# قنح — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%AD/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%86%D8%AD/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%AD.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: قنح

باب الحاء والقاف والنون
حقن ، حنق ، قنح ، نقح : مستعملة .
حقن : قال الليث : الحَقِينُ : لَبنٌ مَحْقونٌ في مِحْقن . قلت : الحَقِين : اللبنُ الذي قد حُقِنَ في السِّقَاء ، ويجوز أن يُقال للسِّقَاء نفسه مِحْقن ، كما يُقال له مِصْرَبٌ ومِجزَم . وكل ذلك محفوظ عن العرب . ومن أمثالهم : ( أبى الْحَقِينُ العِذْرَة ) يضرب مثلاً للرجل يَعْتَذر ولا عُذْرَ له . وقال أبو عُبيد : أَصْلُ ذلك أن رجلاً ضاف قوماً فاستسْقَاهم لَبناً وعندهم لبنٌ قد حَقَنُوه في وَطْب فاعْتَلُّوا عليه واعتذروا فقال : أبى الحَقِين العِذْرَةَ أي هذا الحَقين يُكَذِّبُكم . وقال المُفَضَّل : كُلّ ما ملأتَ شيئاً أو دَسَسْتَه فيه فقد حَقَنْتَه . ومنه سُمِّيت الْحُقْنَة . قال : وحَقَن الله دمه : حبسه في جلْده وملأَه به ، وأنشد في نعت إبل امتلأَت أَجوافُها : جُرْداً تحقَّنَت النَّجِيلَ كأنّمَا بجُلُودِهِنّ مَدَارِجُ الأَنْبَار وقال الليث : إذا اجتمع الدَّمُ في الجوف
من طَعْنة جائِفَة تقول : احتَقَنَ الدَّمُ في جوفِه . واحْتَقَنَ المريض بالحُقْنَةِ . قال وبعير مِحْقَان : وهو الذي يَحْقِنُ البول فإذا بَال أَكثر . قال : والحاقِنَتان : نُقْرَتَا التَّرْقُوَتين والجميع الحَوَاقِنُ . وقال أبو عُبيد في قول عائشة : ( تُوفِّي رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) بين سَحْرِي ونَحْرِي وحاقِنَتِي وذَاقِنَتي ) . قال أبو عمرو : الحَاقِنَة : النُّقرة التي بين التَّرقُوة وحَبْلِ العاتِق وهما الحاقِنَتَان . وقال أبو زيد : يقال في مَثَل : ( لأُلحِقَنَّ حَوَاقِنَك بَذَواقِنك ) . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الحَاقِنَة المَعِدة ، والذَّاقِنَة : الذَّقَنُ . قال : وأحقَنَ الرجل إذا جمع أَلوان اللبَن حتى تطيب . وأَحقَن بوله إذا حبَسَه . وقال ابن شُمَيل : المُحْتَقِنَ من الضُّرُوع : الواسعُ الفسيح وهو أَحْسَنُهَا قَدْراً كأنما هو قَلْتٌ مُجْتَمع مُتَصَعِّد حسَن ، وإنها لمُحْتَقِنَة الضَّرْع . وقال ابن الأعرابي : الحَلْقَةُ والْحَقْنَةُ : وَجَع يكون في البطن ، والجميع أَحْقَالٌ وَأَحْقَانٌ ، رواه أبو تُرَاب . وفي الحديث : ( لا رأي لِحاقِب ولا حاقِن ) والحاقِنُ في البوْلِ والحاقِبُ في الغَائِطِ . نقح : الليث : النَّقْحُ : تَشْذِيبُك عن العصا أُبَنَها وكذلك في كل شيء من أذى نحَّيْتَهُ عن شيء فقد نَقَحْتَه . قال : وَالمُنَقِّح للكلام : الذي يُنَقِّش عنه ويحسن النَّظر فيه ، وقد نَقَّحتُ الكلام . ورُوَي عن أبي عمرو بن العلاء أَنَّه قال في مَثَل : ( استغْنَت السُّلاَّءَة عن التَّنْقِيح ) ، وذلك أن العصا إِنَّما تُنَقَّح لتَمْلُسَ وتَخْلُق ، والسُّلاَّءة : شَوْكَةُ النَّخْلَة وهي في غاية الاستواء والمَلاَسَة فإن ذهبتَ تَقْشِرُ منها قِشْرَها خَشُنَت ، يُضرب مثلاً لمن يُريد تقويم ما هو مستقيم . وقال أبو وَجْزَةَ السَّعْدِيّ : طَوْراً وَطَوْراً يَجُوبُ العُقْرَ من نَقَحٍ كالسَّنْدِ أَكْبَادُه هِيمٌ هراكِيلُ والنقحُ : الخالصُ من الرَّمل ، والسّنْدُ : ثياب بيض ، وأكبادُ الرَّملِ : أوساطه . والهَراكيلُ : الضِّخامُ من كُثْبَانِه . أبو العبَّاس عن ابن الأعرابي : أنقَحَ الرجُلُ إذا قلعَ حِلية سيفِهِ في الجَدْبِ والفَقْرِ . وأَنْقَح شِعْرَه إذا نَقَّحَه وحَكَّكَه . قنح : قال الليث : القَنْحُ : اتِّخاذُك قُنَّاحَة تَشُدُّ بها عِضادة باب ونحوه تُسَمِّيه الفُرْسُ قَانَه . ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال لِدَرْوَنْدِ البابِ النِّجافُ والنَّجْرانُ ، ولمِتْرَسِه القُنَّاحُ ، ولِعتبتِه النَّهضةُ . وفي حديث أُمِّ زرع : ( وعنده أقولُ فلا أُقَبِّح وأشرب فأَتقنَّح ) وبعضهم يرويه ( فأتَقَمَّح ) . قال ابن جَبَلة : قال شمر : سمعتُ أبا عُبيد يسأَلُ أبا عبد الله الطُّوالَ النَّحْوِي عن معنى قوله فَأَتَقَنَّحَ ؟ فقال أبو عبد الله : أظُنّها تُريد أشربُ قليلاً قَلِيلاً . قال شمر : فقلت : ليس التَّفسيرُ هكذا ، ولكن التّقَنُّح أن يشرب فوق الرِّيِّ ، وهو حَرْفٌ رُوي عن أبي زيد فأعجَبَ ذلك أبا
عُبيد ، قُلْتُ : وهو كما قال شمر ، وهو التَّقَنُّج والتَرْنُّح ، سَمِعْتُ ذلك من أعرابِ بني أسد ، وقال أبو زيد : قَنَحْتُ من الشَّرَاب أَقْنَحُ قَنْحاً إذا تكارهت على شَرْبه بعد الرِّيِّ ، وتَقَنَّحْتُ منه تَقَنُّحاً وهو الغالبُ على كلامهم . وقال أبو الصَّقر : قنِحْتُ أَقْنَح قَنَحاً . وقال غيره : قَنَحْتُ الباب قَنْحاً فهو مَقْنوحٌ : وهو أن تَنْحِتَ خشبةً ثم ترفع الباب بها . تقولُ للنَّجَّارِ : اقنَحْ باب دارِنا فيصنعُ ذلك ، وتلك الخشبة هي القُنَّاحَة وكذلك كلُّ خشبة تُدْخِلُها تحت أُخْرَى لتُحَرِّكَها . حنق : الحَنَق : شِدّة الاغتياظ . تقول : حَنِقَ يَحْنَق حَنَقاً والنعت حَنِق . قال : والإحْنَاقُ : لُزوقُ البطن بالصُّلْب وقال لَبِيد : فأحنَقَ صُلبُها وَسَنَامُها وقال أبو عُبيد : المُحْنِق : القليل اللَّحْم ، واللاَّحِق مثلُه . وقال أبو الهَيْثَمِ : المُحْنِق : الضّامِرُ ، وأنشد : قد قَالَتِ الأَنْسَاعُ للبَطْنِ الْحَق قِدْماً فَآضَتْ كالفَنِيق المُحْنِق وقال الأصمعي في قول ذي الرُّمَّةِ يَصِفُ الرِّكَابَ في السَّفَر : مَحَانِيق تُضْحي وهي عُوجٌ كَأَنَّهَا بِجَوْزِ الفَلاَ مُسْتَأْجَرَاتٌ نَوَائح قال : المَحَانِيق : الضُّمَّر . وروى أبو العبَّاس عن ابن الأعرابي قال : الحُنُق : السِّمانُ من الإبِلِ . قال : وأَحْنَق إذا سَمِنَ فجاء بشحم كثير . قلتُ : وهذا من الأَضْدَادِ . قال : وأَحْنَق الرَّجُلُ إذا حَقَدَ حِقْداً لا ينحلّ . قال : وأَحْنَق الزّرعُ فهو مُحْنِق إذا انتشر سفا سُنْبُلِهِ بعدما يُقَنْبِعُ . ورُوي عن عمرَ أنَّه قال : لا يَصلح هذا الأمرُ إلاَّ لمن لا يُحْنِق على جِرَّته . قال ابنُ الأعرابي : معناه لا يحقد على رَعيَّته : فضربه مثلا ولا يقال للرّاعي جِرَّة .

### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **النون**
**حقن** , **حنق** , **قنح** , **نقح** : kullanımdadır.

**حقن** : Leys dedi: **الحَقِينُ**: bir **مِحْقن** içinde hapsedilmiş süttür. Dedim: **الحَقِين**: kırbaya iğneyle sokulmuş süttür; kırbanın kendisine de **مِحْقن** denilmesi caizdir; tıpkı ona **مِصْرَبٌ** ve **مِجزَم** denildiği gibi. Bütün bunlar Araplardan mahfuzdur. Onların darbımesellerindendir: ( **أبى الْحَقِينُ العِذْرَة** ) özrü olmayan hâlde özür beyan eden adam hakkında mesel olarak vurulur. Ebû Ubeyd dedi: Bunun aslı şudur: Bir adam bir kavme misafir oldu; onlardan süt istedi; yanlarında bir **وَطْب** içinde iğneyle sokup hapsettikleri süt vardı; ona karşı mazeret uydurdular ve özür dilediler; o da dedi ki: **أبى الحَقِين العِذْرَةَ**; yani bu **الحَقين** sizi yalanlıyor. Müfaddal dedi: Her ne zaman bir şeyi doldursan yahut onu içine tıksan, onu **حَقَنْتَه** etmiş olursun. Bundan dolayı **الْحُقْنَة** isimlendirilmiştir. Dedi: Allah onun kanını **حَقَن** etti: onu derisinde hapsetti ve onu onunla doldurdu. İçleri dolmuş develerin vasfında şu beyit okunmuştur:
جُرْداً تحقَّنَت النَّجِيلَ كأنّمَا
بجُلُودِهِنّ مَدَارِجُ الأَنْبَار
Leys dedi: Eğer karın deşen bir yaradan dolayı kan iç boşlukta toplanırsa şöyle dersin: **احتَقَنَ الدَّمُ** onun karnında toplandı. Hasta da **الحُقْنَةِ** ile **احْتَقَنَ** eder. Dedi: **مِحْقَان** bir deve: o, idrarı tutandır; idrar yaptığında daha çok yapar. Dedi: **الحاقِنَتان**: iki köprücük kemiğinin iki çukurudur; çoğulu **الحَوَاقِنُ**’dur. Ebû Ubeyd, Âişe’nin sözü hakkında dedi: ( Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) **بين سَحْرِي ونَحْرِي وحاقِنَتِي وذَاقِنَتي** arasında vefat etti ). Ebû Amr dedi: **الحَاقِنَة**: köprücük kemiği ile omuz bağının arasındaki çukurdur; ikisi **الحاقِنَتَان**’dır. Ebû Zeyd dedi: Meselde şöyle denir: ( **لأُلحِقَنَّ حَوَاقِنَك بَذَواقِنك** ). Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الحَاقِنَة** mide, **الذَّاقِنَة** ise çenedir. Dedi: Adam, sütün renklerini toplayıp hoş oluncaya kadar bir araya getirirse **أحقَنَ** eder. İdrarını tutarsa **أَحقَن** eder. İbn Şümeyl dedi: Memelerden **المُحْتَقِنَ**: geniş, ferah olandır; o, onların kıymetçe en iyisidir; sanki o, toplanmış, yükselmiş, güzel bir **قَلْت** gibidir; ve o, memesi **لَمُحْتَقِنَة**’dir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحَلْقَةُ** ve **الْحَقْنَةُ**: karında olan bir ağrıdır; çoğulu **أَحْقَالٌ** ve **أَحْقَانٌ**’dır; bunu Ebû Türâb rivayet etti. Hadiste: ( **لا رأي لِحاقِب ولا حاقِن** ) vardır; **الحاقِنُ** idrarda, **الحاقِبُ** ise dışkıdadır.

**نقح** : Leys: **النَّقْحُ**: değnekten onun pürüzlerini budayıp gidermendir; aynı şekilde her şeyde, bir şeyden eziyet olanı uzaklaştırırsan onu **نَقَحْتَه** etmiş olursun. Dedi: Söz için **المُنَقِّح**: ondan nakış gibi ayıklayıp çıkaran ve onda bakışı güzelleştirendir; ben sözü **نَقَّحتُ**. Ebû Amr b. el-Alâ’dan rivayet edildiğine göre o bir meselde şöyle dedi: ( **استغْنَت السُّلاَّءَة عن التَّنْقِيح** ); bu, değneğin ancak pürüzsüzleşsin ve eskisin diye **تُنَقَّح** edilmesidir; **السُّلاَّءة**: hurma ağacının dikenidir; o, düzgünlük ve pürüzsüzlüğün nihayetindedir; eğer onun kabuğunu soymaya gidersen kabalaşır; doğrultmak istediği şey zaten doğru olan kimseye mesel olarak vurulur. Ebû Vecze es-Sa‘dî dedi:
طَوْراً وَطَوْراً يَجُوبُ العُقْرَ من نَقَحٍ
كالسَّنْدِ أَكْبَادُه هِيمٌ هراكِيلُ
**النقحُ**: kumdan hâlis olandır; **السّنْدُ**: beyaz elbiselerdir; **أكبادُ الرَّملِ**: onun ortalarıdır. **الهَراكيلُ**: onun kum tepelerinden iri olanlardır. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam kıtlık ve fakirlikte kılıcının süsünü söküp çıkarırsa **أنقَحَ** eder. Şiirini **أَنْقَح** eder: onu **نَقَّحَه** ve onu ovup sürttü.

**قنح** : Leys dedi: **القَنْحُ**: kapı pervazı ve benzerini bağladığın bir **قُنَّاحَة** edinmendir; Farslar ona **قَانَه** der. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Kapının **دَرْوَنْد**’ine **النِّجافُ** ve **النَّجْرانُ** denir; onun eşiğine **القُنَّاحُ**; onun eşiğine (alt eşiğine) **النَّهضةُ**. Ümmü Zer‘ hadîsinde: ( Ve onun yanında söylerim de çirkinlenmem; içerim de **فأَتقنَّح** ederim ) ve bazısı onu ( **فأتَقَمَّح** ) diye rivayet eder. İbn Cebele dedi: Şemmer dedi: Ebû Ubeyd’i, “**فَأَتَقَنَّحَ**” sözünün manası hakkında Ebû Abdillah et-Tuvâl en-Nahvî’ye sorarken işittim; Ebû Abdillah dedi: Zannederim ki “az az içerim” demek istiyor. Şemmer dedi: Ben de dedim: Tefsir böyle değildir; fakat **التّقَنُّح** doyumun üstüne içmektir; bu, Ebû Zeyd’den rivayet edilmiş bir harftir; bu, Ebû Ubeyd’in hoşuna gitti. Dedim: O, Şemmer’in dediği gibidir; o, **التَّقَنُّج** ve **التَرْنُّح**’tur; bunu Benî Esed’in bedevilerinden işittim. Ebû Zeyd dedi: İçkiden **قَنَحْتُ**; **أَقْنَحُ** **قَنْحاً**: doyduktan sonra onu içmeye kendimi zorlayıp tiksinerek (içersem); ondan **تَقَنَّحْتُ** **تَقَنُّحاً**; bu, onların sözünde galip olandır. Ebû’s-Sakr dedi: **قنِحْتُ** **أَقْنَح** **قَنَحاً**. Başkası dedi: Kapıyı **قَنَحْتُ** **قَنْحاً**; o da **مَقْنوحٌ** olur: bu, bir tahta yontman, sonra kapıyı onunla kaldırmandır. Marangoza şöyle dersin: **اقنَحْ** evimizin kapısını; o da bunu yapar; o tahta **القُنَّاحَة**’dır; aynı şekilde, birini hareket ettirmek için altına soktuğun her tahta.

**حنق** : **الحَنَق**: öfkenin şiddetidir. Dersin ki: **حَنِقَ** **يَحْنَق** **حَنَقاً**; sıfat **حَنِق**. Dedi: **الإحْنَاقُ**: karnın sırta yapışmasıdır. Lebîd dedi:
فأحنَقَ صُلبُها وَسَنَامُها
Ebû Ubeyd dedi: **المُحْنِق**: eti az olandır; **اللاَّحِق** da onun gibidir. Ebû’l-Heysem dedi: **المُحْنِق**: zayıf, cılız olandır; ve şu beyiti okudu:
قد قَالَتِ الأَنْسَاعُ للبَطْنِ الْحَق
قِدْماً فَآضَتْ كالفَنِيق المُحْنِق
Asma‘î, Zü’r-Rumme’nin yolculukta binekleri vasfeden sözü hakkında dedi:
مَحَانِيق تُضْحي وهي عُوجٌ كَأَنَّهَا
بِجَوْزِ الفَلاَ مُسْتَأْجَرَاتٌ نَوَائح
Dedi: **المَحَانِيق**: zayıf olanlardır. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **الحُنُق**: develerden semiz olanlardır. Dedi: Semirip çok yağ getirirse **أَحْنَق** eder. Dedim: Bu, zıt anlamlılardandır. Dedi: Adam, çözülmeyen bir kinle kin tutarsa **أَحْنَق** eder. Dedi: Ekin, başağının püskülünü, **يُقَنْبِعُ** olduktan sonra yayarsa **أَحْنَق** eder; o da **مُحْنِق**’tir. Ömer’den rivayet edildiğine göre o dedi: Bu iş, ancak **يُحْنِق** etmeyen kimse için düzelir, **على جِرَّته**. İbnü’l-A‘râbî dedi: Manası: raiyyetine kin tutmaz; onu mesel olarak vurdu; çobana **جِرَّة** denilmez.
