# قمل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%85%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قمل

القمل: م: معروف، والمراد به عند الإطلاق: ما يولد على الإنسان، ويكون عند قوة البدن ودفعه العفونات إلى خارج، وقال ابن بري: أوله الصؤاب، وهي بيض القمل، وبعدها اللزقة ثم الفرعة، ثم الهرنعة، ثم الحنبج، ثم الفنضج، ثم الحندليس، من خواصه أنه يهرب من الإنسان إذا قرب موته، وإذا وضعت قملة رأس في ثقب فولة وسقيت صاحب حمى الربع نفعت، مجرب، وإذا وضعت منه واحدة في كف امرأة وحلبت عليها اللبن فإن مشت فالحمل ذكر وإلا فأنثى، مجرب، وإن دخلت في الإحليل أزالت عسر البول ، واحدته بهاء، كالقمال، كسحاب. وقمل قريش، هو حب الصنوبر. وقملة النسر: دويبة، وقال ابن عباد: ضرب من الحشرات. وقمل رأسه، كفرح، قملا: كثر قمله. قال أبو عمرو: قمل العرفج قملا: إذا اسود شيئا بعد مطر أصابه فلان عوده وصار فيه كالقمل، وهو مجاز. من المجاز: قمل القوم: إذا كثروا وتوافر عددهم. من المجاز: قمل الرجل: إذا سمن بعد الهزال. من المجاز: قمل بطنه: إذا ضخم، قال الأسود:
  حتى إذا قملت بطونكم                      ورأيتم أبناءكم شبـوا
  قلبتم ظهر المجن لنـا                      إن اللئيم العاجز الخب قال الجوهري: عنى به كثرت قبائلكم. قلت: وهكذا فسره أبو العالية. في الحديث:  من النساء غل قمل يقذفها الله تعالى في عنق من يشاء ثم لا يخرجها إلا هو  ، وأصله أنهم كانوا يغلون الأسير بالقد وعليه الشعر، فيقمل القد في عنقه فلا يستطيع دفعه عنه بحيلة. وأقمل الرمث: تفطر بالنبات، وقد بدا ورقه صغارا، وكذلك العرفج، وهو مجاز. من المجاز: امرأة قملية، كجبلية، وكفرحة، وكسكرة: أي قصيرة جدا، قال:
  من البيض لا درامة قمـلـية                      إذا خرجت في يوم عيد تؤاربه والقملي، محركة: القصير الصغير الشأن، وفي المحكم: الحقير الصغير الشأن، وأنشد ابن بري:

  أفي قملي من كليب هجوتـه                      أبو جهضم تغلي علي مراجله القملي أيضا: البدوي الذي صار سواديا، عن ابن الأعرابي. والقمل، كسكر: صغار الذر، والدبا، وقيل: هو الدبا الذي لا أجنحة له، أو شيء صغير بجناح أحمر، وفي التهذيب: هو شيء أصغر من الطير له جناح أحمر أكدر، وفي التنزيل العزيز:  فأرسلنا عليهم الطوفان والجراد والقمل  ، قال أبو عبيدة: القمل عند العرب: الحمنان، وقال ابن خالويه: جراد صغار، يعني الدبا، وقيل: شيء يشبه الحلم لا يأكل أكل الجراد، ولكن يمتص الحب إذا وقع فيه الدقيق، وهو رطب، فتذهب قوته وخيره، وهو خبيث الرائحة، قاله أبو حنيفة. وقال الجوهري: وأما قملة الزرع فدويبة تطير كالجراد في خلقة الحلم، أو دواب صغار كالقردان، وفي الصحاح: من جنس القردان، إلا أنها أصغر منها تركب البعير عند الهزال، واحدتها بهاء، ونقل ابن الأنباري عن عكرمة قال: هي الجنادب، وقال ابن السكيت: هو شيء يقع في الزرع ليس بجراد فتأكل السنبلة وهي غضة قبل أن تخرج، فيطول الزرع ولا سنبل له، قال الأزهري: وهذا هو الصحيح. أو المراد به في الآية: قمل الناس، وهذا القول مردود، وقال ابن سيده: ليس بشيء. وقملى، كجمزى: ع، عن ابن سيده. وقملان، محركة: د، باليمن، من مخلاف زبيد. وقمولة: د، بالصعيد الأعلى مشتمل على قرى وضياع، منه نجم الدين أحمد بن محمد بن أبي الحرم مكي بن ياسين، أبو العباس الفقيه الأصولي، ولد بها سنة 653 وهو مصنف البحر المحيط في شرح الوسيط للغزالي، وهو أقرب تناولا من شرح نجم الدين أحمد بن محمد بن الرفعة المسمى بالمطلب، وأكثر فروعا منه، وقال الأسنوي: لا أعلم كتابا في المذهب أكثر مسائل منه، ثم لخص أحكامه كتلخيص الروضة من الرافعي، سماه جواهر البحر، مات بمصر سنة 727 ودفن بالقرافة، وكان شيخنا المرحوم علي بن صالح بن موسى الربعي يزعم أن قبره بقمولة، حتى أنه أظهره بعدما كان اندثر، ولعله قبر والده، وقد ترجمه السبكي والأدفوني. والمقمل، كمنبر: من استغنى بعد فقر، عن ابن الأعرابي، وهو مجاز. والتقمل: أدنى السمن إذا بدا في الدابة، كما في العباب. والقيموليا: صفائح كالرخام بيض براقة تنفع من حرق النار خاصة بالماء والخل، وقال داود الحكيم: هو الطفل. ومما يستدرك عليه: القمل، ككتف: لغة في القمل بالفتح. والقمل: ذو القمل، وأيضا: القذر. وقمل القوم: أحيوا وحسنت أحوالهم، والقملة: الاسم وهو مجاز. وقال الفراء: يجوز أن يكون واحد القمل قامل، كراكع وركع.

### Türkçe

**القمل**: (م): bilinen (şey); ve mutlak olarak kastedilen: insanda doğan (şey)dir; bedenin kuvveti ve onun çürümeleri dışarıya itmesi sırasında olur. İbn Berrî dedi: onun evveli **الصؤاب**’dır; o, **القمل**’in yumurtasıdır; ondan sonra **اللزقة** sonra **الفرعة**; sonra **الهرنعة**; sonra **الحنبج**; sonra **الفنضج**; sonra **الحندليس**. Onun özelliklerindendir: insanın ölümü yaklaştığında ondan kaçar. Ve eğer bir baş **قملة**’si bir bakla deliğine konur ve **حمى الربع** sahibi (kimse)ye içirilirse fayda verir; tecrübe edilmiştir. Ve eğer ondan bir tanesi bir kadının avucuna konur ve onun üzerine süt sağılırsa; eğer yürürse hamilelik erkektir, yoksa dişidir; tecrübe edilmiştir. Ve eğer **الإحليل**’e girerse idrar zorluğunu giderir. Onun bir tanesi **هاء** iledir; **القمال** gibi; **سحاب** gibi.

Ve **قمل قريش**: o, çam fıstığıdır. Ve **قملة النسر**: küçük bir canlı; İbn Abbâd dedi: haşerelerin bir türüdür. Ve **قمل رأسه** ( **فرح** gibi), **قملا**: onun **قمل**’i çoğaldı. Ebû Amr dedi: **قمل العرفج** **قملا**: ona bir yağmur isabet ettikten sonra biraz karardığında; falan onun dalını (alıp) vurdu da onda **القمل** gibi oldu; bu mecazdır.

Mecazdandır: **قمل القوم**: çoğaldıklarında ve sayıları bol olduğunda. Mecazdandır: **قمل الرجل**: zayıflıktan sonra semirdiğinde. Mecazdandır: **قمل بطنه**: büyüdüğünde; Esved dedi:
  حتى إذا قملت بطونكم                      ورأيتم أبناءكم شبـوا
  قلبتم ظهر المجن لنـا                      إن اللئيم العاجز الخب

Cevherî dedi: bununla “kabileleriniz çoğaldı”yı kastetti. Dedim: Ebû’l-Âliye de onu böyle tefsir etti.

Hadiste: “Kadınlardan (öyleleri vardır ki) **غل قمل** (gibi bir bağ)dır; Allah Teâlâ onu dilediğinin boynuna atar; sonra onu ancak O çıkarır.” Aslı şudur: onlar esiri, üzerinde kıl bulunan deri kayışla bağlarlardı; kayış onun boynunda **قمل**’lenir de onu bir çare ile kendinden defedemezdi.

Ve **أقمل الرمث**: bitkiyle yarıldı (tomurcuklandı); yaprağı küçükler hâlinde belirdi; **العرفج** de böyledir; bu mecazdır.

Mecazdandır: **امرأة قملية**; **جبلية** gibi; ve **فرحة** gibi; ve **سكرة** gibi: yani çok kısa. Dedi ki:
  من البيض لا درامة قمـلـية                      إذا خرجت في يوم عيد تؤاربه

Ve **القملي** (harekeli): kısa, küçük-şanlı (kimse). Ve **المحكم**’de: hakir, küçük-şanlı. İbn Berrî şunu şahit getirdi:

  أفي قملي من كليب هجوتـه                      أبو جهضم تغلي علي مراجله

**القملي** ayrıca: bedevî olup sonra sevâdî (Irak’ın ekinlik bölgesi halkından) olan; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve **القمل** ( **سكر** gibi): **الذر**’ün küçükleri ve **الدبا**; ve denildi ki: o, kanadı olmayan **الدبا**’dır; yahut kırmızı kanatlı küçük bir şeydir. **التهذيب**’de: o, kuştan daha küçük bir şeydir; kırmızı, donuk (koyu) bir kanadı vardır. Aziz tenzilde: **فأرسلنا عليهم الطوفان والجراد والقمل**. Ebû Ubeyde dedi: Araplar katında **القمل**: **الحمنان**’dır. İbn Hâlaveyh dedi: küçük çekirgeler; yani **الدبا**. Ve denildi ki: **الحلم**’e benzeyen bir şeydir; çekirgenin yemesi gibi yemez; fakat unun içine düştüğünde taneyi emer; o yaş iken; böylece onun kuvveti ve hayrı gider; ve o kötü kokuludur; bunu Ebû Hanîfe söyledi.

Cevherî dedi: **قملة الزرع** ise, **الحلم** yaratılışında çekirge gibi uçan küçük bir canlıdır; yahut **القردان** gibi küçük canlılardır. **الصحاح**’ta: **القردان** cinsindendir; ancak ondan daha küçüktür; zayıflık sırasında deveye biner. Onun bir tanesi **هاء** iledir. İbnü’l-Enbârî, İkrime’den nakletti; dedi ki: o, **الجنادب**’dir. İbnü’s-Sikkît dedi: o, ekinde vâki olan bir şeydir; çekirge değildir; başağı, daha taze iken, çıkmadan önce yer; böylece ekin uzar da onun başağı olmaz. Ezherî dedi: doğru olan budur. Yahut âyette kastedilen: insanların **قمل**’idir; bu söz reddedilmiştir. İbn Sîde dedi: bir şey değildir.

Ve **قملى** ( **جمزى** gibi): (ع); İbn Sîde’den. Ve **قملان** (harekeli): (د), Yemen’de, **مخلاف زبيد**’den. Ve **قمولة**: (د), Yukarı Saîd’de; köyler ve çiftlikleri içine alan (yer). Ondandır: Necmüddîn Ahmed b. Muhammed b. Ebî’l-Haram Mekkî b. Yâsîn, Ebû’l-Abbâs, fıkıh usûlcüsü; orada 653 yılında doğdu; o, Gazzâlî’nin **الوسيط**’ine şerh olan **البحر المحيط**’in musannifidir; Necmüddîn Ahmed b. Muhammed b. er-Rif‘a’nın **المطلب** diye adlandırılan şerhinden daha yakın ele alınır; ondan daha çok fer‘î meseleler içerir. Esnevî dedi: mezhepte ondan daha çok meseleli bir kitap bilmiyorum. Sonra hükümlerini, Râfiî’nin **الروضة**’sunun telhisi gibi telhis etti; ona **جواهر البحر** adını verdi. Mısır’da 727 yılında öldü ve Karâfe’de defnedildi. Şeyhimiz merhum Ali b. Sâlih b. Mûsâ er-Rub‘î, kabrinin **قمولة**’de olduğunu iddia ederdi; hatta o, kaybolmuşken onu ortaya çıkardı; belki de babasının kabridir. Onu Sebkî ve Edfûnî terceme etti.

Ve **المقمل** ( **منبر** gibi): fakirlikten sonra zenginleşen; İbnü’l-A‘râbî’den; bu mecazdır. Ve **التقمل**: binek hayvanda belirdiğinde semizliğin en aşağısı; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **القيموليا**: beyaz, parlak; mermer gibi levhalar; su ve sirke ile, özellikle ateş yanığından fayda verir. Dâvûd el-Hakîm dedi: o, **الطفل**’dür.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **القمل** ( **كتف** gibi): fetha ile **القمل**’de bir lugattır. Ve **القمل**: **ذو القمل**; ayrıca: pislik. Ve **قمل القوم**: dirildiler ve hâlleri güzelleşti. Ve **القملة**: isimdir; bu mecazdır. Ferrâ dedi: **القمل**’in bir tanesinin **قامل** olması câizdir; **راكع** ve **ركع** gibi.
