مَلِق يَنْزُو ويُنْدِرُ رَوْثَه
أحادَ إذا فأسُ اللِّجام تَصَلصَلاَ
وقال الأصمعي : الملق : الضعيف .
وقال أبو عبيدة : فرسٌ مَلِقٌ والأنثى ملقة ، والمَصْدَر الملَق ، وهو أَلْطَفُ الحُضْر وأسرعُه .
وأنشد بيت الجَعْدِيّ .
ويقال : وَلَدَتْ الناقةُ فخرج الْجَنين مَلِيقاً من بطنها ، أي : لا شَعَرَ عَليه . والملَق : المُلوسَة .
وقال الأصمعيّ : الْجَنين مَليط بالطاء بهذا المعنى .
عمرو عن أبيه : الملَق : الليِّنُ من الحيوان والكلامِ والصُّخُور .
وفي حديثِ عَبيدةَ السَّلْمانيّ : أنَّ ابنَ سِيرِين قال له : ما يوجب الْجَنابة ؟ قال : ( الرَّفُّ والاستملاق ) . الرفّ : المصُّ . والاستملاق مَنْ مَلق الجديُ أمّه إذا رضَعَها . وأراد أنَّ الذي يُوجب الغُسل امتصاصُ فمِ رحم المرأة ماءَ الرجل : إذا خالطها ، كما يَرضَع الرضيعُ إذا لَقِمَ حَلمةَ الثدي .
مقل : قال الليث : مُقلةُ العَين : سوادُها وبياضُها الذي يدور كله في العين ، يقال : مَقَلْتُه بعيني ومَا مقَلَتْ عينايَ مِثله ، أي : ما أبصرَتْ .
ابن الأنباريّ قولهم : ما مقَلتْ عيني مثله ، أي : ما رأت ولا نظرت ، وهو فعلت من المُقْلة ، وهي الشحمة التي تجمع سوادَ العين وبياضَها .
والحدَقة : السواد دون البياض .
وقال : سمعت بالغَرَّاف يقولون : سَخِّن جبينك بالمقْلة . شبه عينَ الشمس بالمقلة .
قال شمر : قال ابن الأعرابي : المُقْلة : العَين كلها ، وإنما سميت مقلة لأنها ترمي بالنَّظر . والمَقْل : الرمي .
وقال غيره : المقلة : تجمع سواد العين والبياض تحت الجفن .
والحدقة : السواد لا غير . وفي الحدقة الإنسانُ ، وفي الإنسان الناظرُ .
أبو عبيد عن أبي عمرو : المَقْلة : الحصاةُ التي يُقسم عليها الماء في السَّفَر إذا قَلَّ ، فتُلقَى في قَدَح ويُصَبُّ عليها من الماء ما يَغمرُها .
وأنشد ليزيد بن طُعْمة الخطمِيُّ :
قَذَفوا سَيِّدَهم في وَرْطَةٍ
قَذْفَكَ المَقْلَةَ وَسْطَ المعتَرَكْ
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( إذا وَقَع الذُّبابُ في إناء أحدكم فامْقُلوه ، فإن في أحد جناحَيْه سَمّاً وفي الآخر شِفاء وإنه يؤخِّر الشفاء ويقدِّم السُّمّ ) .
قال أبو عبيد : قوله فامقُلوه ، يعني فاغمسوه في الطعام أو الشراب ليُخرج الشفاءَ كما يُخرجُ الداء .
والمَقْل : الغَمْس : ويقال للرجُلين إذا تفاطَّا في الماء ، هما يتماقلان .
قال : والمَقْل في غير هذا النَّظر .
روي في الحديث : أن ابن لقمان الحكيم قال لأبيه : أرأيت الحبة التي تكون في مَقْل البحر ؟ أي : في مَغاص البحر . يقال : مقل يمقُل : إذا غاص ويقال : نَزَحت البئر حتى بلغت مقلها ، أي : قعرها .
وقال الليث : المقْلُ : ضَرْبٌ من الرضاع .
وأنشد في وصف الثَّدى :
كثَديِ كَعابٍ لم يُمَرَّثَ بالمَقلِ
قال : نَصَب الثاء على طلب النون .
قلت : وكأنَّ المقْل مقلوبٌ من المَلْق ، وهو الرَّضاع .
قال ؛ والمُقْل : حَمْلُ الدَّوْم . والدوْمُ : شجرةٌ تشبه النَّخلة في حالاتها .
قال : والمُقْل : الكُنْدُر الذي تتدخِّن به اليهود ، ويُجعَل في الدواء .
وقال شمر : قال بعضهم : لا نَعرف المقْل المغْمس ، ولكنَّ المقْل أن يُمقَل الفَصيلُ الماءَ إذا آذاه حَرُّ اللبن فيؤجر الماء فيكون له دواء ، والرجل يَمرَض ولا يسمع شيئاً فيقال : امقلوه الماءَ واللبنَ وشيئاً من الدواء ، فهذا المقْل الصحيح .
وقال أبو عبيدة : إذا لم يَرضع الفَصيل أُخِذ لسانُه ثم صُبَّ الماءُ في حَلْقِه وهو المقل . وقد مَقَلْتُه مَقْلاً .
قال : وربَّما خرج على لسانه قُروحٌ فلا يَقدِر على الرضاع حتى يُمقَل .
وأنشد :
إذا استَحَرَّ فامْقُلوه مَقْلا في الحَلْق واللَّهاةِ صُبُّوا الرِّسْلا وفي حديث ابن مسعود في مسح الحصى في الصلاة قال : مرة ، وتركها خير من مائة ناقة لمقْلة .
قال أبو عبيد : المقلة هي العين . يقول : تركها خير من مائة ناقة يختارها الرجل على عينه ونظره كما يريد .
قال أبو عبيد : قال الأوزاعي : معناه : أنه ينفقها في سبيل الله .
قال أبو عبيد : هو كما قال الأوزاعيّ ، ولا يريد أنه يقتنيها .
وقال : أمقلته ، أي : أغضبته ، ويقال : أسمعته ذَا مَقَل ، أي : ما أغضبه .
وقال أبو وجزة :
فاسمع ولا تسمع لشيءٍ ذي مَقَلْ
قمل : قال الليث : القَمْل معروف .
وفي الحديث : ( مِن النساء غُلٌّ قَمِل يقذِفها الله في عُنُق من يشاء ثم لا يخرجها إلا هو وذلك أنهم كانوا يَغُلون الأسير بالقدْ فيقمَل القِدّ في عُنقه .
أبو عبيد عن أصحابه : القَمَليّ من الرجال : الحقير الصغير الشأن .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : رجلٌ قَمليّ : إذا كان بَدَوِيّاً فصار سَوادِياً .
وقال الله جل وعز : ( فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ ) ( الأعراف : 133 ) .
قال الفراء : القُمَّل : الدَّبى الذي لا أجنحةَ له .
قلت : وهذا يُروَى عن ابن عباس مِن رواية ابن الكلبيّ .
قال ابن الأنباري : قال عكرمة في قول الله : ( فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ ( .
قال : القُمل : الجنادب ، وهي الصغار من الجراد ، واحدتها قُمَّلة .
قال : وقال الفراء : يجوز أن يكون واحد القمَّل قاملاً ، مثل : راكع وركّع ، وصائم وصُيّم .
وأخبرني المنذري عن الحراني عن ابن السكيت قال : القُمل : شيءٌ يقع في الزرع ليس بجراد فيأكل السُّنبلةَ وهي غَضَّة قبل أن تخرج فيطول الزرعُ ولا سُنبلَ له .
قلت : وهذا هو الصحيح .
قال : وقال أبو عبيدةَ : القُمَّل عند العرب : الحَمْنان .
أبو عبيدٍ عن أبي الحسن العَدَوِيّ : القُمّل دوابُّ صِغارٌ من جنس القِرْدان إلا أنها أصغر منها ؛ واحدتها قُمَّلة .
وقال الليث : القُمَّل : دَوابُّ صغارٌ من جنس القِرْدان إلا أنها أصغر منها ، واحدتها قُمَّلة .
وقال الليث : القُمَّل : الذَّر الصغار ، ويقال : هو شيء أصغر من الطَّير الصغير ، له جَناح أحمر أكدَر .
ثعلب عن ابن الأعرابي : قَمِل القوم : كثروا .
وقَمِل الرجل بعد هزال : إذا سمن . وقمل رأس الرجل .
وأنشد :
حتى إذا قملت بطونكُمُ
ورأيتم أبناءكم شبُّوا
وقال الليث : امرأة قَمَليّة : قصيرة جدّاً .
أبو عبيد عن أبي عمرو : قَمِل العَرْفَج قَمَلاً : إذا اسوَدَّ شيئاً بعد مطر أصابَه فلانَ عودُه . شُبِّه ما خرج منه بالقمَّل .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : المِقْمَل : الذي استَغنى بعد فَقْر .

##### Türkçe

ق ل م
**قلم** ، **قمل** ، **لمق** ، **لقم** ، **ملق** ، **مقل** : kullanımdaki (lafızlar)dır.

**لمق** : **الليث** dedi: **اللَّمَقُ**: **لَمَقُ الطريق**; o, **لَقَّم**’ın kalbidir (harfleri yer değiştirmişidir). **رؤبة** dedi:
ساوَى بأيديهنّ مِن قَصْد اللَّمَقْ

**اللِّحيانيّ**: **لَمَقِ الطريق**’ı ve onun **لَقَمه**’sini bırak.

**أبو عبيد**’den, **أبو زيد**’den: **نمقته أنمِقه نمقاً** ve **لمقته ألمقه لمقاً**: onu yazdım.

**شمر**: **لمقت** zıt anlamlılardandır; **بنو عقيل** derler ki: **لمقت**: yazdım.
Ve **قيس**’in geri kalanı derler ki: **لمقت**: sildim.

**الفراء**: **لمقتُ عينَ الرجل لَمْقاً**: onu attığında (hedef alıp) isabet ettirdiğinde.

**أبو عبيد** ondan (rivayetle) dedi: **الأصمعي** dedi: **ما ذُقْتُ لمَاقاً ولا لمَاجاً**.
Dedi: **اللَّمَاق** yemede ve içmede işe yarar. Bize **نهشَل بن حَرِّيّ**’den okundu:
كبرقٍ لاح يُعجِب مَن رآه
ولا يَشفي الحَوائم مِنْ لماقِ

**أبو عمرو** dedi: **اللَّمْق**: tokatlamadır.
Denir: **لمقْتُه لَمْقاً**.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den: **اللُّمُق**: **لامِق**’in çoğuludur; o, şerrinde başlayıp gözbebeğini çarpıştırandır.
Denir: **لمق عينَه**: onu kör ettiğinde.

**لقم** : **أبو عبيد**’den, **الفراء**’dan: **لقمتُ الطريق وغير الطريق ألقُمه لَقْماً**: onun ağzını kapattım. **اللقَم** (harekeli): yolun büyüğüdür. Başkası: **لقمتُ اللقْمة ألقَمها لَقْماً**: onu ağzınla aldığında. Ve **ألقمتُ** başkasına bir **لُقْمة** (verdirdim) de o onu **لقمِها**; ve **التقمْتُ لُقْمةً ألتَقِمها الْتِقاماً**.

**ابن شميل** dedi: **أَلقَمَ البعيرُ عَدْواً**: o yürürken birden koştu; işte bu **الإلقام**’dır. Ve (denir:) **ألقمَ عَدْواً** ve **ألقمتُ عدواً**.

**الليث** dedi: **لقمُ الطّريقِ**: onun açıklığıdır; dersin ki: **عَلَيْكَ بلَقَم الطّريق فالزَمْه**.

**اللُّقمة**: insanın yutmak için hazırladığı şeye isimdir.

**اللَّقمة**: onu bir defada yemektir. Dersin: **أكلت لُقمةً بلَقمتيْن** ve **أكلتُ لُقمتين بلقْمة**. Ve **أَلقمتُ فلاناً حَجَراً**.

**قلم** : Allah, aziz ve celil, dedi: ( **إِذْ يُلْقُون أَقْلَامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ** ) (Âl-i İmrân: 44).
**الزجاج** dedi: **الأقلام**: burada **القِداح**tır; dedi: onlar, üzerine işaretler koydukları **قِداح**tır; bunlarla kura yoluyla Meryem’i kimin kefil alacağını bilirlerdi. Dedi: oka **قَلَم** denmesi ancak onun **يُقلَم** olmasındandır; yani: yontulur. Ve her neyi parça parça kestinse onu, yazılan şu **القَلَم**dan (kalemden) **قلَمته** olmuş olursun; ona ancak, defa defa **قُلِم** olduğu için **قَلَماً** adı verildi. Bundan dolayı denildi: **قلّمت أظفاري**.

**سلمة**’den, **الفراء**’dan: makasa **المقلام** ve **القلمان** ve **الجلمان** ve bunun benzerleri denir.

**الليث** dedi: **قلمت الشيء**: onu yonttum.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den: **القَلَمة**: erkeklerden bekârlar; teki **قَالم**; kadınlar **مقلَّمات**.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابيّ**’den: **القَلَم**: kadının dul kalmasının uzunluğu; ve **امرأة مقلَّمة**: yani dul.

Dedi: Bir bedevî kadınlara baktı da dedi: “Ben sizi, kocasız **مقلَّمات** sanıyorum.”

**شمر**: **المِقْلم**: devenin kamışının ucu; ucunda bir kanca vardır; işte o kanca **المقْلَم**dır. Çoğulu **مَقالم**.

**الليث** dedi: **القَلْم**: tırnağı **القلَمين** ile ve **بالقَلَم** ile kesmektir; hepsi bir tek (anlam)dır.
Dedi: **القُلاَمة** tırnağın ucundan kesilip alınandır.

Ve okudu:
لما أبيتم فلم تَنْجُوا بمظلِمة
قِيسَ القُلامةِ مما جَزَّهُ الجَلَمُ

**القُلاَّم**: **القاقُلَّى**’dır.
**لبيد** dedi:
مسجورةً متجاوِراً قُلاَّمُها

Dedim: **القُلاّم** **الحَمْض**dandır; onun sapı yoktur.

**الإقليم**: **الأقاليم**’in tekilidir; onu Arapça sanıyorum. Hesap ehli, dünyanın yedi **أقاليم** olduğunu; her **إقليم**in bilinen (bir) olduğunu iddia eder.

**الفرزدق**’ın sözü:
رأت قريشٌ أبا العاصي أحقَّهمُ
باثنين : بالخاتم الميمون والقلمِ

Denildi: **القلم** ile, kısaltma yapılan kamışı kastetti; ona ancak **قلماً** adı verildi, çünkü o **يُقلم**; yani: ağaçtan kesilir ve kısaltma için arıtılır. Ve **القلْم**: kesmedir. Denildi: **القلم** ile hilafeti kastetti. **ذو القلمين** bazı halifelerin veziri idi. Sanki ona **إقليماً** adı verildi; çünkü o, kendisine komşu olan **الإقليم**den **مقلوم**dur; yani ondan kesilip ayrılmıştır.

**ملق** : **الليث** dedi: **المَلَق**: sevgi ve pek şiddetli yumuşaklıktır.
**العجّاج** dedi:
إيّاك أَدْعو فتَقبَّل مَلَقي
Dedi: yani duamı ve yalvarışımı.

Ve denir: o, **لمَلاّق متملِّق ذو مَلق**tur; ondan **فَعَل يَفعَل** denmez; ancak **يتملَّق** üzere (kullanılır).

**الحَرّانيُّ**’nin **ابن السكيت**’ten (rivayeti): **المَلْق**: emmedir.
Denir: **مَلَقَ الجَدْيُ أُمَّه يَملقُها**: onu emdiğinde. Ve **المَلْق** ayrıca: hafif geçiştir.
Denir: geçti, yeri **يَملُق** eder **مَلْقاً**; ve denir: onu **مَلقاتٍ** ile **مَلَقه**: onu vurduğunda. Ve **المَلق** **التملّق**tandır; aslı yumuşatmadandır.

Ve pürüzsüz yumuşak kayaya **مَلَقة** denir; çoğulu **مَلَقات**.

**الهُذَلي** dedi:
أتيحَ لها أقَيْدِرُ ذو حَشِيفٍ
إذا سامَتْ عَلَى المَلقات ساما

**الراجز** dedi:
وحَوْفل ساعِدُهُ قد امَّلقْ
Yani: yumuşadı.

**الليث** dedi: **الإملاق**: malı çok harcama ve saçıp savurma; ta ki ihtiyaç miras bıraksın.

Hadiste: bir kadın **ابنَ عباس**’a sordu: “Malımdan dilediğimi harcayayım mı?” Dedi: “Evet, malından dilediğini **أمْلِقِي**.”

Allah dedi: ( **خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ** ) (İsrâ: 31); manası: fakirlik ve ihtiyaç korkusu.

**ابن شميل** dedi: o, **لمُملِق**tir; yani: bozucudur. Ve **الإملاق**: bozmadır.

**شمِر** dedi: **أَمْلق** lâzım ve müteaddîdir; denir: **أَمْلق الرجُل فهو مُملق**: fakirleştiğinde; bu lâzımdır. Ve: **أَمْلق الدَّهرُ ما بيده**.

**أَوْس بن حَجَر** dedi:
لما رأيتُ العُدْمَ قَيّدَ نَائِلي
وأَمْلَق ما عندي خُطوبٌ تَنَبَّلُ

**الليث** dedi: **المالَق**: çiftçinin sürülmüş toprağı düzlemekle pürüzsüzleştirdiği şeydir.

**أبو سعيد** dedi: çamur yoğuran kimseye **مالق** ve **مِمْلَق** denir.

**النضر** dedi: **الجَعْديّ** dedi: **المالق**: geniş bir tahtadır; iplerle iki öküze bağlanır; üzerine bir adam çıkar; iki öküz onu çeker de sabanın izlerini örter.
Ve: toprağı **تمليقاً** **مَلَّقوا**: bunu onunla yaptıklarında.

Dedim: **مَلَّقُوا** ile **ملَّسُوا** birdir; o, toprağı düzleştirmedir; sanki **المالق**’ı Arapça kılmıştır.

Başkası dedi: **مَلَق الرجُلُ جاريتَه ومَلَجَها**: onu, oğlağın annesini **يَمْلُق** etmesi gibi; yani onu emmesi gibi, onunla cinsel ilişkide bulunduğunda.

**أبو عبيد**: **مَلَقْتُ الثَّوْبَ أملُقُه مَلقاً**: onu yıkadığımda.

**خالد بن كلثوم** dedi: atlardan **الملِق**: koşuşuna güvenilmeyen (attır); insanın, sevgisinde doğru olmayan **مَلق**ından alınmıştır.

**الجعديّ** dedi:
ولا مَلِق يَنْزُو ويُنْدِرُ رَوْثَه
أحادَ إذا فأسُ اللِّجام تَصَلصَلاَ

**الأصمعي** dedi: **الملق**: zayıftır.

**أبو عبيدة** dedi: **فرسٌ مَلِقٌ**; dişisi **ملقة**; masdar **الملَق**tır; o, **الحُضْر**ın en yumuşağı ve en hızlısıdır.
Ve **الجَعْدِيّ**’nin beytini okudu.

Ve denir: deve doğurdu da cenin karnından **مَلِيقاً** çıktı; yani üzerinde kıl yok. Ve **الملَق**: kayganlıktır.

**الأصمعيّ** dedi: cenin bu manada **مَليط** (ط ile)tir.

**عمرو** babasından: **الملَق**: hayvandan, sözden ve kayalardan yumuşak olandır.

**عَبيدةَ السَّلْمانيّ** hadîsinde: **ابنَ سِيرِين** ona dedi ki: “Cünüplüğü ne gerekli kılar?” Dedi: “(**الرَّفُّ والاستملاق**)”. **الرفّ**: emmektir. **الاستملاق**: oğlağın annesini **مَلق** etmesindendir; onu emdiğinde. Ve, guslü gerekli kılanın, kadın rahminin ağzının erkeğin suyunu emmesi olduğunu kastetti; onunla karıştığında; tıpkı emzirilenin, memenin ucunu **لَقِمَ** ettiğinde emmesi gibi.

**مقل** : **الليث** dedi: **مُقلةُ العَين**: onun siyahı ve beyazıdır; gözde bütünüyle dönen şeydir. Denir: **مَقَلْتُه بعيني** ve **مَا مقَلَتْ عينايَ مِثله**; yani: görmedi.

**ابن الأنباريّ**: onların sözü: **ما مقَلتْ عيني مثله**; yani: görmedi ve bakmadı; bu, **المُقْلة**den (türetilmiş) **فعلت**tir; o da, gözün siyahını ve beyazını toplayan yağlı parçadır.
Ve **الحدَقة**: beyazın dışındaki siyahtır.

Dedi: **الغَرَّاف**’ta (birinin) şöyle dediğini işittim: alnını **بالمقْلة** ile ısıt. Güneşin gözünü **المقلة**ye benzetti.

**شمر** dedi: **ابن الأعرابي** dedi: **المُقْلة**: gözün tamamıdır; ona ancak **مقلة** adı verildi, çünkü bakışı fırlatır. Ve **المَقْل**: fırlatmadır.

Başkası dedi: **المقلة** göz kapağı altında siyahı ve beyazı bir araya getirir.
Ve **الحدقة**: yalnız siyah(tır). **الحدقة** içinde **الإنسان** vardır; **الإنسان** içinde de bakan vardır.

**أبو عبيد**’den, **أبو عمرو**’dan: **المَقْلة**: yolculukta su azaldığında suyun onunla taksim edildiği çakıl taşıdır; bir bardağa atılır ve üzerine onu örtecek kadar su dökülür.

**يزيد بن طُعْمة الخطمِيُّ**’ye ait:
قَذَفوا سَيِّدَهم في وَرْطَةٍ
قَذْفَكَ المَقْلَةَ وَسْطَ المعتَرَكْ

Peygamberin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadîsinde: “(Sizden birinin kabına sinek düşerse onu **فامْقُلوه**; çünkü iki kanadından birinde zehir, ötekinde şifa vardır; o şifayı geri bırakır, zehri öne alır.)”
**أبو عبيد** dedi: “**فامقُلوه**” sözü: yani onu yemeğe yahut içeceğe batırın; şifayı çıkarsın diye, tıpkı hastalığı çıkardığı gibi.

Ve **المَقْل**: batırmadır. Ve iki adama, suda birbirine dalıp batırdıklarında: onlar **يتماقلان** denir.

Dedi: ve **المَقْل** bunun dışında bakıştır.

Hadiste rivayet olundu: **ابن لقمان الحكيم** babasına dedi: “Denizde **مَقْل** içinde bulunan taneyi gördün mü?” yani: denizin dalış yerinde. Denir: **مقل يمقُل**: daldığında. Ve denir: kuyuyu boşalttım da onun **مقل**ine ulaştım; yani dibine.

**الليث** dedi: **المقْلُ**: emmenin bir türüdür.
Ve memeyi vasfederken okundu:
كثَديِ كَعابٍ لم يُمَرَّثَ بالمَقلِ
Dedi: ث’yi, ن’yi isteme üzere nasb etti.

Dedim: sanki **المقْل** **المَلْق**’ın kalbidir; o da emmedir.

Dedi: **المُقْل**: **الدَّوْم**’un yüküdür. **الدوْمُ**: hâlleri bakımından hurma ağacına benzeyen bir ağaçtır.

Dedi: **المُقْل**: Yahudilerin tütsülendiği **الكُنْدُر**dur; ve ilaca konur.

**شمر** dedi: bazısı dedi ki: batırılan **المقْل**ü bilmeyiz; fakat **المقْل** şudur: süt sıcağı ona eziyet ettiğinde, deve yavrusu suyu **يُمقَل** eder; suyu boğazına akıtılır da ona ilaç olur. Ve adam hastalanır da bir şey işitmez; denir: ona suyu ve sütü ve biraz ilacı **امقلوه**; işte doğru **المقْل** budur.

**أبو عبيدة** dedi: deve yavrusu emmezse dili alınır, sonra su boğazına dökülür; bu **المقل**dir. Ve onu **مَقَلْتُه مَقْلاً**.

Dedi: bazen dilinde yaralar çıkar da, **يُمقَل** edilinceye kadar emmeye güç yetiremez.

Ve okundu:
إذا استَحَرَّ فامْقُلوه مَقْلا في الحَلْق واللَّهاةِ صُبُّوا الرِّسْلا

**ابن مسعود**’un namazda çakılı silme hakkında hadîsinde dedi: “Bir defa; onu terk etmek, **لمقْلة** yüz deveden hayırlıdır.”

**أبو عبيد** dedi: **المقلة** göz demektir. Diyor ki: onu terk etmek, adamın gözü ve görüşü üzerine seçtiği yüz deveden hayırlıdır; dilediği gibi.

**أبو عبيد** dedi: **الأوزاعي** dedi: manası: onu Allah yolunda harcar.

**أبو عبيد** dedi: **الأوزاعيّ**’nin dediği gibidir; onu edinir demek istemez.

Ve dedi: **أمقلته**: yani onu öfkelendirdim. Ve denir: ona **ذَا مَقَل** işittirdim; yani onu öfkelendiren şeyi.

**أبو وجزة** dedi:
فاسمع ولا تسمع لشيءٍ ذي مَقَلْ

**قمل** : **الليث** dedi: **القَمْل** bilinir.

Hadiste: “(Kadınlardan, Allah’ın dilediğinin boynuna attığı, sonra da ancak O’nun çıkaracağı **غُلٌّ قَمِل** vardır; bu, onların esiri kayışla bağlamaları sebebiyledir; kayış onun boynunda **فيقمَل** eder.)”

**أبو عبيد** ashabından: erkeklerden **القَمَليّ**: değersiz, küçük şanlıdır.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابيّ**’den: **رجلٌ قَمليّ**: bedevî iken şehirliye dönüştüğünde.

Allah, aziz ve celil, dedi: ( **فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ** ) (A‘râf: 133).
**الفراء** dedi: **القُمَّل**: kanadı olmayan çekirgedir.

Dedim: bu, **ابن عباس**’tan **ابن الكلبيّ** rivayetiyle nakledilir.

**ابن الأنباري** dedi: **عكرمة** Allah’ın sözü hakkında dedi: ( **فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ** ).
Dedi: **القُمل**: çekirgelerdir; onlar, çekirgenin küçükleridir; tekili **قُمَّلة**’dir.
Dedi: **الفراء** dedi: **القمَّل**in tekilinin **قاملاً** olması caizdir; tıpkı: **راكع** ve **ركّع**; **صائم** ve **صُيّم** gibi.

**المنذري** bana haber verdi; **الحراني**’den, **ابن السكيت**’ten: **القُمل**: ekine düşen bir şeydir; çekirge değildir; başağı, henüz taze iken çıkmadan önce yer; ekin uzar da başağı olmaz.

Dedim: doğru olan budur.

Dedi: **أبو عبيدةَ** dedi: Araplarda **القُمَّل**: **الحَمْنان**dır.

**أبو عبيدٍ**’den, **أبو الحسن العَدَوِيّ**’den: **القُمّل**: **القِرْدان** cinsinden küçük hayvancıklardır; ancak onlardan daha küçüktür; tekili **قُمَّلة**’dir.

**الليث** dedi: **القُمَّل**: **القِرْدان** cinsinden küçük hayvancıklardır; ancak onlardan daha küçüktür; tekili **قُمَّلة**’dir.

**الليث** dedi: **القُمَّل**: küçük karıncalardır; ve denir: küçük kuştan daha küçük bir şeydir; kızıl, daha koyu bir kanadı vardır.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den: **قَمِل القوم**: çoğaldılar.
Ve **قَمِل الرجل بعد هزال**: zayıflıktan sonra semirdiğinde. Ve adamın başı **قمل** oldu.

Ve okudu:
حتى إذا قملت بطونكُمُ
ورأيتم أبناءكم شبُّوا

**الليث** dedi: **امرأة قَمَليّة**: pek kısa.

**أبو عبيد**’den, **أبو عمرو**’dan: **قَمِل العَرْفَج قَمَلاً**: ona bir yağmur isabet edip dalı (yeniden) çıktığında, biraz karardığında. Ondan çıkan şey **القمَّل**e benzetildi.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den dedi: **المِقْمَل**: fakirlikten sonra zenginleşen kimsedir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والميم وما يثلثهما)
(قمن)  القاف والميم والنون كلمةٌ واحدة. يقال: هو قَمَنٌ أنْ يفعَل كذا، لا يثنى* ولا يُجمَع إذا فتحتَ ميمه، فإن كَسَرتَ أو قُلْت قَمينٌ ثنَّيت وجَمعت. ومعنى قَمِينٍ: خَليقٌ.
(قمه)  القاف والميم والهاء فيه كلماتٌ ليست بأصليَّة. يقولون: قَمَه الشّيء، إذا انْغَمَس في الماء فارتفعَ حيناً وغابَ حيناً. وقِفاف قُمَّه. تَغيبُ في السَّرابِ وتظهر. وهذا في الإبدال، وأصله قُمَّس. ويقولون: قَمَهَ البعيرُ مثل قَمَحَ، إذا رَفَعَ رأسَه ولم يشرب الماءَ، هو من الإبدال.
وكلمةٌ أخرى من المقلوب، قال ابن دُرَيْد([1]): القَمَه مثل القَهَم، وهو قِلَّةُ الشَّهوة للطّعام، قَهِمَ وقَمِه.
(قما)  القاف والميم والحرف المعتلُّ كلمةٌ تدلُّ على حقارة وذُلّ. يقال: هو قَمِيٌّ بيّن القَماءة، أي الحقارة. وأقْمَيْته أنا: أذللته.
وإذا هُمِز كان لـه معنىً آخر، وذلك قولهم: تقمَّأْت الشَّيء، إذا طلبتَه، تَقَمُّؤاً. وزعم ناسٌ أنَّ هذا من باب الإعجاب، يقال أقمأَني الشَّيءُ: أعجبني. وأقْمَأَتِ الإبِلُ: سَمِنَتْ. وتَقَمَّأْتُ الشَّيء: جمعته شيئاً بعد شيء. قال:
لقد قَضَيْتُ فلا تَستهزئا سَفَهاً *** ممَّا تقمَّأْتُه من لذّةٍ وطَرِي([2])(قمح)  القاف والميم والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على صفةٍ تكون عند شُرب الماء من الشَّارب، وهو رَفْعُهُ رأسَه. من ذلك القامح، وهو الرَّافع رأسَه من الإبل عند الشُّرب امتناعاً منه. وإبلٌ قِماح. قال:
ونحنُ على جوانبِها قُعودٌ *** نَغضُّ الطَّرفَ كالإبلِ القِمَاحِ([3])ويقولون: رَوِيَتْ حَتَّى انقَمَحَتْ، أي تركت الشُّرب رِيَّاً. وشَهْرا قُِمَاحٍ:
أشدُّ ما يكون من البَرْدِ، وسمِّيا بذلك لأنَّ الإبلَ إذا وردت آذاها بَردُ الماء فقَامَحَتْ، أي رفَعَتْ رؤوسَها.
ومما شذَّ عن هذا الأصل القَمْح، وهو البُرّ. ويقولون -ولعله أن يكون صحيحاً: اقتَمَحْتُ السَّويقَ وقَمَحْتُه، إذا ألقيتَه في فمك براحَتِك. قال ابن دريد([4]): القُمْحة من الماء: ما ملأَ فاكَ منه. والقُمَّحات: الوَرْس، أو الزَّعفران، أو الذَّرِيرة، كلُّ ذلك يُقال.
(قمد)  القاف والميم والدال أصَيلٌ يدلُّ على طُولٍ وقُوّة وشِدّة. من ذلك القُمُدُّ: القويُّ الشَّديد. قال ابن دريد([5]): "القَمْد أصل بناء القُمُدّ. [و] الأقمد: الطَّويل، رجلٌ أَقْمدُ وامرأةٌ قمداء، وقُمُدّ وقُمُدَّة".
(قمر)  القاف والميم والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على بَياضٍ في شيء، ثم يفرّع منه. من ذلك القَمَر: قَمَر السَّماء، سمِّي قمراً لبياضه. وحمارٌ أقمر، أي أبيض. وتصغير القَمَر قُمَيْر: قال:
وقميرٍ بدا ابن خمسٍ وعشريـ *** ـنَ فقالت له الفتاتان قُوما([6])ويقال: تقمَّرتُه: أتيتُه في القَمْراء. ويقولون: قَمِرَ التَّمْر: وأقْمَرَ، إذا ضَرَبَهُ البردُ فذهبت حلاوتُه قبل أن يَنضَج. ويقال: تَقَمَّر الأسدُ، إذا خَرَجَ يطلبُ الصيد في القَمْرَاء، قال:
سَقَط العِشاءُ به على مُتَقمِّرٍ *** ثَبْتِ الجَنَانِ مُعَاوِدِ التَّطْعانِ([7])وقمَرَ القومُ الطّيرَ، إذا عَشَّوْها ليلاً فصادُوها. فأمَّا قول الأعشى:
تَقَمَّرَها شيخٌ عِشاءً فأصبحتْ *** قُضاعِيَّةً تَأْتي الكواهنَ ناشِصا([8])فقيل: معناه كما يتقمَّر الأسدُ الصْيدَ. وقال آخرون: تقمّرها: خدَعها كما يُعَشَّى الطّائرُ ليلاً فيُصَاد.
ومن الباب: قَمِرَ الرّجُل، إذا لم يُبصِر في الثَّلج. وهذا على قولهم: قَمِرَت القِربة: وهو شيءٌ يُصِيبُها كالاحتراق من القَمَر.
فأمّا قولُهم: قَمَرَ يَقْمِرُ قَمْراً، والقِمار من المقامرة، فقال قومٌ: هو شاذ عن الأصل الذي ذكرناه، وقال آخرون: بل هو منه. وذلك أنَّ المُقامِرَ يزيد مالُه ولا يَبْقَى على حال. وهذا شيءٌ قد سَمِعناه. واللهُ أعلمُ بصحَّتِه.
قال ابن دريد: تَقَمَّرَ الرّجُل: إذا طَلَبَ من يقامره([9]). ويقال: قَمَرْتُ الرّجُلَ أقمُره وأقمِرُه.
(قمس)  القاف والميم والسين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على غَمْسِ شيءٍ في الماء، والماء نفسُه يسمَّى بذلك. من ذلك قَمَسْت الشيءَ في الماء: غَمَسْتُه. ويقال: إنّ قاموس البحرِ: مُعظَمه. وقالوا في ذكر المَدِّ والجزر: إنَّ مَلَكاً قد وُكِّل بقاموس البحر، كلَّما وَضَعَ رجلَه فاض، فإذا رفَعَها غاضَ. ويقولون*: قَمَسَ الولدُ في بطن أمِّه: اضطرب. والقَمَّاس: الغَوَّاص. وانْقَمَسَ النّجم: انحطَّ في المَغْرِب. وتقول العربُ للإنسان إذا خاصم مَنْ هو أجرأ منه: "إنما يُقَامِسُ حُوتاً".
(قمش)  القاف والميم والشين. يقولون: القَمْش: جَمْعُ الشيء من ها هنا [وهُنَا([10])].
(قمص)  القاف والميم والصاد أصلان: أحدهما يدل على لُبس شيء والانشِيامِ فيه، والآخَر على نَزْوِ شيءٍ وحركة.
فالأوَّل القَميص للإنسان([11]) معروف. يقال: تَقَمَّصَه، إذا لَبِسه. ثم يُستعار ذلك في كلِّ شيء دخل فيه الإنسان، فيقال: تقمَّصَ الإمارَةَ، وتقمَّص الوِلاية. وجَمْع القميص أقمصةٌ، وقُمُص.
والأصل الآخر القَمْص، من قولهم: قمص البعير ويقمُص قمصاً وقِمَاصاً، وهو أن يرفع يدَيه ثم يطرحَهما معاً ويَعجِنَ برجليه. وفي الحديث([12])ذكر القامصة، وهو من هذا. يقال قَمَص البحر بالسَّفينة، إذا حَرّكَها بالموج، فكأنَّها بعيرٌ يقمِصُ.
(قمط)  القاف والميم والطاء أُصَيْلٌ يدلُّ على جمع وتجمُّع. من ذلك القَمْط: شدُّ أعصابِ الصبيِّ بقماطِهِ. ومنه قُمِطَ الأسير، إذا جُمع بين يديه ورجليه بِحبل. ووقعت على قِماطِهِ، معناه، على عَقْدِ أمرِهِ كيف عَقْدُه، وكذلك إذا فَطِنْتَ له. ومرَّ بنا حولٌ قَميطٌ، أي تامٌّ جميع. وسِفادُ الطَّائرِ قَمْطٌ أيضاً، لجمعه ماءه في أُنثاه.
(قمع)  القاف والميم والعين أصولٌ ثلاثة صحيحة: أحدها نزولُ شيءٍ مائعٍ في أداةٍ تُعْمَل له، والآخَر إذلالٌ وقهر، والثالث جنسٌ من الحيوان.
فالأوَّل القِمَعُ معروف، يقال قِمَعٌ وقِمْع. وفي الحديث: "وَيلٌ لأقماع القول"، وهم الذين يَسمَعون ولا يَعُون، فكأنَّ آذانَهم كالأقماع التي لا يَبْقَى فيها شيء. ويقولون: اقتَمَعْتُ ما في السِّقاء، إذا شربتَه كلَّه، ومعناه أنك صِرْت([13]) له كالقِمَع.
والأصل الآخَر، وقد يمكنُ أنْ يُجمَعَ بينه وبين الأوَّل بمعنىً لطيف، وذلك قولُهم: قمَعْتُه: أذلَلْتُهُ. ومنه قَمَعْتُه، إذا ضربته بالمِقْمَع. قال الله تعالى: ﴿ولهُمْ مَقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ﴾ [الحج 21]. وسمِّي قَمَعَة بن الياس لأنَّ أباه أمره بأمرٍ فانقمع في بيته، فسمِّي قَمَعة. والقياس في هذا والأوَّلِ متقارِب؛ لأنَّ فيه الوُلوجَ في بيته وكذلك الماءُ ينقمع في القِمَع. والأصل الآخَر القَمَع: الذُّباب الأزرق العظيم. يقال: تركناه يتَقَمَّع الذِّبَّانُ من الفَرَاغ، أي يذُبُّها كما يتقمَّع الحِمار. وتُسمَّى تلك الذِّبَّانُ: القَمَعُ. قال أوس:
ألم تر أنَّ اللهَ أنزلَ نصرَه *** وعُفْرُ الظِّباء في الكِناسِ تَقَمَّعُ([14])ويقال: أقْمَعتُ الرّجل عنِّي، إذا ردَدتَه عنك. وهو من هذا، كأنَّه طردَه. ومما حُمِل على التَّشبيه بهذا، القَمَعُ: ما فوق السَّناسِن من سَنام البعيرِ من أعلاه. ومنه القَمَع: غِلَظٌ في إحدى رُكبتَي الفَرَس. والقَمَع: بَثْرَةٌ تكون في المُوق من زيادةِ اللَّحم.
ومما شَذَّ عن هذه الأصولِ قولُهم: إنَّ قمعة مالِ القومِ: خيارُه([15]).
(قمل)  القاف والميم واللام كلماتٌ تدلُّ على حَقارةٍ وقماءة. رجلٌ قَمَليٌّ، أي حقير، والقُمَّل: صِغار الدَّبا. وأقْمَلَ الرِّمْث، إذا بدا ورقُه صغاراً، كأنَّ ذلك شبِّه بالقُمَّل.
--------------ـــ
([1]) الجمهرة (3: 167).
([2]) لابن مقبل، كما في المجمل واللسان (قمأ).
([3]) لبشر بن أبي خازم، كما في اللسان (قمح) ومختارات ابن الشجري 80.
([4]) الجمهرة (2: 182).
([5]) الجمهرة (2: 294).
([6]) لعمر بن أبي ربيعة في ديوانه 50 والأزمنة والأمكنة للمرزوقي 50. ورواية الديوان: "له قالت الفتاتان". وفي الأزمنة:
وقمير بدا لخمس وعشريـ *** ـن لـه قالت الفتاتان قوما
          قال المرزوقي: "يريد قومَنْ".
([7]) لعبد الله عنمة الضبي، كما في اللسان (قمر) برواية: "حامي الذمار معاود الأقران". وقبله:
أبلغ عثيمة أن راعي إبله *** سقط العشاء به على سرحان
          وانظر أمثال الميداني (1: 300).
([8]) ديوان الأعشى 108 واللسان (قمر، نشص).
([9]) في الجمهرة (2: 406): "إذا غلب من يقامره"، وما هنا صوابه.
([10]) في المجمل: "من هنا وهنا".
([11]) في الأصل: "الإنسان".
([12]) هو حديث علي كرم الله وجهه أنه "قضى في القارصة والقامصة والواقصة بالدية أثلاثاً".
([13]) في الأصل: "صوت".
([14]) كذا وصواب الرواية: "أرسل مزنة"، كما في المجمل واللسان وإصلاح المنطق 49 والمخصص (8: 183). وأما رواية المقاييس فهي في بيت آخر لرجل إسلامي أنشده ياقوت في رسم القادسية، وهو:
ألم تر أن الله أنزل نصره *** وسعد بباب القادسية معصم
([15]) في الأصل: "خيارهم"، صوابه في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(باب **القاف** ve **الميم** ve ikisini üçleyen şey)
(**قمن**)  **القاف** ve **الميم** ve **النون** tek bir kelimedir. Denir: O, şöyle yapması bakımından **قَمَنٌ**’dır; mîmi fetha yaptığında ikil yapılmaz ve çoğul yapılmaz; eğer kesre yaparsan yahut **قَمينٌ** dersen ikil yaparsın ve çoğul yaparsın. **قَمِينٍ**’in anlamı: lâyık/ehil olandır.
(**قمه**)  **القاف** ve **الميم** ve **الهاء** onda aslî olmayan kelimelerdir. Derler: **قَمَه**’u şey, suya daldığında; bir süre yükselir ve bir süre kaybolur. Ve **قِفاف** **قُمَّه**. Serapta kaybolur ve görünür. Bu, ibdâl’dedir; aslı **قُمَّس**’tir. Ve derler: **قَمَهَ** deve, **قَمَحَ** gibi; başını kaldırdığında ve suyu içmediğinde; o, ibdâl’dendir.
Ve maklûbdan başka bir kelime: İbn Düreyd dedi([1]): **القَمَه** **القَهَم** gibidir; o, yemeğe iştahın azlığıdır; **قَهِمَ** ve **قَمِه**.
(**قما**)  **القاف** ve **الميم** ve illetli harf, hakirlik ve zillete delâlet eden bir kelimedir. Denir: O, **قَمِيٌّ**; **القَماءة**’si açık (belli)dir; yani hakirlik. Ve ben onu **أقْمَيْته**: onu zelil kıldım.
Ve eğer hemzelenirse onun başka bir anlamı olur; bu da onların sözü: **تقمَّأْت** şeyi, onu istediğinde; **تَقَمُّؤاً**. Ve bir topluluk iddia etti ki bu, i‘câb babındandır; denir: **أقمأَني** şey: beni hayran bıraktı. Ve **أقْمَأَتِ** develer: semirdiler. Ve **تَقَمَّأْتُ** şeyi: onu, şeyden sonra şey olarak topladım. Dedi:
لقد قَضَيْتُ فلا تَستهزئا سَفَهاً *** ممَّا تقمَّأْتُه من لذّةٍ وطَرِي([2])(**قمح**)  **القاف** ve **الميم** ve **الحاء** aslîdir; içenden su içme sırasında bulunan bir sıfata delâlet eder; o da başını kaldırmasıdır. Bundan **القامح**: içme sırasında, ondan (içmekten) kaçınarak develerden başını kaldıran. Ve **إبلٌ قِماح**. Dedi:
ونحنُ على جوانبِها قُعودٌ *** نَغضُّ الطَّرفَ كالإبلِ القِمَاحِ([3])Ve derler: **رَوِيَتْ** ta ki **انقَمَحَتْ**, yani kanmış olarak içmeyi bıraktı. Ve **شَهْرا قُِمَاحٍ**:
soğuğun en şiddetli olduğu (zamandır); ve ikisi bununla adlandırıldı; çünkü develer suya vardığında suyun soğuğu onlara eziyet eder de **قَامَحَتْ**, yani başlarını kaldırdılar.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **القَمْح**, o da buğdaydır. Ve derler —belki de sahih olur—: **اقتَمَحْتُ** **السَّويقَ** ve **قَمَحْتُه**, onu avucunla ağzına attığında. İbn Düreyd dedi([4]): sudan **القُمْحة**: ondan ağzını dolduran şey. Ve **القُمَّحات**: **الوَرْس**, yahut **الزَّعفران**, yahut **الذَّرِيرة**; bunların hepsine denir.
(**قمد**)  **القاف** ve **الميم** ve **الدال** aslîdir; uzunluğa ve kuvvete ve şiddete delâlet eder. Bundan **القُمُدُّ**: kuvvetli, şiddetli. İbn Düreyd dedi([5]): "**القَمْد** **القُمُدّ**’un bina aslıdır. [Ve] **الأقمد**: uzun; **رجلٌ أَقْمدُ** ve **امرأةٌ قمداء**; ve **قُمُدّ** ve **قُمُدَّة**".
(**قمر**)  **القاف** ve **الميم** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir şeyde beyazlığa delâlet eder, sonra ondan dallanır. Bundan **القَمَر**: göğün **قَمَر**’ı; beyazlığından dolayı **قمراً** diye adlandırıldı. Ve **حمارٌ أقمر**: yani beyaz. Ve **القَمَر**’in küçültmesi **قُمَيْر**: dedi:
وقميرٍ بدا ابن خمسٍ وعشريـ *** ـنَ فقالت له الفتاتان قُوما([6])Ve denir: **تقمَّرتُه**: **القَمْراء**’da ona geldim. Ve derler: **قَمِرَ** hurma; ve **أقْمَرَ**, ona soğuk vurduğunda da olgunlaşmadan önce tatlılığı gittiğinde. Ve denir: **تَقَمَّر** aslan, **القَمْرَاء**’da avı istemek için çıktığında; dedi:
سَقَط العِشاءُ به على مُتَقمِّرٍ *** ثَبْتِ الجَنَانِ مُعَاوِدِ التَّطْعانِ([7])Ve **قمَرَ** kavim kuşu, onu geceleyin akşam yemeğine alıştırdıklarında da onu avladıklarında. Ama A‘şâ’nın sözü:
تَقَمَّرَها شيخٌ عِشاءً فأصبحتْ *** قُضاعِيَّةً تَأْتي الكواهنَ ناشِصا([8])denildi ki: anlamı, aslanın avı **يتقمَّر** etmesi gibidir. Ve başkaları dedi: **تقمّرها**: onu aldattı; tıpkı kuşun geceleyin akşam yemeğine alıştırılıp da avlanması gibi.
Ve babdan: **قَمِرَ** adam, karda görmediğinde. Bu, onların sözü üzerine: **قَمِرَت** kırba; o, aya (ışığına) benzer bir şeyden, ona yanık gibi bir şey isabet eder.
Ama onların sözü: **قَمَرَ يَقْمِرُ قَمْراً**, ve **القِمار** mukâmereden; bir topluluk dedi: bu, zikrettiğimiz asıldan şâzdır; başkaları dedi: bilakis o ondandır. Bu da şudur: **المُقامِر**’in malı artar ve bir hâl üzere kalmaz. Bu, işittiğimiz bir şeydir. Ve Allah onun sıhhatini daha iyi bilendir.
İbn Düreyd dedi: **تَقَمَّرَ** adam: kendisiyle kumar oynayacak kimseyi istediğinde([9]). Ve denir: **قَمَرْتُ** adamı; onu **أقمُره** ve **أقمِرُه**.
(**قمس**)  **القاف** ve **الميم** ve **السين** sahih bir asıldır; bir şeyi suya daldırmaya delâlet eder; suyun kendisi de bununla adlandırılır. Bundan: **قَمَسْت** şeyi suda: onu daldırdım. Ve denir: denizin **قاموس**’u: onun büyüğüdür. Ve med-cezirin zikrinde dediler: bir meleğin denizin **قاموس**’una vekil kılındığı; her ne zaman ayağını koysa taşar, onu kaldırdığında çekilir. Ve derler*: **قَمَسَ** çocuk annesinin karnında: çırpındı. Ve **القَمَّاس**: dalgıç. Ve **انْقَمَسَ** yıldız: batıda alçaldı. Ve Araplar, kendisinden daha cüretkâr olanla çekişen insana der: "إنما يُقَامِسُ حُوتاً".
(**قمش**)  **القاف** ve **الميم** ve **الشين**. Derler: **القَمْش**: şeyi buradan [ve buradan([10])] toplamak.
(**قمص**)  **القاف** ve **الميم** ve **الصاد** iki asıldır: birisi bir şeyi giyme ve onun içine girip yerleşmeye delâlet eder; diğeri bir şeyin sıçramasına ve hareketine.
Birincisi: insan için **القَميص**([11]) bilinir. Denir: **تَقَمَّصَه**, onu giydiğinde. Sonra bu, insanın içine girdiği her şeyde ödünç alınır; denir: **تقمَّصَ الإمارَةَ**, ve **تقمَّص** **الوِلاية**. Ve **القميص**’in çoğulu **أقمصةٌ**, ve **قُمُص**.
Diğer asıl: **القَمْص**, onların sözü: **قمص** deve ve **يقمُص** **قمصاً** ve **قِمَاصاً**; o da iki elini kaldırıp sonra ikisini birlikte atması ve ayaklarıyla yoğurmasıdır. Hadiste([12]) **القامصة** zikri vardır; o, bundandır. Denir: **قَمَص** deniz gemiyi, dalgayla onu hareket ettirdiğinde; sanki o, **يقمِصُ** eden bir devedir.
(**قمط**)  **القاف** ve **الميم** ve **الطاء** aslîdir; toplamaya ve toplanmaya delâlet eder. Bundan **القَمْط**: çocuğun sinirlerini kendi **قماط**’ıyla sıkıca bağlamak. Ve ondan: **قُمِطَ** esir, iki eli ve iki ayağı iple bir araya toplandığında. Ve **قِماطِهِ** üzerine düştüm; anlamı: işinin bağının nasıl bağlandığı üzerine; aynı şekilde onu kavradığında. Ve bize **حولٌ قَميطٌ** geçti; yani tam, bütün. Ve kuşun çiftleşmesi de **قَمْط**’tur; suyunu dişisinde toplamasından dolayı.
(**قمع**)  **القاف** ve **الميم** ve **العين** üç sahih asıldır: birincisi, akıcı bir şeyin, onun için yapılmış bir alete inişidir; ikincisi zelil kılma ve kahretme; üçüncüsü hayvandan bir cinstir.
Birincisi: **القِمَعُ** bilinir; **قِمَعٌ** ve **قِمْع** denir. Hadiste: "وَيلٌ لأقماع القول"; onlar, işitirler ve anlamazlar; sanki kulakları, içinde hiçbir şey kalmayan huniler gibidir. Ve derler: **اقتَمَعْتُ** kırbadaki şeyi, onu bütünüyle içtiğinde; anlamı, senin ona **القِمَع** gibi olmandır.
Diğer asıl: ve onunla birinci arasında latif bir anlamla birleştirmek mümkün olur; bu da onların sözü: **قمَعْتُه**: onu zelil kıldım. Ve ondan: **قَمَعْتُه**, onu **المِقْمَع** ile vurduğumda. Allah Teâlâ dedi: ﴿ولهُمْ مَقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ﴾ [الحج 21]. Ve **قَمَعَة بن الياس** diye adlandırıldı; çünkü babası ona bir iş emretti de evinde **انقمع** etti; böylece **قَمَعة** diye adlandırıldı. Bu ve birincide kıyas yakındır; çünkü onda eve giriş vardır; aynı şekilde su da **القِمَع** içinde **ينقمع** olur. Diğer asıl: **القَمَع**: büyük mavi sinek. Denir: onu, boşluktan **يتَقَمَّع** eden sinekler (üzerinde) bıraktık; yani onları, eşeğin **يتقمَّع** etmesi gibi kovar. Ve o sineklere **القَمَعُ** denir. Evs dedi:
ألم تر أنَّ اللهَ أنزلَ نصرَه *** وعُفْرُ الظِّباء في الكِناسِ تَقَمَّعُ([14])Ve denir: **أقْمَعتُ** adamı benden, onu senden geri çevirdiğinde. O, bundandır; sanki onu kovmuştur. Ve bununla teşbihe hamledilen şeylerden: **القَمَعُ**: devenin hörgücünün en üstünden, **السَّناسِن**’in üstündeki şey. Ve ondan **القَمَع**: atın iki dizinden birinde kalınlık. Ve **القَمَع**: göz pınarında, etin artmasından olan bir kabarcık.
Ve bu asıllardan şâz olan şeylerden: onların sözü: kavmin malının **قمعة**’si: onun seçkini([15]).
(**قمل**)  **القاف** ve **الميم** ve **اللام** hakirliğe ve **قماءة**’ye delâlet eden kelimelerdir. **رجلٌ قَمَليٌّ**: yani hakir. Ve **القُمَّل**: çekirgelerin küçükleri. Ve **أقْمَلَ** **الرِّمْث**, yaprağı küçük olarak belirdiğinde; sanki bu, **القُمَّل** ile benzetilmiştir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- القمل: صغار الذباب. قال تعالى: ﴿والقمل والضفادع والدم﴾ [الأعراف/ 133]. والقمل معروف، ورجل قمل: وقع فيه القمل، ومنه قيل: رجل قمل، وامرأة قملة: صغيرة قبيحة كأنها قملة أو قملة.

##### Türkçe

- **القمل**: sineklerin küçükleri. Yüce Allah dedi ki: ﴿**والقمل والضفادع والدم**﴾ [الأعراف/ 133]. Ve **القمل** bilinen (şey)dir; ve **رجل قمل**: onda **القمل** vuku buldu (yani ona **القمل** düştü); bundan dolayı denildi: **رجل قمل**; ve **امرأة قملة**: küçük çirkin; sanki o bir **قملة** yahut **قملة** gibidir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق م ل
قمل رأسه وإنسان قمل‏.‏
‏"‏ وأضرّ من قملة النسر ‏"‏‏.‏
وهم في كثرة القمّل‏.‏
ومن المجاز‏:‏ قمل العرفج قملاً وأقمل إذا بدت له غب المطر ما يشبه القمل‏.‏
وامرأة قملة‏:‏ صغيرة جداً‏.‏
ورجل قمليّ‏:‏ حقير‏.‏
وأنشد الأصمعي‏:‏ أفي قمليّ من كليب هجوته أبو جهضم تغلي عليّ مراجله وقمل القوم‏:‏ تكاثروا وتوافر عددهم من القمل‏.‏

##### Türkçe

ق م ل
**قمل**: Başının biti oldu; ve insan bitlendi.
"Ve kartalın biti(nden) daha zararlı."
Ve onlar **القمّل**’in çokluğunda(ydılar).
Mecazdan: **قمل** **العرفج**’i **قملاً**; ve **أقمل**: yağmurun ardından ona, bit’e benzeyen şey göründüğü zaman.
Ve **امرأة قملة**: çok küçük.
Ve **رجل قمليّ**: hakir.
Ve **الأصمعي** inşad etti:
أفي قمليّ من كليب هجوته
أبو جهضم تغلي عليّ مراجله
Ve **قمل القوم**: çoğaldılar; ve onların sayısı bit(ler)den (olma) bakımından çoğaldı ve bol oldu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَمْل: معروف، واحدته قَمْلة؛ قال ابن بري: أَوله الصُّؤابُ وهي بَيْض القَمْل، الواحدة صُؤابة، وبعدها اللَّزِقة
(* قوله «وبعدها
اللزقة» وقوله «ثم الفنضج» كل منهما في الأصل بهذا الضبط) ثم الفَرْعة ثم الهِرْنِعة ثم الحِنْبِجُ ثم الفِنْضِجُ ثم الحَنْدَلِسُ؛ وقوله: وصاحِبٍ، لا خير في شَبابه،
أَصْبَحَ شُؤْمُ العَيْشِ قد رَمَى به
حُوتاً إِذا ما زادُنا جِئْنا به،
وقَمْلةً إِنْ نحنُ باطَشْنا به
إِنما أَراد مثل قَمْلة في قلَّة غَنائه كما قدَّمنا في قوله: حُوتاً إِذا ما زادُنا جِئْنا به
ولا يكون قَمْلةً حالاً إِلاَّ على هذا، كما لا يكون حُوتاً حالاً إِلا على ذلك، ونظير كل ذلك ما حكاه سيبويه، رحمه الله، من قولهم: مررت بزيدٍ أَسداً شدَّةً، لا تريد أَنه أَسد ولكن تريد أَنه مثل أَسد، وكل ذلك مذكور في مواضعه؛ ويقال لها أَيضاً قَمال وقَمِلٌ.
وقَمِل رأْسُه، بالكسر، قَمَلاً: كثُر قَمْل رأْسه. وقولهم: عُلٌّ قَمِلٌ، أَصله أَنهم كانوا يَغُلُّون الأَسِير بالقِدِّ وعليه الشَّعر فَيَقْمَل القِدُّ في عنقُه. وفي الحديث: من النساء غُلُّ قَمِلٌ يقذِفها الله في عنُق من يشاء ثم لا يخرجها إِلا هو. وفي حديث عمر وصِفَةِ النساء: منهنَّ غُلٌّ قَمِلٌ أَي ذو قَمْل، كانوا يَغُلون الأَسِير بالقِدِّ وعليه الشعر فيَقْمَل ولا يستطيع دفعه عنه بحيلة، وقيل: القَمِل القَذِر، وهو من القَمَل أَيضاً. وقَمِلَ العَرْفَج قَمَلاً: اسودَّ شيئاً وصار فيه كالقَمْل. وفي التهذيب: قَمِل العَرْفَج إِذا اسودَّ شيئاً بعد مطَر أَصابه فَلانَ عُوده، شبَّه ما خرج منه بالقَمْل. وقَمِلَ بطنُه: ضخُم. وأَقْمَل الرِّمْثُ: تَفَطَّر بالنَّبات، وقيل: بدَا ورَقُه صِغاراً. وقَمِلَ القومُ: كثروا؛ قال:
حتى إِذا قَمِلَتْ بطونُكمُ،
ورأَيتم أَبْناءَكُمْ شَبُّوا،
وقَلَبْتُمُ ظَهْرَ المِجَنِّ لنا،
إِن اللئيم العاجزُ الخِبُّ
الواو في وقَلَبْتُم زائدة، وهو جواب إِذا، وقَمِلَتْ بطونكم كثُرت قبائلكم؛ بهذا فسره لنا أَبو العالية. وقَمِلَ الرجلُ: سمِن بعد هُزال. وامرأَة قَمِلة وقَمَلِيَّة: قصيرة جدّاً؛ قال:
من البِيض لا دَرَّامة قَمَلِيَّة،
إِذا خرجَتْ في يوم عيد تُؤَارِبُهْ
أَي تطلُب الإِرْبة. والقَمَليُّ، بالتحريك، من الرجال: الحقير الصغير الشأْن؛ وأَنشد ابن بري لشاعر:
من البِيضِ لا دَرَّامة قَمَلِيَّة،
تَبُذُّ نساءَ الناس دَلاًّ ومِيسَما
وأَنشد لآخر:
أَفي قَمَلِيٍّ مِنْ كُلَيْبٍ هجَوْته،
أَبو جَهْضَمٍ تغلي عليّ مراجِلُه؟
والقَمَليُّ أَيضاً: الذي كان بدَوِيًّا فعاد سَوادِيًّا؛ عن ابن الأَعرابي.
والقُمَّلُ: صِغار الذَّرِّ والدَّبي، وقيل: هو الدَّبى الذي لا أَجنحة له، وقيل: هو شيء صغير له جناح أَحمر، وفي التهذيب: هو شيء أَصغر من الطير له جناح أَحمر أَكدَر، وفي التنزيل العزيز: فأَرسلنا عليهم الطوفانَ والجرادَ والقُمَّل؛ وقال ابن الأَنباري: قال عكرمة في هذه الآية القُمَّل الجَنادب وهي الصغار من الجراد، واحدتها قُمَّلة؛ قال الفراء: يجوز أَن يكون واحد القُمَّل قامل مثل راكع ورُكَّع وصائم وصُيَّم. الجوهري: أَمّا قُمَّلة الزرع فدُوَيْبَّة تطير كالجَراد في خِلقة الحَلَم، وجمعها قُمَّلٌ. ابن السكيت: القُمَّل شيء يقع في الزرع ليس بجراد فيأْكل السنبلة وهي غَضَّة قبل أَن تخرج فيطول الزرع ولا سُنْبل له؛ قال الأَزهري: وهذا هو الصحيح؛ وقال أَبو عبيدة: القُمَّل عند العرب الحَمْنان؛ وقال ابن خالويه: القُمَّل جراد صغار يعني الدَّبى. وأَقْمَل العَرْفَج والرِّمْث إِذا بدا ورقه صغاراً أَول ما يتفطَّر. وقال أَبو حنيفة: القُمَّل شيء يشبه الحَلَم وهو لا يأْكل أَكل الجَراد، ولكن يَمْتَصُّ الحبَّ إِذا وقع فيه الدقيق وهو رطب فتذهب قوَّته وخيره، وهو خبيث الرائحة وفيه مشابهة من الحلَم، وقيل: القُمَّل دواب صغار من جنس القِرْدان إِلاَّ أَنها أَصغر منها، واحدتها قُمَّلة، تركب البعير عند الهُزال؛ قال الأَعشى:
قوماً تُعالج قُمَّلاً أَبْناؤهم،
وسَلاسِلاً أُجُداً وباباً مُؤْصَدا
وقيل: القُمَّل قَمْل الناس وليس بشيء، واحدتها قَمْلة.
ابن الأَعرابي: المِقْمَل الذي قد استغنى بعد فقر. المحكم: وقَمَلى موضع، والله أَعلم.

##### Türkçe

**القَمْل**: bilinen (şey); onun bir tanesi **قَمْلة**’dir. İbn Berrî dedi: onun evveli **الصُّؤابُ**’dır ve o, **القَمْل**’in yumurtasıdır; bir tanesi **صُؤابة**’dir; ondan sonra **اللَّزِقة**
(* “وبعدها اللزقة” sözü ve “ثم الفنضج” sözü, ikisinin her biri aslında bu ضبط ile (yazım/okunuşla)dır) sonra **الفَرْعة** sonra **الهِرْنِعة** sonra **الحِنْبِجُ** sonra **الفِنْضِجُ** sonra **الحَنْدَلِسُ**; ve onun sözü:
وصاحِبٍ، لا خير في شَبابه،
أَصْبَحَ شُؤْمُ العَيْشِ قد رَمَى به
حُوتاً إِذا ما زادُنا جِئْنا به،
وقَمْلةً إِنْ نحنُ باطَشْنا به
Ancak o, **قَمْلة** gibi (bir şeyi), geçimce azlığında, kastetti; nitekim daha önce onun sözünde (bunu) takdim ettik:
حُوتاً إِذا ما زادُنا جِئْنا به
Ve **قَمْلةً** hâl olmaz; ancak bunun üzerine (bu şekilde) olur; nitekim **حُوتاً** da hâl olmaz; ancak onun üzerine (o şekilde) olur. Ve bütün bunun benzeri, Sîbeveyh’in—Allah ona rahmet etsin—onların sözünden hikâye ettiği şeydir: “مررت بزيدٍ أَسداً شدَّةً”; sen onun aslan olduğunu kastetmezsin, fakat onun aslan gibi olduğunu kastedersin. Ve bütün bunlar yerlerinde zikredilmiştir; ve ona ayrıca **قَمال** ve **قَمِلٌ** de denir.

Ve **قَمِل** onun başı, kesre ile, **قَمَلاً**: başının **قَمْل**’i çoğaldı. Ve onların sözü: **عُلٌّ قَمِلٌ**; aslı şudur ki: onlar esiri **القِدِّ** ile bağlarlardı ve onun üzerinde kıl bulunurdu; böylece **القِدُّ** onun boynunda **يَقْمَل** olur. Ve hadiste: “Kadınlardan **غُلُّ قَمِلٌ** vardır; Allah onu dilediğinin boynuna atar; sonra onu ancak O çıkarır.” Ve Ömer’in hadisi ve kadınların vasfı: “Onlardan **غُلٌّ قَمِلٌ** vardır” yani **قَمْل** sahibi; onlar esiri **القِدِّ** ile bağlarlardı ve onun üzerinde kıl bulunurdu; böylece **فيَقْمَل** olur ve onu bir hile ile kendinden defedemez; ve denildi ki: **القَمِل** pis (olan)dır; ve o da **القَمَل**’dendir ayrıca. Ve **قَمِلَ** **العَرْفَج** **قَمَلاً**: biraz karardı ve onda **القَمْل** gibi (bir şey) oldu. Ve **التهذيب**’de: **قَمِلَ** **العَرْفَج**; eğer ona isabet eden bir yağmurdan sonra biraz kararsa, böylece onun dalı yumuşarsa; ondan çıkan şeyi **القَمْل**’e benzetti. Ve **قَمِلَ** onun karnı: irileşti. Ve **أَقْمَل** **الرِّمْثُ**: bitki ile çatladı; ve denildi ki: yaprağı küçükler olarak belirdi. Ve **قَمِلَ** kavim: çoğaldılar; dedi ki:
حتى إِذا قَمِلَتْ بطونُكمُ،
ورأَيتم أَبْناءَكُمْ شَبُّوا،
وقَلَبْتُمُ ظَهْرَ المِجَنِّ لنا،
إِن اللئيم العاجزُ الخِبُّ
**الواو** “وقَلَبْتُم”da زائد’dır; ve o, **إِذا**’nın cevabıdır; ve “**قَمِلَتْ بطونكم**”: kabileleriniz çoğaldı; bunu bize Ebû’l-Âliye böyle tefsir etti. Ve **قَمِلَ** adam: zayıflıktan sonra semirdi. Ve bir kadın **قَمِلة** ve **قَمَلِيَّة**: çok kısa; dedi ki:
من البِيض لا دَرَّامة قَمَلِيَّة،
إِذا خرجَتْ في يوم عيد تُؤَارِبُهْ
Yani **الإِرْبة**’yi talep eder. Ve **القَمَليُّ**, hareke ile, erkeklerden: değersiz, küçük şanlı; İbn Berrî bir şaire ait olarak inşad etti:
من البِيضِ لا دَرَّامة قَمَلِيَّة،
تَبُذُّ نساءَ الناس دَلاًّ ومِيسَما
Ve bir başkasına ait olarak inşad etti:
أَفي قَمَلِيٍّ مِنْ كُلَيْبٍ هجَوْته،
أَبو جَهْضَمٍ تغلي عليّ مراجِلُه؟
Ve **القَمَليُّ** ayrıca: bedevî iken sonra sevâdî olmuş olan; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve **القُمَّلُ**: **الذَّرِّ** ve **الدَّبي**’nin küçükleri; ve denildi ki: o, kanadı olmayan **الدَّبى**’dır; ve denildi ki: o, kırmızı kanadı olan küçük bir şeydir. Ve **التهذيب**’de: o, kuştan daha küçük bir şeydir; onun kanadı kırmızı, daha mat (kırmızı)dır. Ve aziz tenzilde: “فأَرسلنا عليهم الطوفانَ والجرادَ والقُمَّل”; ve İbnü’l-Enbârî dedi: İkrime bu ayette **القُمَّل**’in **الجَنادب** olduğunu söyledi; ve o, çekirgenin küçükleridir; onun bir tanesi **قُمَّلة**’dir. Ferrâ dedi: **القُمَّل**’in bir tanesinin **قامل** olması caizdir; **راكع** ve **رُكَّع**, **صائم** ve **صُيَّم** gibi. Cevherî: ama ekinin **قُمَّلة**’si, **الحَلَم**’in yaratılışında, yaratılışça çekirge gibi uçan küçük bir canlıdır; onun çoğulu **قُمَّلٌ**’dür. İbnü’s-Sikkît: **القُمَّل** ekinde vâki olan bir şeydir; çekirge değildir; böylece başağı yer; o taze iken, çıkmadan önce; böylece ekin uzar ve onun başağı olmaz. Ezherî dedi: ve bu, doğru olanın ta kendisidir. Ve Ebû Ubeyde dedi: **القُمَّل** Arapların yanında **الحَمْنان**’dır. Ve İbn Hâlaveyh dedi: **القُمَّل** küçük çekirgedir; yani **الدَّبى**’yi kasteder. Ve **أَقْمَل** **العَرْفَج** ve **الرِّمْث**; yaprağı küçükler olarak belirdiği zaman, ilk çatladığı vakit. Ve Ebû Hanîfe dedi: **القُمَّل** **الحَلَم**’e benzeyen bir şeydir; ve o, çekirgenin yemesi gibi yemez; fakat onda un bulunduğu zaman—o yaş iken—taneyi emer; böylece onun kuvveti ve hayrı gider; ve o kötü kokuludur; ve onda **الحلَم**’den bir benzerlik vardır. Ve denildi ki: **القُمَّل** **القِرْدان** cinsinden küçük canlılardır; ancak onlar ondan daha küçüktür; onun bir tanesi **قُمَّلة**’dir; zayıflık sırasında deveye biner; A‘şâ dedi ki:
قوماً تُعالج قُمَّلاً أَبْناؤهم،
وسَلاسِلاً أُجُداً وباباً مُؤْصَدا
Ve denildi ki: **القُمَّل** insanların **قَمْل**’idir ve bir şey değildir; onun bir tanesi **قَمْلة**’dir.

İbnü’l-A‘râbî: **المِقْمَل**; fakirlikten sonra zengin olmuş olandır. **المحكم**: ve **قَمَلى** bir yerdir; ve Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق م ل * * القَمْلُ * معروف الواحدة * قَمْلةٌ * و * قَمِلَ * رأسه من باب طرب و * القُمَّلُ * دويبة من جنس القردان الا أنها أصغر منها تركب البعير عند الهزال

##### Türkçe

* ق م ل * * **القَمْلُ** * bilinen (şeydir); tekili **قَمْلةٌ**; ve **قَمِلَ** başı, “طرب” bâbından; ve **القُمَّلُ** kene cinsinden bir küçük canlıdır; ancak ondan daha küçüktür; zayıflık sırasında deveye biner.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القمل: م: معروف، والمراد به عند الإطلاق: ما يولد على الإنسان، ويكون عند قوة البدن ودفعه العفونات إلى خارج، وقال ابن بري: أوله الصؤاب، وهي بيض القمل، وبعدها اللزقة ثم الفرعة، ثم الهرنعة، ثم الحنبج، ثم الفنضج، ثم الحندليس، من خواصه أنه يهرب من الإنسان إذا قرب موته، وإذا وضعت قملة رأس في ثقب فولة وسقيت صاحب حمى الربع نفعت، مجرب، وإذا وضعت منه واحدة في كف امرأة وحلبت عليها اللبن فإن مشت فالحمل ذكر وإلا فأنثى، مجرب، وإن دخلت في الإحليل أزالت عسر البول ، واحدته بهاء، كالقمال، كسحاب. وقمل قريش، هو حب الصنوبر. وقملة النسر: دويبة، وقال ابن عباد: ضرب من الحشرات. وقمل رأسه، كفرح، قملا: كثر قمله. قال أبو عمرو: قمل العرفج قملا: إذا اسود شيئا بعد مطر أصابه فلان عوده وصار فيه كالقمل، وهو مجاز. من المجاز: قمل القوم: إذا كثروا وتوافر عددهم. من المجاز: قمل الرجل: إذا سمن بعد الهزال. من المجاز: قمل بطنه: إذا ضخم، قال الأسود:
  حتى إذا قملت بطونكم                      ورأيتم أبناءكم شبـوا
  قلبتم ظهر المجن لنـا                      إن اللئيم العاجز الخب قال الجوهري: عنى به كثرت قبائلكم. قلت: وهكذا فسره أبو العالية. في الحديث:  من النساء غل قمل يقذفها الله تعالى في عنق من يشاء ثم لا يخرجها إلا هو  ، وأصله أنهم كانوا يغلون الأسير بالقد وعليه الشعر، فيقمل القد في عنقه فلا يستطيع دفعه عنه بحيلة. وأقمل الرمث: تفطر بالنبات، وقد بدا ورقه صغارا، وكذلك العرفج، وهو مجاز. من المجاز: امرأة قملية، كجبلية، وكفرحة، وكسكرة: أي قصيرة جدا، قال:
  من البيض لا درامة قمـلـية                      إذا خرجت في يوم عيد تؤاربه والقملي، محركة: القصير الصغير الشأن، وفي المحكم: الحقير الصغير الشأن، وأنشد ابن بري:

  أفي قملي من كليب هجوتـه                      أبو جهضم تغلي علي مراجله القملي أيضا: البدوي الذي صار سواديا، عن ابن الأعرابي. والقمل، كسكر: صغار الذر، والدبا، وقيل: هو الدبا الذي لا أجنحة له، أو شيء صغير بجناح أحمر، وفي التهذيب: هو شيء أصغر من الطير له جناح أحمر أكدر، وفي التنزيل العزيز:  فأرسلنا عليهم الطوفان والجراد والقمل  ، قال أبو عبيدة: القمل عند العرب: الحمنان، وقال ابن خالويه: جراد صغار، يعني الدبا، وقيل: شيء يشبه الحلم لا يأكل أكل الجراد، ولكن يمتص الحب إذا وقع فيه الدقيق، وهو رطب، فتذهب قوته وخيره، وهو خبيث الرائحة، قاله أبو حنيفة. وقال الجوهري: وأما قملة الزرع فدويبة تطير كالجراد في خلقة الحلم، أو دواب صغار كالقردان، وفي الصحاح: من جنس القردان، إلا أنها أصغر منها تركب البعير عند الهزال، واحدتها بهاء، ونقل ابن الأنباري عن عكرمة قال: هي الجنادب، وقال ابن السكيت: هو شيء يقع في الزرع ليس بجراد فتأكل السنبلة وهي غضة قبل أن تخرج، فيطول الزرع ولا سنبل له، قال الأزهري: وهذا هو الصحيح. أو المراد به في الآية: قمل الناس، وهذا القول مردود، وقال ابن سيده: ليس بشيء. وقملى، كجمزى: ع، عن ابن سيده. وقملان، محركة: د، باليمن، من مخلاف زبيد. وقمولة: د، بالصعيد الأعلى مشتمل على قرى وضياع، منه نجم الدين أحمد بن محمد بن أبي الحرم مكي بن ياسين، أبو العباس الفقيه الأصولي، ولد بها سنة 653 وهو مصنف البحر المحيط في شرح الوسيط للغزالي، وهو أقرب تناولا من شرح نجم الدين أحمد بن محمد بن الرفعة المسمى بالمطلب، وأكثر فروعا منه، وقال الأسنوي: لا أعلم كتابا في المذهب أكثر مسائل منه، ثم لخص أحكامه كتلخيص الروضة من الرافعي، سماه جواهر البحر، مات بمصر سنة 727 ودفن بالقرافة، وكان شيخنا المرحوم علي بن صالح بن موسى الربعي يزعم أن قبره بقمولة، حتى أنه أظهره بعدما كان اندثر، ولعله قبر والده، وقد ترجمه السبكي والأدفوني. والمقمل، كمنبر: من استغنى بعد فقر، عن ابن الأعرابي، وهو مجاز. والتقمل: أدنى السمن إذا بدا في الدابة، كما في العباب. والقيموليا: صفائح كالرخام بيض براقة تنفع من حرق النار خاصة بالماء والخل، وقال داود الحكيم: هو الطفل. ومما يستدرك عليه: القمل، ككتف: لغة في القمل بالفتح. والقمل: ذو القمل، وأيضا: القذر. وقمل القوم: أحيوا وحسنت أحوالهم، والقملة: الاسم وهو مجاز. وقال الفراء: يجوز أن يكون واحد القمل قامل، كراكع وركع.

##### Türkçe

**القمل**: (م): bilinen (şey); ve mutlak olarak kastedilen: insanda doğan (şey)dir; bedenin kuvveti ve onun çürümeleri dışarıya itmesi sırasında olur. İbn Berrî dedi: onun evveli **الصؤاب**’dır; o, **القمل**’in yumurtasıdır; ondan sonra **اللزقة** sonra **الفرعة**; sonra **الهرنعة**; sonra **الحنبج**; sonra **الفنضج**; sonra **الحندليس**. Onun özelliklerindendir: insanın ölümü yaklaştığında ondan kaçar. Ve eğer bir baş **قملة**’si bir bakla deliğine konur ve **حمى الربع** sahibi (kimse)ye içirilirse fayda verir; tecrübe edilmiştir. Ve eğer ondan bir tanesi bir kadının avucuna konur ve onun üzerine süt sağılırsa; eğer yürürse hamilelik erkektir, yoksa dişidir; tecrübe edilmiştir. Ve eğer **الإحليل**’e girerse idrar zorluğunu giderir. Onun bir tanesi **هاء** iledir; **القمال** gibi; **سحاب** gibi.

Ve **قمل قريش**: o, çam fıstığıdır. Ve **قملة النسر**: küçük bir canlı; İbn Abbâd dedi: haşerelerin bir türüdür. Ve **قمل رأسه** ( **فرح** gibi), **قملا**: onun **قمل**’i çoğaldı. Ebû Amr dedi: **قمل العرفج** **قملا**: ona bir yağmur isabet ettikten sonra biraz karardığında; falan onun dalını (alıp) vurdu da onda **القمل** gibi oldu; bu mecazdır.

Mecazdandır: **قمل القوم**: çoğaldıklarında ve sayıları bol olduğunda. Mecazdandır: **قمل الرجل**: zayıflıktan sonra semirdiğinde. Mecazdandır: **قمل بطنه**: büyüdüğünde; Esved dedi:
  حتى إذا قملت بطونكم                      ورأيتم أبناءكم شبـوا
  قلبتم ظهر المجن لنـا                      إن اللئيم العاجز الخب

Cevherî dedi: bununla “kabileleriniz çoğaldı”yı kastetti. Dedim: Ebû’l-Âliye de onu böyle tefsir etti.

Hadiste: “Kadınlardan (öyleleri vardır ki) **غل قمل** (gibi bir bağ)dır; Allah Teâlâ onu dilediğinin boynuna atar; sonra onu ancak O çıkarır.” Aslı şudur: onlar esiri, üzerinde kıl bulunan deri kayışla bağlarlardı; kayış onun boynunda **قمل**’lenir de onu bir çare ile kendinden defedemezdi.

Ve **أقمل الرمث**: bitkiyle yarıldı (tomurcuklandı); yaprağı küçükler hâlinde belirdi; **العرفج** de böyledir; bu mecazdır.

Mecazdandır: **امرأة قملية**; **جبلية** gibi; ve **فرحة** gibi; ve **سكرة** gibi: yani çok kısa. Dedi ki:
  من البيض لا درامة قمـلـية                      إذا خرجت في يوم عيد تؤاربه

Ve **القملي** (harekeli): kısa, küçük-şanlı (kimse). Ve **المحكم**’de: hakir, küçük-şanlı. İbn Berrî şunu şahit getirdi:

  أفي قملي من كليب هجوتـه                      أبو جهضم تغلي علي مراجله

**القملي** ayrıca: bedevî olup sonra sevâdî (Irak’ın ekinlik bölgesi halkından) olan; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve **القمل** ( **سكر** gibi): **الذر**’ün küçükleri ve **الدبا**; ve denildi ki: o, kanadı olmayan **الدبا**’dır; yahut kırmızı kanatlı küçük bir şeydir. **التهذيب**’de: o, kuştan daha küçük bir şeydir; kırmızı, donuk (koyu) bir kanadı vardır. Aziz tenzilde: **فأرسلنا عليهم الطوفان والجراد والقمل**. Ebû Ubeyde dedi: Araplar katında **القمل**: **الحمنان**’dır. İbn Hâlaveyh dedi: küçük çekirgeler; yani **الدبا**. Ve denildi ki: **الحلم**’e benzeyen bir şeydir; çekirgenin yemesi gibi yemez; fakat unun içine düştüğünde taneyi emer; o yaş iken; böylece onun kuvveti ve hayrı gider; ve o kötü kokuludur; bunu Ebû Hanîfe söyledi.

Cevherî dedi: **قملة الزرع** ise, **الحلم** yaratılışında çekirge gibi uçan küçük bir canlıdır; yahut **القردان** gibi küçük canlılardır. **الصحاح**’ta: **القردان** cinsindendir; ancak ondan daha küçüktür; zayıflık sırasında deveye biner. Onun bir tanesi **هاء** iledir. İbnü’l-Enbârî, İkrime’den nakletti; dedi ki: o, **الجنادب**’dir. İbnü’s-Sikkît dedi: o, ekinde vâki olan bir şeydir; çekirge değildir; başağı, daha taze iken, çıkmadan önce yer; böylece ekin uzar da onun başağı olmaz. Ezherî dedi: doğru olan budur. Yahut âyette kastedilen: insanların **قمل**’idir; bu söz reddedilmiştir. İbn Sîde dedi: bir şey değildir.

Ve **قملى** ( **جمزى** gibi): (ع); İbn Sîde’den. Ve **قملان** (harekeli): (د), Yemen’de, **مخلاف زبيد**’den. Ve **قمولة**: (د), Yukarı Saîd’de; köyler ve çiftlikleri içine alan (yer). Ondandır: Necmüddîn Ahmed b. Muhammed b. Ebî’l-Haram Mekkî b. Yâsîn, Ebû’l-Abbâs, fıkıh usûlcüsü; orada 653 yılında doğdu; o, Gazzâlî’nin **الوسيط**’ine şerh olan **البحر المحيط**’in musannifidir; Necmüddîn Ahmed b. Muhammed b. er-Rif‘a’nın **المطلب** diye adlandırılan şerhinden daha yakın ele alınır; ondan daha çok fer‘î meseleler içerir. Esnevî dedi: mezhepte ondan daha çok meseleli bir kitap bilmiyorum. Sonra hükümlerini, Râfiî’nin **الروضة**’sunun telhisi gibi telhis etti; ona **جواهر البحر** adını verdi. Mısır’da 727 yılında öldü ve Karâfe’de defnedildi. Şeyhimiz merhum Ali b. Sâlih b. Mûsâ er-Rub‘î, kabrinin **قمولة**’de olduğunu iddia ederdi; hatta o, kaybolmuşken onu ortaya çıkardı; belki de babasının kabridir. Onu Sebkî ve Edfûnî terceme etti.

Ve **المقمل** ( **منبر** gibi): fakirlikten sonra zenginleşen; İbnü’l-A‘râbî’den; bu mecazdır. Ve **التقمل**: binek hayvanda belirdiğinde semizliğin en aşağısı; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **القيموليا**: beyaz, parlak; mermer gibi levhalar; su ve sirke ile, özellikle ateş yanığından fayda verir. Dâvûd el-Hakîm dedi: o, **الطفل**’dür.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **القمل** ( **كتف** gibi): fetha ile **القمل**’de bir lugattır. Ve **القمل**: **ذو القمل**; ayrıca: pislik. Ve **قمل القوم**: dirildiler ve hâlleri güzelleşti. Ve **القملة**: isimdir; bu mecazdır. Ferrâ dedi: **القمل**’in bir tanesinin **قامل** olması câizdir; **راكع** ve **ركع** gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَمِلَ
1 قَمِلَ ذ : see تِينٌ.

أَقْمَلَ
4 أَقْمَلَ ذ , said of the رِمْث: see حَنَطَ.

قُمَّلٌ
قُمَّلٌ ذ i. q. سُوسٌ: or a kind of قُرَاد. (Jel, vii. 130.) See سَاسَ.

مُقْمِلٌ
مُقْمِلٌ ذ : see تِينٌ.

##### Türkçe

قَمِلَ
1 **قَمِلَ** **ذ**: bkz. **تِينٌ**.

أَقْمَلَ
4 **أَقْمَلَ** **ذ**, **الرِمْث** hakkında söylenir: bkz. **حَنَطَ**.

قُمَّلٌ
**قُمَّلٌ** **ذ** i. q. **سُوسٌ**: yahut **قُرَاد**’dan bir tür. (Jel, vii. 130.) Bkz. **سَاسَ**.

مُقْمِلٌ
**مُقْمِلٌ** **ذ**: bkz. **تِينٌ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَمِلَ
قَمِلَ A ( n. ac. قَمَل 4 ),
a.  Swarmed with vermin, was lousy.

b.  Was covered with black spots ( plant ).

c.  Multiplied.

d.  see V .

قَمَّلَ
قَمَّلَ II ,
a.  see I (a) , ( b ), ( c ).

أَقْمَلَ
أَقْمَلَ IV ,
a.  Budded, sprouted.

تَقَمَّلَ
تَقَمَّلَ V ,
a.  Became fat.

قَمْل
قَمْل 1 ,
a.  Louse, flea; vermin.

قَمْلَة
قَمْلَة 1t ,
a.  see 1 .

قَمِل
قَمِل 5 ,
a.  Lousy.

b.  III- tempered.

قُمَّل
قُمَّل 11 ,
a.  Ticks, lice.

b.  Small ants.

c.  Certain redwinged insects.

قُمَّلَة
قُمَّلَة 11t ,
a.  Weevil.

قَمَّلَ
N. Ag. قَمَّلَ II ,
a.  see 5 (a) .

قَمْلَة الأُذُن
قَمْلَة الأُذُن
a.  Earwig.

قَمْلَة القَرْش
قَمْلَة القَرْش
a.  A certain fish.

##### Türkçe

**قَمِلَ**
**قَمِلَ** A (n. ac. **قَمَل** 4),
a. Haşeratla kaynaştı, bitlendi.

b. (Bitki) siyah beneklerle kaplandı.

c. Çoğaldı.

d. V’e bak.

**قَمَّلَ**
**قَمَّلَ** II,
a. I (a), (b), (c)’ye bak.

**أَقْمَلَ**
**أَقْمَلَ** IV,
a. Tomurcuklandı, filizlendi.

**تَقَمَّلَ**
**تَقَمَّلَ** V,
a. Şişmanladı.

**قَمْل**
**قَمْل** 1,
a. Bit, pire; haşerat.

**قَمْلَة**
**قَمْلَة** 1t,
a. 1’e bak.

**قَمِل**
**قَمِل** 5,
a. Bitli.

b. Huysuz.

**قُمَّل**
**قُمَّل** 11,
a. Keneler, bitler.

b. Küçük karıncalar.

c. Kırmızı kanatlı belirli böcekler.

**قُمَّلَة**
**قُمَّلَة** 11t,
a. Hortumlu böcek.

**قَمَّلَ**
N. Ag. **قَمَّلَ** II,
a. 5 (a)’ya bak.

**قَمْلَة الأُذُن**
**قَمْلَة الأُذُن**
a. Kulağakaçan.

**قَمْلَة القَرْش**
**قَمْلَة القَرْش**
a. Belirli bir balık.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قمل
قَمِلَ - يَقْمَلُ - قَمْلَة - قُمَّل
قَمِلَ - يَقْمَلُ + الكائن: يصغر ويحقر ويكون قميئاً لا يكترث له
قَمْلَة: الدابة الحشرة المعروفة
قُمَّل: جمع " قَمْلَة "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الدلالة على القلة والنقص في المقدار والعدد والأبعاد بشكل ذاتي ( وليس الإنقاص)"، وهي:
قَمِلَ - يَقْمَلُ، نَقَصَ - يَنْقُصُ (اللازم)، قََلَّ - يَقِلُّ، صَغُرَ - يَصْغُرُ (صَغِرَ - يَصْغَرُ)، نَمِلَ - يَنْمَلُ (نَمَلَ - يَنْمُلُ)، دَانَ - يَدُوْن

قُمَّل
 	﴿فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ وَالدَّمَ آيَاتٍ مُفَصَّلَاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ(133)﴾ الأعراف
مختار الصحاح
● [قمل] ق م ل: القَمْلُ معروف الواحدة قَمْلةٌ و قَمِلَ رأسه من باب طرب و القُمَّلُ دويبة من جنس القردان إلا أنها أصغر منها تركب البعير عند الهزال
معجم الفرائد القرآنية:
ق م ل
"الْقُمَّلَ" في قوله تعالى:" فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ "(133) الأعراف .
القُمَّل : دويبة من جنس القردان، إلا أنها أصغر منها، تركب البعير عند الهزال .
الراغب
قمل
- القمل: صغار الذباب. قال تعالى: }والقمل والضفادع والدم{ [الأعراف/ 133]. والقمل معروف، ورجل قمل: وقع فيه القمل، ومنه قيل: رجل قمل، وامرأة قملة: صغيرة قبيحة كأنها قملة أو قملة.
ملخص اللسان:
1.    قمل: القَمْل: معروف، واحدته قَمْلة؛
2. وقَمِل رأْسُه يَقْمَل ، قَمَلاً: كثُر قَمْل رأْسه.
3. وقيل: القَمِل القَذِر،
4. وقَمِلَ العَرْفَج قَمَلاً: اسودَّ شيئاً وصار فيه كالقَمْل.
5. وقَمِلَ بطنُه: ضخُم.
6. وقَمِلَ القومُ: كثروا؛
7. وامرأَة قَمِلة وقَمَلِيَّة: قصيرة جدّاً؛
8. والقُمَّلُ: صِغار الذَّرِّ والدَّبي، وقيل: هو شيء صغير له جناح أَحمر،
9. القُمَّل شيء يقع في الزرع ليس بجراد فيأْكل السنبلة وهي غَضَّة قبل أَن تخرج فيطول الزرع ولا سُنْبل له؛
10. وقيل: القُمَّل قَمْل الناس وليس بشيء، واحدتها قَمْلة
لسان العرب
● - قمل: القَمْل: معروف، واحدته قَمْلة؛ قال ابن بري: أَوله الصُّؤابُ وهي     بَيْض القَمْل، الواحدة صُؤابة، وبعدها اللَّزِقة     (* قوله «وبعدها     اللزقة» وقوله «ثم الفنضج» كل منهما في الأصل بهذا الضبط) ثم الفَرْعة ثم     الهِرْنِعة ثم الحِنْبِجُ ثم الفِنْضِجُ ثم الحَنْدَلِسُ؛ وقوله:     وصاحِبٍ، لا خير في شَبابه،     أَصْبَحَ شُؤْمُ العَيْشِ قد رَمَى به     حُوتاً إِذا ما زادُنا جِئْنا به،     وقَمْلةً إِنْ نحنُ باطَشْنا به     إِنما أَراد مثل قَمْلة في قلَّة غَنائه كما قدَّمنا في قوله:     حُوتاً إِذا ما زادُنا جِئْنا به     ولا يكون قَمْلةً حالاً إِلاَّ على هذا، كما لا يكون حُوتاً حالاً إِلا     على ذلك، ونظير كل ذلك ما حكاه سيبويه، رحمه الله، من قولهم: مررت بزيدٍ     أَسداً شدَّةً، لا تريد أَنه أَسد ولكن تريد أَنه مثل أَسد، وكل ذلك     مذكور في مواضعه؛ ويقال لها أَيضاً قَمال وقَمِلٌ.     وقَمِل رأْسُه، بالكسر، قَمَلاً: كثُر قَمْل رأْسه. وقولهم: عُلٌّ     قَمِلٌ، أَصله أَنهم كانوا يَغُلُّون الأَسِير بالقِدِّ وعليه الشَّعر     فَيَقْمَل القِدُّ في عنقُه. وفي الحديث: من النساء غُلُّ قَمِلٌ يقذِفها الله     في عنُق من يشاء ثم لا يخرجها إِلا هو. وفي حديث عمر وصِفَةِ النساء:     منهنَّ غُلٌّ قَمِلٌ أَي ذو قَمْل، كانوا يَغُلون الأَسِير بالقِدِّ وعليه     الشعر فيَقْمَل ولا يستطيع دفعه عنه بحيلة، وقيل: القَمِل القَذِر، وهو من     القَمَل أَيضاً. وقَمِلَ العَرْفَج قَمَلاً: اسودَّ شيئاً وصار فيه     كالقَمْل. وفي التهذيب: قَمِل العَرْفَج إِذا اسودَّ شيئاً بعد مطَر أَصابه     فَلانَ عُوده، شبَّه ما خرج منه بالقَمْل. وقَمِلَ بطنُه: ضخُم. وأَقْمَل     الرِّمْثُ: تَفَطَّر بالنَّبات، وقيل: بدَا ورَقُه صِغاراً. وقَمِلَ     القومُ: كثروا؛ قال:     حتى إِذا قَمِلَتْ بطونُكمُ،     ورأَيتم أَبْناءَكُمْ شَبُّوا،     وقَلَبْتُمُ ظَهْرَ المِجَنِّ لنا،     إِن اللئيم العاجزُ الخِبُّ     الواو في وقَلَبْتُم زائدة، وهو جواب إِذا، وقَمِلَتْ بطونكم كثُرت     قبائلكم؛ بهذا فسره لنا أَبو العالية. وقَمِلَ الرجلُ: سمِن بعد هُزال.     وامرأَة قَمِلة وقَمَلِيَّة: قصيرة جدّاً؛ قال:     من البِيض لا دَرَّامة قَمَلِيَّة،     إِذا خرجَتْ في يوم عيد تُؤَارِبُهْ     أَي تطلُب الإِرْبة. والقَمَليُّ، بالتحريك، من الرجال: الحقير الصغير     الشأْن؛ وأَنشد ابن بري لشاعر:     من البِيضِ لا دَرَّامة قَمَلِيَّة،     تَبُذُّ نساءَ الناس دَلاًّ ومِيسَما     وأَنشد لآخر:     أَفي قَمَلِيٍّ مِنْ كُلَيْبٍ هجَوْته،     أَبو جَهْضَمٍ تغلي عليّ مراجِلُه؟     والقَمَليُّ أَيضاً: الذي كان بدَوِيًّا فعاد سَوادِيًّا؛ عن ابن     الأَعرابي.     والقُمَّلُ: صِغار الذَّرِّ والدَّبي، وقيل: هو الدَّبى الذي لا أَجنحة     له، وقيل: هو شيء صغير له جناح أَحمر، وفي التهذيب: هو شيء أَصغر من     الطير له جناح أَحمر أَكدَر، وفي التنزيل العزيز: فأَرسلنا عليهم الطوفانَ     والجرادَ والقُمَّل؛ وقال ابن الأَنباري: قال عكرمة في هذه الآية القُمَّل     الجَنادب وهي الصغار من الجراد، واحدتها قُمَّلة؛ قال الفراء: يجوز أَن     يكون واحد القُمَّل قامل مثل راكع ورُكَّع وصائم وصُيَّم. الجوهري: أَمّا     قُمَّلة الزرع فدُوَيْبَّة تطير كالجَراد في خِلقة الحَلَم، وجمعها     قُمَّلٌ. ابن السكيت: القُمَّل شيء يقع في الزرع ليس بجراد فيأْكل السنبلة وهي     غَضَّة قبل أَن تخرج فيطول الزرع ولا سُنْبل له؛ قال الأَزهري: وهذا هو     الصحيح؛ وقال أَبو عبيدة: القُمَّل عند العرب الحَمْنان؛ وقال ابن     خالويه: القُمَّل جراد صغار يعني الدَّبى. وأَقْمَل العَرْفَج والرِّمْث إِذا     بدا ورقه صغاراً أَول ما يتفطَّر. وقال أَبو حنيفة: القُمَّل شيء يشبه     الحَلَم وهو لا يأْكل أَكل الجَراد، ولكن يَمْتَصُّ الحبَّ إِذا وقع فيه     الدقيق وهو رطب فتذهب قوَّته وخيره، وهو خبيث الرائحة وفيه مشابهة من     الحلَم، وقيل: القُمَّل دواب صغار من جنس القِرْدان إِلاَّ أَنها أَصغر منها،     واحدتها قُمَّلة، تركب البعير عند الهُزال؛ قال الأَعشى:     قوماً تُعالج قُمَّلاً أَبْناؤهم،     وسَلاسِلاً أُجُداً وباباً مُؤْصَدا     وقيل: القُمَّل قَمْل الناس وليس بشيء، واحدتها قَمْلة.     ابن الأَعرابي: المِقْمَل الذي قد استغنى بعد فقر. المحكم: وقَمَلى     موضع، والله أَعلم.
مقاييس اللغة:
(قمل) القاف والميم واللام كلماتٌ تدلُّ على حَقارةٍ وقماءة. رجلٌ قَمَليٌّ، أي حقير، والقُمَّل: صِغار الدَّبا. وأقْمَلَ الرِّمْث، إذا بدا ورقُه صغاراً، كأنَّ ذلك شبِّه بالقُمَّل.
القاموس المحيط:
القَمْلُ م، وإذا وُضِعَتْ قَمْلَةُ رأسٍ في ثَقْبِ فُولَةٍ، وسُقِيتْ صاحِبَ حُمَّى الرِّبْعِ، نَفَعَتْ، مُجَرَّبٌ، واحِدَتُهُ بهاءٍ، كالقَمالِ، كسَحابٍ. وقَمْلُ قُرَيشٍ حَبُّ الصَّنَوْبَرِ. وقَمْلَةُ النِسْرِ دُوَيبَّةٌ.
وقَمِلَ رأسُه، كفَرِحَ: كَثُرَ قَمْلُهُ، و العَرْفَجُ: اسْوَدَّ شيئاً، وصارَ فيه كالقَمْلِ، و القَوْمُ: كَثُروا
و الرَّجُلُ: سَمِنَ بَعْدَ الهُزالِ، و بَطْنُهُ: ضَخُمَ. وغُلٌّ قَمِلٌ، وأصْلُهُ أنَّهُم كاوا يَغُلُّون الْأَسيرَ، وعليه الشَّعَرُ فَيَقْمَلُ. وأقْمَلَ الرِمْثُ: تَفَطَّرَ بالنَّباتِ، وقد بَدا ورَقُه صِغاراً. وامْرَأةٌ قَمَلِيَّةٌ، كجَبَلِيَّةٍ وكفَرِحَةٍ وكسُكَّرَةٍ: قَصيرَةٌ جِدّاً. والقَمَلِيُّ، مُحرَّكةً: القَصيرُ الصَّغيرُ الشانِ، والبَدَوِيُّ صارَ سَوَادِيّاً. والقُمَّلُ، كسُكَّرٍ: صِغارُ الذَّرِّ، والدَّبَا الذي لا أجْنِحَةَ له، أو شيءٌ صَغيرٌ بجَنَاحٍ أحْمَرَ، وشيءٌ يُشْبِهُ الحَلَمَ، لا يأكُلُ أكْلَ الجَرادِ، خَبيثُ الرائحَةِ، أو دَوابٌّ صِغارٌ كالقِرْدانِ، واحِدَتها: بهاءٍ، أو قَمْلُ الناسِ. وهذا القَوْلُ مَرْدُودٌ. وقَمَلَى، كجَمَزَى ع. وقَمَلانُ، مُحرَّكةً: د باليَمنِ.
وقَمُولَةُ: د بالصَّعيدِ، منه: أحمدُ بنُ محمدٍ، مُصَنِّفُ " البَحْرِ المحيطِ في شَرْحِ الوَسيط " .
والمِقْمَلُ، كمِنْبَرٍ: منِ اسْتَغْنَى بعدَ فَقْرٍ. والتَّقَمُّل: أدْنَى السمَنِ إذا بَدا، والقَيْمولِيَا: صَفائِحُ كالرُّخامِ، بيضٌ بَرَّاقَةٌ، تَنْفَعُ من حَرْقِ النارِ، خاصَّةً بالماءِ والخَلِّ.
تاج العروس:
قمل
القمل : م : معروف والمراد به عند الإطلاق : ما يولد على الإنسان ويكون عند قوة البدن ودفعه العفونات إلى خارج وقال ابن بري : أوله الصؤاب وهي بيض القمل وبعدها اللزقة ثم الفرعة ثم الهرنعة ثم الحنبج ثم الفنضج ثم الحندليس من خواصه أنه يهرب من الإنسان إذا قرب موته وإذا وضعت قملة رأس في ثقب فولة وسقيت صاحب حمى الربع نفعت مجرب وإذا وضعت منه واحدة في كف امرأة وحلبت عليها اللبن فإن مشت فالحمل ذكر وإلا فأنثى مجرب وإن دخلت في الإحليل أزالت عسر البول واحدته بهاء كالقمال كسحاب . وقمل قريش هو حب الصنوبر . وقملة النسر : دويبة وقال ابن عباد : ضرب من الحشرات . وقمل رأسه كفرح قملا : كثر قمله . قال أبو عمرو : قمل العرفج قملا : إذا اسود شيئا بعد مطر أصابه فلان عوده وصار فيه كالقمل وهو مجاز . من المجاز : قمل القوم : إذا كثروا وتوافر عددهم . من المجاز : قمل الرجل : إذا سمن بعد الهزال . من المجاز : قمل بطنه : إذا ضخم قال الأسود :
حتى إذا قملت بطونكم ... ورأيتم أبناءكم شبوا
قلبتم ظهر المجن لنا ... إن اللئيم العاجز الخب قال الجوهري : عنى به كثرت قبائلكم . قلت : وهكذا فسره أبو العالية . في الحديث : " من النساء غل قمل يقذفها الله تعالى في عنق من يشاء ثم لا يخرجها إلا هو " وأصله أنهم كانوا يغلون الأسير بالقد وعليه الشعر فيقمل القد في عنقه فلا يستطيع دفعه عنه بحيلة . وأقمل الرمث : تفطر بالنبات وقد بدا ورقه صغارا وكذلك العرفج وهو مجاز . من المجاز : امرأة قملية كجبلية وكفرحة وكسكرة : أي قصيرة جدا قال :
من البيض لا درامة قملية ... إذا خرجت في يوم عيد تؤاربه والقملي محركة : القصير الصغير الشأن وفي المحكم : الحقير الصغير الشأن وأنشد ابن بري :
أفي قملي من كليب هجوته ... أبو جهضم تغلي علي مراجله القملي أيضا : البدوي الذي صار سواديا عن ابن الأعرابي . والقمل كسكر : صغار الذر والدبا وقيل : هو الدبا الذي لا أجنحة له أو شيء صغير بجناح أحمر وفي التهذيب : هو شيء أصغر من الطير له جناح أحمر أكدر وفي التنزيل العزيز : " فأرسلنا عليهم الطوفان والجراد والقمل " قال أبو عبيدة : القمل عند العرب : الحمنان وقال ابن خالويه : جراد صغار يعني الدبا وقيل : شيء يشبه الحلم لا يأكل أكل الجراد ولكن يمتص الحب إذا وقع فيه الدقيق وهو رطب فتذهب قوته وخيره وهو خبيث الرائحة قاله أبو حنيفة . وقال الجوهري : وأما قملة الزرع فدويبة تطير كالجراد في خلقة الحلم أو دواب صغار كالقردان وفي الصحاح : من جنس القردان إلا أنها أصغر منها تركب البعير عند الهزال واحدتها بهاء ونقل ابن الأنباري عن عكرمة قال : هي الجنادب وقال ابن السكيت : هو شيء يقع في الزرع ليس بجراد فتأكل السنبلة وهي غضة قبل أن تخرج فيطول الزرع ولا سنبل له قال الأزهري : وهذا هو الصحيح . أو المراد به في الآية : قمل الناس وهذا القول مردود وقال ابن سيده : ليس بشيء . وقملى كجمزى : ع عن ابن سيده . وقملان محركة : د باليمن من مخلاف زبيد . وقمولة : د بالصعيد الأعلى مشتمل على قرى وضياع منه نجم الدين أحمد بن محمد بن أبي الحرم مكي بن ياسين أبو العباس الفقيه الأصولي ولد بها سنة 653 وهو مصنف البحر المحيط في شرح الوسيط للغزالي وهو أقرب تناولا من شرح نجم الدين أحمد بن محمد بن الرفعة المسمى بالمطلب وأكثر فروعا منه وقال الأسنوي : لا أعلم كتابا في المذهب أكثر مسائل منه ثم لخص أحكامه كتلخيص الروضة من الرافعي سماه جواهر البحر مات بمصر سنة 727 ودفن بالقرافة وكان شيخنا المرحوم علي بن صالح بن موسى الربعي يزعم أن قبره بقمولة حتى أنه أظهره بعدما كان اندثر ولعله قبر والده وقد ترجمه السبكي والأدفوني . والمقمل كمنبر : من استغنى بعد فقر عن ابن الأعرابي وهو مجاز . والتقمل : أدنى السمن إذا بدا في الدابة كما في العباب . والقيموليا : صفائح كالرخام بيض براقة تنفع من حرق النار خاصة بالماء والخل وقال داود الحكيم : هو الطفل . ومما يستدرك عليه : القمل ككتف : لغة في القمل بالفتح . والقمل : ذو القمل وأيضا : القذر . وقمل القوم : أحيوا وحسنت أحوالهم والقملة : الاسم وهو مجاز . وقال الفراء : يجوز أن يكون واحد القمل قامل كراكع وركع

##### Türkçe

**قمل**
**قَمِلَ - يَقْمَلُ - قَمْلَة - قُمَّل**
**قَمِلَ - يَقْمَلُ** + varlık: küçülür ve hakirleşir ve bayağı olur; ona aldırış edilmez
**قَمْلَة**: bilinen böcek olan hayvancık
**قُمَّل**: “**قَمْلَة**”nin çoğulu

Ve lafız, “miktar, sayı ve boyutlarda bizzat (eksiltme değil) azlık ve noksanlığa delâlet” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**قَمِلَ - يَقْمَلُ**، **نَقَصَ - يَنْقُصُ** (lâzım)، **قََلَّ - يَقِلُّ**، **صَغُرَ - يَصْغُرُ** (**صَغِرَ - يَصْغَرُ**)، **نَمِلَ - يَنْمَلُ** (**نَمَلَ - يَنْمُلُ**)، **دَانَ - يَدُوْن**

**قُمَّل**
﴿“Bunun üzerine onların üzerine tufanı, çekirgeyi, **الْقُمَّلَ**’i, kurbağaları ve kanı, ayrıntılı âyetler olarak gönderdik; yine de büyüklendiler ve suçlu bir kavim oldular (133)”﴾ **الأعراف**

مختار الصحاح
● [**قمل**] ق م ل: **القَمْلُ** bilinen (şey)dir; bir tanesi **قَمْلةٌ**’dir. Ve **قَمِلَ** başı, طرب بابından; ve **القُمَّلُ** kene cinsinden bir küçük hayvancıktır; ancak ondan daha küçüktür; zayıflık hâlinde deveye biner.

معجم الفرائد القرآنية:
ق م ل
“**الْقُمَّلَ**”, Yüce Allah’ın şu sözünde: “Bunun üzerine onların üzerine tufanı, çekirgeyi, **الْقُمَّلَ**’i ve kurbağaları (133) gönderdik” **الأعراف**.
**القُمَّل**: kene cinsinden bir küçük hayvancık; ancak ondan daha küçüktür; zayıflık hâlinde deveye biner.

الراغب
**قمل**
- **القمل**: sineklerin küçükleri. Yüce Allah dedi ki: ﴿ve **القمل** ve kurbağalar ve kan﴾ [**الأعراف**/ 133]. Ve **القمل** bilinen (şey)dir. Ve **رجل قمل**: onda bit bulunmuştur. Bundan dolayı denildi: **رجل قمل**; ve **امرأة قملة**: küçük, çirkin; sanki o bir **قملة** yahut **قملة** gibidir.

ملخص اللسان:
1. **قمل**: **القَمْل**: bilinen (şey)dir; bir tanesi **قَمْلة**’dir;
2. Ve **قَمِل** başı **يَقْمَل**، **قَمَلاً**: başının **قَمْل**’i çoğaldı.
3. Ve denildi: **القَمِل** pis (olan)dır,
4. Ve **قَمِلَ** **العَرْفَج** **قَمَلاً**: biraz karardı ve onda **القَمْل** gibi (şey) oldu.
5. Ve **قَمِلَ** karnı: irileşti.
6. Ve **قَمِلَ** kavim: çoğaldılar;
7. Ve **امرأَة قَمِلة** ve **قَمَلِيَّة**: pek kısa;
8. Ve **القُمَّل**: karıncaların ve çekirge yavrularının küçükleri; ve denildi: o, kırmızı kanadı olan küçük bir şeydir,
9. **القُمَّل** ekine düşen bir şeydir; çekirge değildir; başağı, henüz taze iken çıkmadan önce yer; ekin uzar da başağı olmaz;
10. Ve denildi: **القُمَّل** insanların **قَمْل**’idir ve bir şey değildir; bir tanesi **قَمْلة**’dir.

لسان العرب
● - **قمل**: **القَمْل**: bilinen (şey)dir; bir tanesi **قَمْلة**’dir. İbn Berrî dedi ki: onun başı **الصُّؤاب**’dır; o, **القَمْل**’in yumurtasıdır; bir tanesi **صُؤابة**’dir; ondan sonra **اللَّزِقة** (gelir) (* “وبعدها اللزقة” sözü ve “ثم الفنضج” sözü, ikisi de aslında bu ضبط ile (gelmiştir)) sonra **الفَرْعة** sonra **الهِرْنِعة** sonra **الحِنْبِجُ** sonra **الفِنْضِجُ** sonra **الحَنْدَلِسُ**; ve onun sözü:
    Ve bir arkadaş ki, gençliğinde hayır yoktur,
    Yaşayışın uğursuzluğu onu atmış,
    Bir balık ki azığımız (tükenince) onunla geldik,
    Ve bir **قَمْلة** ki biz onunla saldırışsak,
    O ancak, geçim azlığında bir **قَمْلة** gibi (olmayı) murad etti; daha önce “Bir balık ki azığımız (tükenince) onunla geldik” sözünde sunduğumuz gibi. Ve **قَمْلة** hâl olmaz; ancak bu üzere; tıpkı **حُوتاً**’un hâl olmaması gibi; ancak o üzere. Ve bunun benzeri, Sîbeveyh’in—Allah ona rahmet etsin—şu sözlerinden hikâye ettiği şeydir: “Zeyd’e uğradım; bir aslan (gibi) şiddetle”; sen onun aslan olduğunu istemezsin; fakat onun aslan gibi olduğunu istersin. Bütün bunlar yerlerinde zikredilmiştir. Ve ona ayrıca **قَمال** ve **قَمِلٌ** de denir.
Ve **قَمِل** başı, kesre ile, **قَمَلاً**: başının **قَمْل**’i çoğaldı. Ve onların sözü: **عُلٌّ قَمِلٌ**; aslı şudur: onlar esiri, üzerinde kıl varken deri kayışla bağlarlardı; böylece kayış onun boynunda **يَقْمَل** olurdu. Hadiste: “Kadınlardan **غُلُّ قَمِلٌ** vardır; Allah onu dilediğinin boynuna atar; sonra onu ancak O çıkarır.” Ve Ömer’in hadisi ve kadınların vasfı: “Onlardan **غُلٌّ قَمِلٌ** vardır” yani **قَمْل** sahibi; onlar esiri, üzerinde kıl varken deri kayışla bağlarlardı; böylece **يَقْمَل** olur ve onu bir hile ile kendinden defedemezdi. Ve denildi: **القَمِل** pis (olan)dır; o da **القَمَل**’dendir. Ve **قَمِلَ** **العَرْفَج** **قَمَلاً**: biraz karardı ve onda **القَمْل** gibi (şey) oldu. Ve **التهذيب**’de: **قَمِل** **العَرْفَج**; ona yağmur isabet ettikten sonra biraz karardığında; dalı yumuşar; ondan çıkan şeyi **القَمْل**’e benzetti. Ve **قَمِلَ** karnı: irileşti. Ve **أَقْمَل** **الرِّمْث**: bitkiyle çatladı; ve denildi: yaprağı küçükler hâlinde belirdi. Ve **قَمِلَ** kavim: çoğaldılar; dedi ki:
    Nihayet karnınız **قَمِلَتْ** olunca,
    Ve oğullarınızı büyümüş görünce,
    Bize karşı kalkanın arkasını çevirdiniz,
    Şüphesiz alçak, aciz, hilekâr (olan)dır.
**وقَلَبْتُم**’daki **الواو** زائدedir; o, **إِذا**’nın cevabıdır. Ve “**قَمِلَتْ بطونكم**”: kabileleriniz çoğaldı; bunu bize Ebû’l-Âliye böyle tefsir etti. Ve **قَمِلَ** adam: zayıflıktan sonra semirdi. Ve **امرأَة قَمِلة** ve **قَمَلِيَّة**: pek kısa; dedi ki:
    Beyazlardan; ne **دَرَّامة** (olan) ne de **قَمَلِيَّة**,
    Bayram gününde çıktığında onu **تُؤَارِبُهْ**
yani ihtiyacı arar. Ve **القَمَليُّ**, hareke ile, erkeklerden: hakir, küçük şanlı; ve İbn Berrî bir şaire şu beyti okuttu:
    Beyazlardan; ne **دَرَّامة** (olan) ne de **قَمَلِيَّة**,
    İnsanların kadınlarını naz ve salınışla geçer.
Ve bir başkasına şu beyti okuttu:
    Kuleyb’den her **قَمَلِيٍّ** hakkında mı hicvettim,
    Ebû Cehdam; kazanları bana karşı kaynıyor?
Ve **القَمَليُّ** ayrıca: bedevî iken sonra şehirli olan; İbnü’l-A‘râbî’den.
Ve **القُمَّلُ**: karıncaların ve çekirge yavrularının küçükleri; ve denildi: o, kanadı olmayan çekirge yavrusudur; ve denildi: kırmızı kanadı olan küçük bir şeydir. Ve **التهذيب**’de: o, kuştan daha küçük bir şeydir; kırmızı, bulanık bir kanadı vardır. Ve Aziz tenzilde: “Bunun üzerine onların üzerine tufanı, çekirgeyi ve **القُمَّل**’i gönderdik.” İbnü’l-Enbârî dedi ki: İkrime bu âyette **القُمَّل**’in **الجَنادب** olduğunu söyledi; o, çekirgenin küçükleridir; bir tanesi **قُمَّلة**’dir. Ferrâ dedi ki: **القُمَّل**’in tekilinin **قامل** olması câizdir; tıpkı **راكع** ve **رُكَّع**; **صائم** ve **صُيَّم** gibi. Cevherî: ekinin **قُمَّلة**’sine gelince, o, **الحَلَم** yaratılışında, şekilce çekirge gibi uçan bir küçük hayvancıktır; çoğulu **قُمَّلٌ**’dür. İbnü’s-Sikkît: **القُمَّل** ekine düşen bir şeydir; çekirge değildir; başağı, henüz taze iken çıkmadan önce yer; ekin uzar da başağı olmaz. Ezherî dedi ki: doğru olan budur. Ve Ebû Ubeyde dedi ki: **القُمَّل** Araplar katında **الحَمْنان**’dır. Ve İbn Hâlaveyh dedi ki: **القُمَّل** küçük çekirgedir; yani **الدَّبى**. Ve **أَقْمَل** **العَرْفَج** ve **الرِّمْث**: yaprağı küçükler hâlinde belirdiğinde; ilk çatladığı vakit. Ebû Hanîfe dedi ki: **القُمَّل** **الحَلَم**’e benzeyen bir şeydir; çekirge gibi yemez; fakat içine un düşmüşken o yaş iken taneyi emer; böylece onun kuvveti ve hayrı gider; o kötü kokuludur ve **الحلَم**’den bir benzerlik vardır. Ve denildi: **القُمَّل** kene cinsinden küçük hayvancıklardır; ancak ondan daha küçüktür; bir tanesi **قُمَّلة**’dir; zayıflık hâlinde deveye biner; A‘şâ dedi ki:
    Oğulları **قُمَّلاً** tedavi eden bir kavim,
    Ve sağlam zincirler ve kapalı bir kapı.
Ve denildi: **القُمَّل** insanların **قَمْل**’idir ve bir şey değildir; bir tanesi **قَمْلة**’dir.
İbnü’l-A‘râbî: **المِقْمَل**; fakirlikten sonra zenginleşmiş olandır. **المحكم**: ve **قَمَلى** bir yerdir; Allah daha iyi bilir.

مقاييس اللغة:
(**قمل**) **القاف** ve **الميم** ve **اللام**; hakirlik ve bayağılığa delâlet eden kelimelerdir. **رجلٌ قَمَليٌّ**: yani hakir. Ve **القُمَّل**: çekirge yavrularının küçükleri. Ve **أقْمَلَ الرِّمْث**: yaprağı küçükler hâlinde belirdiğinde; sanki bu, **القُمَّل**’e benzetilmiştir.

القاموس المحيط:
**القَمْلُ** (m). Ve bir başın **قَمْلَة**’si bir bakla tanesinin deliğine konulup, **حُمَّى الرِّبْع** sahibi (kimseye) içirilirse fayda verir; denenmiştir. Ve onun bir tanesi, **هاء** iledir; **القَمال** gibi; **سَحاب** vezninde. Ve **قَمْلُ قُرَيشٍ** çam fıstığı tanesidir. Ve **قَمْلَةُ النِسْرِ** bir küçük hayvancıktır.
Ve **قَمِلَ** başı, **فَرِحَ** gibi: onun **قَمْل**’i çoğaldı. Ve **العَرْفَجُ**: biraz karardı ve onda **القَمْل** gibi (şey) oldu. Ve **القَوْمُ**: çoğaldılar.
Ve **الرَّجُلُ**: zayıflıktan sonra semirdi. Ve karnı: irileşti. Ve **غُلٌّ قَمِلٌ**; aslı şudur: onlar esiri bağlarlardı; üzerinde kıl varken; böylece **فَيَقْمَلُ**. Ve **أقْمَلَ الرِمْثُ**: bitkiyle çatladı; yaprağı küçükler hâlinde belirdi. Ve **امْرَأةٌ قَمَلِيَّةٌ**, **جَبَلِيَّةٍ** gibi ve **فَرِحَةٍ** gibi ve **سُكَّرَةٍ** gibi: pek kısa. Ve **القَمَلِيُّ**, harekeli: kısa, küçük şanlı; ve bedevî olup şehirli oldu. Ve **القُمَّلُ**, **سُكَّرٍ** gibi: karıncaların küçükleri; ve kanadı olmayan çekirge yavrusu; yahut kırmızı kanatlı küçük bir şey; ve **الحَلَم**’e benzeyen bir şey; çekirge gibi yemez; kötü kokuludur; yahut kene gibi küçük hayvancıklar; bir tanesi: **هاء** iledir; yahut insanların **قَمْل**’i. Ve bu söz reddedilmiştir. Ve **قَمَلَى**, **جَمَزَى** gibi: a. Ve **قَمَلانُ**, harekeli: Yemen’de bir belde.
Ve **قَمُولَةُ**: Saîd’de bir belde; ondan: “**البَحْرِ المحيطِ في شَرْحِ الوَسيط**”in musannifi Ahmed b. Muhammed.
Ve **المِقْمَلُ**, **مِنْبَرٍ** gibi: fakirlikten sonra zenginleşen. Ve **التَّقَمُّل**: hayvanda semizliğin belirdiği vakit en alt derecesi. Ve **القَيْمولِيَا**: mermer gibi levhalar; beyaz, parlak; ateş yanığından fayda verir; özellikle su ve sirke ile.

تاج العروس:
**قمل**
**القمل**: (m): bilinen (şey)dir; إطلاق عندindeki murad: insanda doğan ve bedenin kuvveti ve onun çürümüşlükleri dışarı atması sırasında bulunan (şey)dir. İbn Berrî dedi ki: onun başı **الصؤاب**’dır; o, **القمل**’in yumurtasıdır; ondan sonra **اللزقة** sonra **الفرعة** sonra **الهرنعة** sonra **الحنبج** sonra **الفنضج** sonra **الحندليس**; onun özelliklerindendir: insanın ölümü yaklaştığında ondan kaçar. Ve bir başın **قملة**’si bir bakla tanesinin deliğine konulup **حُمَّى الربع** sahibi (kimseye) içirilirse fayda verir; denenmiştir. Ve ondan bir tanesi bir kadının avucuna konulup üzerine süt sağılırsa; eğer yürürse hamilelik erkektir, yoksa dişidir; denenmiştir. Ve eğer idrar yoluna girerse idrar zorluğunu giderir. Bir tanesi **هاء** iledir; **القمال** gibi; **سحاب** gibi. Ve **قمل قريش** çam fıstığı tanesidir. Ve **قملة النسر**: bir küçük hayvancık; İbn Abbâd dedi ki: böceklerden bir türdür. Ve **قمل** başı, **فرح** gibi, **قملا**: onun **قمل**’i çoğaldı. Ebû Amr dedi ki: **قمل** **العرفج** **قملا**: ona yağmur isabet ettikten sonra biraz karardığında; dalı yumuşar ve onda **القمل** gibi (şey) olur; bu mecazdır. Mecazdan: **قمل القوم**: çoğaldıklarında ve sayıları arttığında. Mecazdan: **قمل الرجل**: zayıflıktan sonra semirdiğinde. Mecazdan: **قمل بطنه**: irileştiğinde. Esved dedi ki:
    Nihayet karnınız **قملت** olunca ... ve oğullarınızı büyümüş görünce
    Bize karşı kalkanın arkasını çevirdiniz ... şüphesiz alçak, aciz, hilekâr (olan)dır
Cevherî dedi ki: bununla “kabileleriniz çoğaldı”yı kastetti. Dedim ki: Ebû’l-Âliye de onu böyle tefsir etti. Hadiste: “Kadınlardan **غل قمل** vardır; Allah Teâlâ onu dilediğinin boynuna atar; sonra onu ancak O çıkarır.” Aslı şudur: onlar esiri, üzerinde kıl varken deri kayışla bağlarlardı; böylece kayış onun boynunda **فيقمل** olurdu; onu bir hile ile kendinden defedemezdi. Ve **أقمل الرمث**: bitkiyle çatladı; yaprağı küçükler hâlinde belirdi; aynı şekilde **العرفج**; bu mecazdır. Mecazdan: **امرأة قملية**; **جبلية** gibi ve **فرحة** gibi ve **سكرة** gibi: yani pek kısa; dedi ki:
    Beyazlardan; ne **درامة** (olan) ne de **قملية** ... bayram gününde çıktığında onu **تؤاربه**
Ve **القملي** harekeli: kısa, küçük şanlı. Ve **المحكم**’de: hakir, küçük şanlı. İbn Berrî şu beyti okuttu:
    Kuleyb’den bir **قملي** hakkında mı hicvettim ... Ebû Cehdam; kazanları bana karşı kaynıyor
**القملي** ayrıca: bedevî olup şehirli olan; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **القمل** **سكر** gibi: karıncaların küçükleri ve çekirge yavruları. Ve denildi: o, kanadı olmayan çekirge yavrusudur; yahut kırmızı kanatlı küçük bir şey. Ve **التهذيب**’de: o, kuştan daha küçük bir şeydir; kırmızı, bulanık bir kanadı vardır. Ve Aziz tenzilde: “Bunun üzerine onların üzerine tufanı, çekirgeyi ve **القمل**’i gönderdik.” Ebû Ubeyde dedi ki: **القمل** Araplar katında **الحمنان**’dır. İbn Hâlaveyh dedi ki: küçük çekirge; yani **الدبا**. Ve denildi: **الحلم**’e benzeyen bir şeydir; çekirge gibi yemez; fakat içine un düşmüşken o yaş iken taneyi emer; böylece onun kuvveti ve hayrı gider; o kötü kokuludur; bunu Ebû Hanîfe söyledi. Cevherî dedi ki: ekinin **قملة**’sine gelince, o, **الحلم** yaratılışında, çekirge gibi uçan bir küçük hayvancıktır; yahut kene gibi küçük hayvancıklar. Ve **الصحاح**’ta: kene cinsindendir; ancak ondan daha küçüktür; zayıflık hâlinde deveye biner; bir tanesi **هاء** iledir. İbnü’l-Enbârî, İkrime’den nakletti; dedi ki: o **الجنادب**’dir. İbnü’s-Sikkît dedi ki: o, ekine düşen bir şeydir; çekirge değildir; başağı, henüz taze iken çıkmadan önce yer; ekin uzar da başağı olmaz. Ezherî dedi ki: doğru olan budur. Yahut âyette murad: insanların **قمل**’idir; bu söz reddedilmiştir. İbn Sîde dedi ki: bir şey değildir. Ve **قملى** **جمزى** gibi: a; İbn Sîde’den. Ve **قملان** harekeli: Yemen’de, **مخلاف زبيد**’den bir belde. Ve **قمولة**: Yukarı Saîd’de bir belde; köyler ve çiftlikleri içerir; ondan Necmüddîn Ahmed b. Muhammed b. Ebî’l-Harem Mekkî b. Yâsîn Ebû’l-Abbâs, fıkıh usûlcüsü; orada 653 yılında doğdu; o, Gazzâlî’nin **الوسيط**’ine şerh olan **البحر المحيط**’in musannifidir; o, Necmüddîn Ahmed b. Muhammed b. er-Rif‘a’nın **المطلب** adlı şerhinden daha kolay ele alınır ve ondan daha çok fer‘î meseleler içerir. Esnevî dedi ki: mezhepte ondan daha çok meseleli bir kitap bilmiyorum. Sonra hükümlerini, Râfi‘î’nin **الروضة**’sinin تلخيص’i gibi, özetledi; ona **جواهر البحر** adını verdi. 727 yılında Mısır’da öldü ve Karâfe’ye defnedildi. Merhum şeyhimiz Ali b. Sâlih b. Mûsâ er-Rub‘î, kabrinin **قمولة**’de olduğunu iddia ederdi; hatta o, kaybolmuşken onu ortaya çıkardı; belki de babasının kabridir. Onu Sübkî ve Edfûnî tercüme etti. Ve **المقمل** **منبر** gibi: fakirlikten sonra zenginleşen; İbnü’l-A‘râbî’den; bu mecazdır. Ve **التقمل**: **العباب**’da olduğu üzere, hayvanda semizliğin belirdiği vakit en alt derecesi. Ve **القيموليا**: mermer gibi levhalar; beyaz, parlak; ateş yanığından fayda verir; özellikle su ve sirke ile. Dâvûd el-Hakîm dedi ki: o, **الطفل**’dür. Ve ona eklenenlerden: **القمل** **كتف** gibi: fetha ile olan **القمل**’de bir lugattır. Ve **القمل**: bit sahibi; ayrıca: pis (olan). Ve **قمل القوم**: dirildiler ve hâlleri güzelleşti. Ve **القملة**: isimdir; bu mecazdır. Ve Ferrâ dedi ki: **القمل**’in tekilinin **قامل** olması câizdir; tıpkı **راكع** ve **ركع** gibi.
