# قمن — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D9%86/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%85%D9%86/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D9%86.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قمن

: ( القَمِينُ ، كأَميرٍ : السَّريعُ .
( و أَيْضاً : ( أتُّونُ الحَمَّامِ ؛ ومنه قيلَ للمَوْضِعِ الذي يُطْبَخُ فيه الآجرُّ قَمِينٌ .
( والقَمِينُ : ( الخَلِيقُ الحَرِيُّ ( الجَدِيرُ ، كالقَمِنِ ، ككَتِفٍ وجَبَلٍ .
قالَ ابنُ سِيْدَه : هو قَمَنٌ بكذا وقَمَنٌ منه وقمِينٌ ، أَي حَرٍ وخَلِيقٌ وجَديرٌ ؛ ( والمُحرَّكةُ لا تُثَنَّى ولا تُجْمَعُ .
وقالَ ابنُ الأثيرِ : يقالُ : هو قَمَنٌ أنْ يَفْعَلَ ذلكَ ، بالتْحرِيكِ وكَكتِفٍ ، فمَنْ قالَ قَمَن أَرادَ المَصْدَرَ فلم يُثَنِّ ولم يَجْمَع ولم يُؤَنِّث ، يقالُ : هما قَمَنٌ أَنْ يَفْعلا ذلكَ ، وهُم قَمَنٌ أنْ يَفْعلوا ذلكَ ، وهُنَّ قَمَنٌ أنْ يَفْعَلْنَ ذلكَ ؛ ومَنْ قالَ : قَمِنٌ أَرادَ النَّعْتَ فثَنَّى وجَمَع ، يقالُ : قَمِنانِ وقَمِنونَ ، ويُؤَنَّثُ على ذلكَ وفيه لُغَتانِ : هو قَمِنٌ أَنْ يَفْعلَ ذلكَ ، وقَمِينٌ أَنْ يَفْعلَ ذلكَ ؛ قالَ قيسُ بنُ الخَطِيم :
إذا جاوَزَ الاثْنينِ سِرٌّ فإنَّهبنَثّ وتَكْثيرِ الوُشاةِ قَمِينُوقالَ ابنُ سِيدَه : فمَنْ فَتَح لم يُثَنِّ ولا جَمَع ولا أنَّثَ ، ومَنْ كَسَرَ الميمَ أَو أَدْخَلَ الياءَ فقالَ ، قَمِينٌ ثَنَّى وجَمَعَ وأَنَّثَ فقالَ قَمِنانِ وقَمِنونَ وقمِنَةٌ وقمِنَتَانِ وقمِناتٌ وقَمِينانِ وقَمِينُونَ وقُمَنَاءُ وقَمِينَةٌ وقَمِينَتَانِ وقَمِينَاتٌ وقَمَائِنُ .
قالَ ابنُ بَرِّي : وشاهِدُ قَمَنٌ ، كجَبَلٍ ، قوْلُ الحارِثِ بنِ خالِدٍ المَخْزوميّ :

من كانَ يَسْأَلُ عَنَّا أَينَ منْزِلُنا فالأُقْحُوانةُ مِنَّا مَنْزِلٌ قَمَنُ قلْتُ : أَوْرَدَه الشَّريفُ أَبو طاهِرٍ الحَلَبيُّ في كتابِ الحنينِ إلى الأَوْطانِ لجارِيَةٍ مِن مكَّةَ بِيعَتْ في الشامِ وذَكَرَ لها قصَّةً وأَبياتاً أَوْرَدَها ياقوتُ بتَمامِها ، وسَيَأْتي في قحي إنْ شاءَ اللّهُ تعالى . ثم قالَ ياقوتُ عن الشَّريفِ أَبي طاهِرٍ قَوْله قمنٌ أَي دانٍ قَرِيبٌ .
قالَ ياقوتُ : ولم أَرَ في كُتُبِ اللغَةِ القَمْن بالفتْحِ بمعْنَى القُرْب .
قلْتُ : بل جاءَ ذلكَ عن أَئمةِ اللُّغَةِ كما سَيَأْتي قَرِيباً .
( والقَمْنانَةُ : القُرادُ أَوَّلُ ما يكونُ صَغيراً ثم يَصيرُ حَمْنانَةً ، ثم يَصيرُ قُراداً ، ثم يَصيرُ حَلَمَةً ، هكذا في النسخِ ، وقد تقدَّمَ في قمم وفي حَمَنَ عن الأَصْمعيِّ ، أَوَّله : قَمْقامَةٌ صَغيرٌ جدّاً ، ثم حَمْنانَةٌ ، ثم قُرادٌ ، ثم حَلَمَةٌ ، ثم عَلٌّ ، ثم طِلْحٌ ، وقد حَرَّفَهُ المصنِّفُ ، رحِمَه اللّهُ تعالى .
( والمُقْمَئِنُّ ، كمُطْمَئِنَ : المُنْقَبِضُ .
( وتَقَمَّنْتُ في هذا الأمْرِ ( مُوَافَقَتَكَ : أَي ( تَوَخَّيْتُها .
( و يقالُ : ( جِئْتُ على قَمَنِه ، محرّكةٍ ، أَي ( على سَنَنِه .
( ورائِحَةٌ قَمِنَةٌ ، كفَرِحَةٍ ، أَي ( مُنْتِنَةٌ .
( وقَمِنٌ ، كعِنَبٍ : ة بمِصْرَ مِن البهنساوية ، وضَبَطَه ابنُ السّمعانيّ ، رحِمَه اللّهُ تعالى ، بتَشْديدِ الميمِ ، والمَعْروفُ ما ذَكَرَه المصنِّفُ ؛ ومنها : أَبو الحَسَن يوسُفُ بنُ عبدِ الأحدِ بنِ سُفْيانَ القِمَنِيُّ عن يونُسَ بن عبْدِ الأَعْلى ، وعنه أَبو بكْرِ بنِ المُقْري ، ماتَ بها سَنَة 315 .

( وقَمُونِيَا : د بأَفْرِيقِيَّةَ .
( وقَيْمُونُ ، كلَيْمُون : ( حِصْنٌ بفَلَسْطِينَ .
( والقَمَنُ ، محرّكةً : ( السَّنَنُ .
( و أَيْضاً : ( القَريبُ . يقالُ : دارِي قَمَنٌ مِن دَارِكَ ، أَي قَريبٌ ؛ ومنه قوْلُ الشَّريفِ أَبي طاهِرٍ الحَلَبيّ الذي تقدَّمَ في قوْلِ الشاعِرَةِ ، فلا وَجْه لإنْكارِ ياقُوت عليه ومن حفظ حجة على من لم يَحْفَظْ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
تَقَمَّنَ الشيءَ : أَشْرَفَ عليه ليأْخُذَه ؛ نَقَلَهُ ابنُ كَيْسان .
ونَقَلَ اللّحْيانيُّ : إنَّه لقْمُون أَنْ يَفْعلَ ذلكَ ، وإنَّه لمَقْمَنة أَنْ يَفْعلَ ذلكَ ، كقَوْلِكَ مَخْلَقة ومَجْدَرَة .
وهذا الأَمْرُ مَقْمَنةٌ لكَ : أَي مَحْراةٌ .
وهذا الوَطَنُ لكَ قَمِنٌ : أَي جَدِيرٌ أَن تَسْكنَه .
وأَقْمِنُ بهذا الأَمْرِ : أَخْلِقْ به .
وحكَى اللَّحْيانيُّ : ما رأَيْتُ من قَمَنِه وقَمَانَتِه .
وقالَ ابنُ الأَعْرابيِّ : القَمِنُ ، ككَتِفٍ : السَّريعُ والقَرِيبُ .

### Türkçe

: (**القَمِينُ** , **كأَميرٍ** : hızlı olan.
( Ve ayrıca: ( **أتُّونُ الحَمَّامِ**; ondan dolayı, içinde kiremitin pişirildiği yere **قَمِينٌ** denilmiştir.
( Ve **القَمِينُ** : ( layık olan, hak eden ( uygun olan, **الجَدِيرُ**; **كالقَمِنِ** , **ككَتِفٍ** ve **جَبَلٍ** gibi.
İbn Sîde dedi: O, bununla **قَمَنٌ**’dır ve ondan **قَمَنٌ**’dır ve **قمِينٌ**’dir; yani hak eden, layık olan ve uygun olandır; ( ve harekeli olanı ikilenmez ve çoğullanmaz.
İbnü’l-Esîr dedi: Denir ki: O, bunu yapmaya **قَمَنٌ**’dır; hareke ile ve **كَكتِفٍ** gibi. Artık kim **قَمَن** derse masdarı kastetmiştir; ikilemez, çoğul yapmaz ve müennesleştirmez. Denir ki: İkisi, bunu yapmaya **قَمَنٌ**’dır; ve onlar, bunu yapmaya **قَمَنٌ**’dır; ve onlar (kadınlar), bunu yapmaya **قَمَنٌ**’dır. Kim de: **قَمِنٌ** derse sıfatı kastetmiştir; ikiler ve çoğul yapar; denir ki: **قَمِنانِ** ve **قَمِنونَ**; ve buna göre müennes yapılır. Ve onda iki lugat vardır: O, bunu yapmaya **قَمِنٌ**’dir; ve **قَمِينٌ** bunu yapmaya (uygundur); Kays b. el-Hatîm dedi:
إذا جاوَزَ الاثْنينِ سِرٌّ فإنَّهبنَثّ وتَكْثيرِ الوُشاةِ قَمِينُ
İbn Sîde dedi: Artık kim fetha verirse ikilemez, çoğul yapmaz ve müennesleştirmez; kim de mîm’i kesreler yahut yâ’yı sokup **قَمِينٌ** derse ikiler, çoğul yapar ve müennesleştirir; şöyle der: **قَمِنانِ** ve **قَمِنونَ** ve **قمِنَةٌ** ve **قمِنَتَانِ** ve **قمِناتٌ** ve **قَمِينانِ** ve **قَمِينُونَ** ve **قُمَنَاءُ** ve **قَمِينَةٌ** ve **قَمِينَتَانِ** ve **قَمِينَاتٌ** ve **قَمَائِنُ**.
İbn Berrî dedi: Ve **قَمَنٌ**’un şahidi, **كجَبَلٍ** gibi, el-Hâris b. Hâlid el-Mahzûmî’nin sözüdür:

من كانَ يَسْأَلُ عَنَّا أَينَ منْزِلُنا فالأُقْحُوانةُ مِنَّا مَنْزِلٌ قَمَنُ
Dedim: Eş-Şerîf Ebû Tâhir el-Halebî bunu, “el-hanîn ilâ’l-evtân” kitabında, Şam’da satılmış Mekke’den bir câriye için zikretti; ona bir kıssa ve beyitler anlattı; Yâkût onları tamamıyla rivayet etti; ve inşallah Teâlâ, **قحي** maddesinde gelecektir. Sonra Yâkût, eş-Şerîf Ebû Tâhir’den, onun “**قمنٌ**” sözünü nakletti: yani yakın, pek yakın.
Yâkût dedi: Dil kitaplarında, fetha ile **القَمْن**’ı yakınlık manasında görmedim.
Dedim: Bilakis bu, dil imamlarından gelmiştir; yakında gelecektir.
( Ve **القَمْنانَةُ**: kene; ilkin küçük olur, sonra **حَمْنانَةً** olur, sonra **قُراداً** olur, sonra **حَلَمَةً** olur; nüshalarda böyledir. Ve daha önce **قمم**’de ve **حَمَنَ**’da el-Asma‘î’den geçti: onun başı: **قَمْقامَةٌ** pek küçük; sonra **حَمْنانَةٌ**; sonra **قُرادٌ**; sonra **حَلَمَةٌ**; sonra **عَلٌّ**; sonra **طِلْحٌ**; musannif onu tahrif etmiştir, Allah Teâlâ ona rahmet etsin.
( Ve **المُقْمَئِنُّ** , **كمُطْمَئِنَ**: büzülen, içine kapanan.
( Ve bu işte senin muvafakatini **تَقَمَّنْتُ**: yani onu ( **تَوَخَّيْتُها**.
( Ve denir ki: ( **جِئْتُ على قَمَنِه** , harekeli: yani ( onun **سَنَنِه**’i üzere.
( Ve **ورائِحَةٌ قَمِنَةٌ** , **كفَرِحَةٍ**: yani ( kokmuş.
( Ve **قَمِنٌ** , **كعِنَبٍ**: Mısır’da el-Behnesâviyye’den bir köy; İbnü’s-Sem‘ânî, Allah ona rahmet etsin, onu mîm’i şeddeli olarak ضبط etti; bilinen, musannifin zikrettiğidir. Ondan: Ebû’l-Hasen Yûsuf b. Abdü’l-Ehad b. Süfyân el-**قِمَنِيُّ**, Yûnus b. Abdü’l-A‘lâ’dan; ondan da Ebû Bekr b. el-Mukrî (rivayet etti); orada 315 senesinde öldü.

( Ve **قَمُونِيَا**: Afrika’da bir belde.
( Ve **قَيْمُونُ** , **كلَيْمُون**: ( Filistin’de bir hisar.
( Ve **القَمَنُ** , harekeli: ( **السَّنَنُ**.
( Ve ayrıca: ( yakın olan. Denir ki: Benim evim, senin evinden **قَمَنٌ**’dır; yani yakındır. Ondan, şairenin sözünde geçen eş-Şerîf Ebû Tâhir el-Halebî’nin sözü vardır; artık Yâkût’un onu inkâr etmesine bir vech yoktur; ve ezberleyen, ezberlemeyene karşı hüccettir.
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**تَقَمَّنَ** şeyi: onu almak için ona yukarıdan baktı; bunu İbn Keysân nakletti.
Ve el-Lihyânî nakletti: Şüphesiz o, bunu yapmaya **لقْمُون**’dur; ve şüphesiz o, bunu yapmaya **لمَقْمَنة**’dir; senin **مَخْلَقة** ve **مَجْدَرَة** demen gibi.
Bu iş senin için **مَقْمَنةٌ**’dir: yani **مَحْراةٌ**.
Bu vatan senin için **قَمِنٌ**’dir: yani onda oturman için uygundur.
Bu iş ile **أَقْمِنُ**: onunla layık ol.
El-Lihyânî hikâye etti: Onun **قَمَنِه**’inden ve **قَمَانَتِه**’inden görmedim.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **القَمِنُ** , **ككَتِفٍ**: hızlı olan ve yakın olan.
