# قناعس (ق-ن-ا-ع-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%A7%D8%B9%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%86%D8%A7%D8%B9%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - ن - ا - ع - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: قُناعِسٌ

## Sözlükler (1)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%A7%D8%B9%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: قُناعِسٌ

(باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أوله قاف)
ومنه ما له أدنى قياس، ومنه ما وضع وضعاً.
من ذلك (القَفَنْدر): الشَّيخ. والقفندر: اللَّئيم الفاحش. وهذا مما زيدت فيه النون، ثم يكون منحوتاً من القَفْد والقَفْر: الخلاءِ من الأرض، والقَفْد من قَفَدْتُه، كأنَّه ذليل مَهِين.
ومن ذلك (القلمَّس): السيِّد. وهذا مما زيدت فيه اللام، وهو من القَمْس والقاموس، وهو مُعظَم الماء، شبِّه بقاموس البحر.
ومن ذلك (القَلَهْذَم)، يقال هو صفةٌ للماء الكثير. وهذا مما زيدت فيه اللام والهاء، وهو من القَذْم وهو الكثرة، وقد فسَّرناه.
ومن ذلك (القَصَنْصَع)، وهو القصير، وهو ممَّا زيدت فيه النون وكرِّرت صاده، وهو من القَصْع. وقد قلنا إنَّ القصع يدلُّ على مُطامَنةٍ في شيء وهَزْم فيه، كأنَّه قُصِع.
ومن ذلك (القُرْشُوم) وهو القُراد، وقد زيدت فيه الميم، وأصله القرش، وهو الجمع، سمي قرشوماً لتجمُّع خلقه.
ومن ذلك الحسب (القُدْموس): القديم، وهو مما زيدت فيه السين وأصله من القِدَم. ورجلٌ قُدمُوس: سيِّد، وهو ذلك المعنى.
ومن ذلك (القُرضوب) هو اللصّ. قال الأصمعيّ: وأصله قطع الشيء. يقال: قرضَبْتُه: قطعته. والذي ذكره* الأصمعيّ صحيح، والكلمة منحوتة من كلمتين: من قرض وقَضَب، ومعناهما جميعاً: القطع.
ومن ذلك (القِنْعاس) وهو الشَّديد. وهذا مما زيدت فيه النون، وأصله من الأقْعَس والقعساء، وقد فسَّرناه.
ومنه رجل (قُناعِسٌ): مجتمِع الخَلْق.
ومن ذلك (القَمْطَرِير): الشَّديد، وهذا مما زيدت فيه الراء وكرّرت تأكيداً للمعنى، والأصل قَمَط وقد ذكرناه، وأنَّ معناه الجمع، ومنه قولهم بعير قِمَطرٌ: مجتمع الخَلقِ. والقياسُ كلُّه واحد.
ومن ذلك (اقْفَعَلَّت) يدهُ: تقبّضت. وهذا مما زيدت فيه اللام، وهو من تقَفَّعَ الشّيء، وقد ذكرناه.
ومن ذلك (القَلْفَع)، وهو ما يَبِس من الطِّين على الأرض فيتقلّف. وهذه منحوتةٌ من ثلاث كلمات: من قفع، وقلع، وقلف، وقد فُسِّر.
ومن ذلك (القَرَقُوس)، وهو القاع الأملس، وأصله من القَرَق، والسين فيه زائدة، وقد ذكرناه.
ومن ذلك (القَنَازِع) من الشَّعر، وهو ما ارتَفَع وطال، وأصله من القزع، والنون زائدة، وقد ذكَرْناه.
ومن ذلك (القرْفُصاء)، وهو أن يقعد الرجل قِعدةَ المحتبِي ثمَّ يضع يديه على ساقَيه كأنَّه محتَبٍ بهما. ويقال: قرفَصْتُ الرَّجُلَ: شدَدتُه. وهذا مما زيدت فيه الراء، وأصله من القَفْص، وقد ذكرناه.
ومن ذلك (أمّ قَشْعَم): المنيّة والدَّاهية. وهذا مما زيدت فيه الميم، والأصل القَشْع.
ومن ذلك (قُرموص) الصَّائد: بيته. وهذا مما زيدت فيه الراء، وأصله القمص وقد مَرّ.
ومن ذلك شيءٌ ذكره ابنُ دريد([1]): بعير (قُرامِلٌ): عَظيم الخَلْق. وهذا مما زيدت لامُه، وأصلُه القرم.
ومن ذلك (القُطْرُب)، وهو دويْبَّة تسعى نهارَها دائباً. وهذا مما زِيدت فيه القاف، والأصل الطَّرَب: خفّةٌ تُصِيب الإنسان؛ فسمِّي قُطرباً لخفّته في سَعْيِه. ويقولون: القُطْرب: الجُنون([2]). والقُطرب: الكلب الصغير، وقياسُه واحد.
ومما وضع وضعاً (القَلَهْبَسَة): الهامة المُدوَّرة. و(القِطْمِير): الحبّة في بَطن النواة. و(القِرميد): الآجُرّ. ويقولون: (القُرْقُوف): الجَوَّال. ويقولون (اقرنْبَع) في جِلْسته: تقبَّض. و(اقْمَعَدَّ): عسُر. و(اقْذَعَلّ): عَسُر. و(القَبَعْثَر) العظيم الخَلْق. و(القَرَبوس) للسَّرج. و(القِنْدَأوة): العظيم. ويقولون: ما عليه (قِرطَعْبَةٌ)، أي خِرْقة. وما عليه (قُذَعْمِلَةٌ). والله أعلم بالصواب.
(تم كتاب القاف والله أعلم بالصواب)
--------------ـــ
([1]) الجمهرة (3: 341).
([2]) في القاموس: "نوع من الماليخوليا".

كتاب الكاف:
ـ

##### Türkçe

(Üç harften fazla olup başı **قاف** olan Arapların sözünden gelenler babı)
Bunlardan en az bir kıyası olan vardır, bunlardan da vaz‘an vaz‘edilmiş olan vardır.
Bundan (**القَفَنْدر**): ihtiyar. Ve **القفندر**: açık saçık alçak. Bu, içine **النون** artırılmış olanlardandır; sonra **القَفْد** ve **القَفْر**’den (yerden boşluk) yontulmuş olur; **القَفْد** ise “**قَفَدْتُه**”den (onu bağladım)dir; sanki o, zelil, horlanmış gibidir.
Bundan (**القلمَّس**): efendi. Bu, içine **اللام** artırılmış olanlardandır; **القَمْس** ve **القاموس**’tandır; o, suyun çoğudur; denizin **قاموس**’una benzetilmiştir.
Bundan (**القَلَهْذَم**); denilir ki o, çok su için bir sıfattır. Bu, içine **اللام** ve **الهاء** artırılmış olanlardandır; **القَذْم**’dendir ve o, çokluktur; onu açıklamıştık.
Bundan (**القَصَنْصَع**); o, kısa boyludur. Bu, içine **النون** artırılmış olanlardandır ve **صاد**’ı tekrarlanmıştır; o, **القَصْع**’dendir. Biz demiştik ki **القصع** bir şeyde alçaltmaya ve onda ezmeye delalet eder; sanki o **قُصِع** edilmiştir.
Bundan (**القُرْشُوم**) ve o, kenedir; içine **الميم** artırılmıştır; aslı **القرش**’tir ve o, toplamadır; yaratılışının toplanması sebebiyle ona **قرشوماً** adı verilmiştir.
Bundan, haseb olarak (**القُدْموس**): eski. Bu, içine **السين** artırılmış olanlardandır; aslı **القِدَم**’dendir. Ve bir adam **قُدمُوس**: efendi; ve o, o manadır.
Bundan (**القُرضوب**): hırsızdır. **الأصمعيّ** dedi: Aslı, şeyin kesilmesidir. Denilir: **قرضَبْتُه**: onu kestim. **الأصمعيّ**’nin zikrettiği şey doğrudur; kelime iki kelimeden yontulmuştur: **قرض**’dan ve **قَضَب**’dan; ikisinin manası da: kesmedir.
Bundan (**القِنْعاس**): şiddetlidir. Bu, içine **النون** artırılmış olanlardandır; aslı **الأقْعَس** ve **القعساء**’dandır; onu açıklamıştık.
Ondan bir adam (**قُناعِسٌ**): yaratılışı toplanık.
Bundan (**القَمْطَرِير**): şiddetli. Bu, içine **الراء** artırılmış olanlardandır ve mana için pekiştirme olarak tekrarlanmıştır; asıl **قَمَط**’tır, onu zikretmiştik; ve manasının toplama olduğunu; ondan onların “**بعير قِمَطرٌ**” demeleri: yaratılışı toplanık. Kıyasın hepsi birdir.
Bundan (**اقْفَعَلَّت**) eli: büzüldü. Bu, içine **اللام** artırılmış olanlardandır; **تقَفَّعَ** olan şeydendir; onu zikretmiştik.
Bundan (**القَلْفَع**): yer üzerinde çamurdan kuruyup da kabuk kabuk soyulan şeydir. Bu, üç kelimeden yontulmuştur: **قفع**’dan, **قلع**’dan, **قلف**’ten; açıklanmıştır.
Bundan (**القَرَقُوس**): düz, kaygan tabandır; aslı **القَرَق**’tandır; içindeki **السين** ziyadedir; onu zikretmiştik.
Bundan saçtan (**القَنَازِع**): yükselip uzayan şeydir; aslı **القزع**’dandır; **النون** ziyadedir; onu zikretmiştik.
Bundan (**القرْفُصاء**): adamın, muhtabî oturuşu gibi oturması, sonra ellerini baldırlarının üzerine koymasıdır; sanki onlarla muhtabîdir. Ve denilir: **قرفَصْتُ الرَّجُلَ**: onu sıktım. Bu, içine **الراء** artırılmış olanlardandır; aslı **القَفْص**’tandır; onu zikretmiştik.
Bundan (**أمّ قَشْعَم**): ölüm ve musibet. Bu, içine **الميم** artırılmış olanlardandır; asıl **القَشْع**’dır.
Bundan avcının (**قُرموص**)u: evi. Bu, içine **الراء** artırılmış olanlardandır; aslı **القمص**’tur; geçmişti.
Bundan, İbn Düreyd’in([1]) zikrettiği bir şey: bir deve (**قُرامِلٌ**): yaratılışı büyük. Bu, **لام**’ı artırılmış olanlardandır; aslı **القرم**’dır.
Bundan (**القُطْرُب**): gündüzünü durmadan koşarak geçiren küçük bir canlıdır. Bu, içine **القاف** artırılmış olanlardandır; asıl **الطَّرَب**’dır: insana isabet eden bir hafiflik; koşmasındaki hafifliği sebebiyle ona **قُطرباً** adı verilmiştir. Ve derler ki: **القُطْرب**: deliliktir([2]). Ve **القُطرب**: küçük köpektir; kıyası birdir.
Vaz‘an vaz‘edilmiş olanlardan (**القَلَهْبَسَة**): yuvarlak baş. Ve (**القِطْمِير**): çekirdeğin karnındaki tanecik. Ve (**القِرميد**): tuğla. Ve derler: (**القُرْقُوف**): gezgin. Ve derler (**اقرنْبَع**) oturuşunda: büzüldü. Ve (**اقْمَعَدَّ**): zor oldu. Ve (**اقْذَعَلّ**): zor oldu. Ve (**القَبَعْثَر**) yaratılışı büyük. Ve (**القَرَبوس**) eyer içindir. Ve (**القِنْدَأوة**): büyük. Ve derler: onun üzerinde (**قِرطَعْبَةٌ**) yoktur; yani bir bez parçası. Ve onun üzerinde (**قُذَعْمِلَةٌ**) yoktur. Allah doğruyu daha iyi bilir.
(**قاف** kitabı tamam oldu; Allah doğruyu daha iyi bilir)
--------------ـــ
([1]) Cemhere (3: 341).
([2]) **القاموس**’ta: “melankolinin bir türü”.

**كاف** kitabı:
ـ
