# قنس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%86%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قنس

القَنْسُ والقِنْس: الأَصل؛ قال العجاج:
وحاصِنٍ من حاصنات مُلْسِ،
من الأَذَى ومِن قِرافِ الوَقْسِ،
في قَنْسِ مَجْدٍ فات كل قَنْسِ
وروي: فَوْق كلِّ قَنْسِ. وحاصِن: بمعنى حَصان، أَي هي من نساء عفِيفات مُلْسٍ من العيب أَي ليس فيهنَّ عيب. والقِراف: المُداناة. والوقْس هنا: الفجور؛ قال ابن سيده: وهذا أَحد ما صحفه أَو عبيد فقال القَبْس، بالباء. ويقال؛ إِنه لكريم القِنَسْ. الليث: القَنْس تُسميه الفُرْس الراسَن. وجيءَ به من قِنْسِك أَي من حيث كان.
وقَوْنَسُ الفَرَس: ما بين أُذُنَيْه، وقيل: عظم ناتئ بين أُذنيه، وقيل: مقدّم رأْسه؛ قال الشاعر:
اضْرِبَ عنك الهُمومَ طارِقَها،
ضَرْبَك بالسَّوْط قَوْنَس الفَرس
أَراد: اضْرِبَنْ فحذف النون؛ قال ابن بري: البيت لطرفة. ويقال: إِنه مصنوعٌ عليه وأَراد اضْرِبَنْ، بنون التأْكيد الخفيفة، فحذفها للضرورة؛ وهذا من الشاذ لأَن نون التأْكيد الخفيفة لا تحذف إِلا إِذا لقيها ساكن كقول الآخر:
لا تُهينَ الفقير عَلَّك أَنْ
تَخْضَع يوماً، والدهرُ قد رَفَعهْ
أَراد: لا تُهينَنْ، وحذفُها ههنا قياس ليس فيه شذوذ؛ وفي شعر العباس بن مرداس من ذلك:
واضْرِبَ مِنَّا بالسيوف القَوانِسا
وقَوْنَسُ المرأَة: مقدَّم رأْسها. وقَوْنَسُ البَيْضة من السلاح: مقدَّمها، وقيل أَعلاها؛ قال حُسَيل ابن سُحَيح الضَّبي
(* قوله «ابن سحيح» كذا
بالأصل.):
وأَرْهَبْت أُولى القومِ حتى تَنَهْنَهُوا،
كما ذُدْت يومَ الوِرْدِ هِيماً خَوامسا
بِمُطَّرِدٍ لَدْنٍ صِحاحٍ كُعوبُه،
وذي رَوْنَقٍ عَضْبِ يَقُدُّ القَوانسا
أَرْهَبت: خَوَّفت. وأُولى القوم: جماعتهم المتقدِّمة، وتَنَهْنَهوا: ازْدَجَرُوا ورجعوا. وقوله: كما ذُدْت يوم الوِرد أَي رَدَدْناهم عن قِتالنا أَشدَّ الرد كما تُذادُ الإِبل الخَوامِس عن الماء لأَنها تتَقَحَّم على الماء لشدة عطشها فتضْرَب، يريد بذلك غرائب الإِبل. والهِيمُ: العِطاش، الواحد أَهْيَم وهَيْماء. والعَضْب: القاطع. والقَوْنَس: أَعلى البيضة من الحديد. الأَصمعي: القَوْنَس مقدّم البيضة، قال: وإِنما قالوا قَونَس الفَرَس لمقدّم رأْسه. النضر: القَوْنَس في البيضة سُنْبُكُها الذي فوق جُمْجُمَتها، وهي الحديدة الطويلة في أَعلاها، والجمجمة ظهر البيضة، والبيضة التي لا جمجمة لها يقال لها المُوَأَّمَة. ابن الأَعرابي: القَنَسُ الطُّلَعاء، وهي القيءُ القليل؛ فأَما قول الأَفوه
(* قوله «فأَما قول الأفوه
إلخ» هكذا في الأَصل وسقط منه جواب أَما.):
أَبْلِغْ بَني أَوْدٍ، فقد أَحسَنوا
أَمْسِ بِضَرْبِ الهامِ، تحت القْنُوسْ

### Türkçe

**القَنْسُ** ve **القِنْس**: asl (kök/temel); el-‘Accâc dedi ki:

Ve (o), **مُلْس** (olan) hâsınât (kadınlar)dan bir **حاصِن**,
Eziyetten ve **قِرافِ الوَقْسِ**’ten,
Bir **قَنْسِ** (olan) şerefte; her **قَنْس**’i geçti

Ve şöyle rivayet edildi: “Her **قَنْس**’in üstünde.” Ve **حاصِن**: **حَصان** mânâsınadır; yani o, iffetli kadınlardandır. **مُلْس**: ayıptan (arınmış) demektir; yani onlarda ayıp yoktur. **القِراف**: yakınlık kurma. **الوقْس** burada: fucûr (ahlâksızlık); İbn Sîde dedi ki: Bu, Ebû ‘Ubeyd’in tashîf ettiği şeylerden biridir; o da **القَبْس** dedi, **الباء** ile.

Ve denilir: “Şüphesiz o, kerîm **القِنَسْ**’tir.” el-Leys: **القَنْس**’e Farslar **الراسَن** adını verir. Ve o, senin **قِنْسِك**’inden getirildi; yani bulunduğu yerden.

Ve atın **قَوْنَسُ**’u: iki kulağı arasındaki şeydir; ve denildi: iki kulağı arasında çıkıntılı bir kemiktir; ve denildi: başının ön kısmıdır; şair dedi ki:

Üzerine gelen kederleri senden uzaklaştır,
Senin kamçıyla atın **قَوْنَس**’unu vurman gibi

Muradı: “**اضْرِبَنْ**” idi; nûnu hazfetti. İbn Berrî dedi ki: Beyit, Tarafe’nindir. Ve denilir: Ona karşı uydurmadır; ve muradı “**اضْرِبَنْ**” idi, hafif te’kîd nûnu ile; zaruret için onu hazfetti. Bu, şâzdandır; çünkü hafif te’kîd nûnu, ancak onu bir sâkin karşıladığında hazfedilir; diğerinin sözü gibi:

Fakiri hor görme; umulur ki sen
Bir gün boyun eğersin; hâlbuki zaman onu yükseltmiştir

Muradı: “**لا تُهينَنْ**” idi; onu burada hazfetmek kıyastır, onda şüzûz yoktur. el-‘Abbâs b. Mirdâs’ın şiirinde de bundan vardır:

Ve bizden kılıçlarla **القَوانِسا**’yı vur

Kadının **قَوْنَسُ**’u: başının ön kısmıdır. Silâhtan **البَيْضة**’nin **قَوْنَسُ**’u: onun ön kısmıdır; ve denildi: onun üst kısmıdır; Husayl b. Suhayh ed-Dabbî dedi ki
(* “ibn Suhayh” sözü: asılda böyle.):

Kavmin öncü takımını korkuttum; ta ki vazgeçip dursunlar,
Tıpkı su başı gününde susuz develeri beşer beşer sürüp uzaklaştırdığım gibi
Sağlam topukları olan, esnek, düzgün bir (silâh) ile,
Ve parlak, keskin bir (kılıç) ile; **القَوانِسا**’yı yarıp keser

**أَرْهَبت**: korkuttum. **أُولى القوم**: onların önde gelen topluluğu; ve **تَنَهْنَهوا**: vazgeçtiler ve geri döndüler. Ve onun sözü: “**كما ذُدْت يومَ الوِرْدِ**” yani onları bizimle savaşmaktan en şiddetli geri çevirişle geri çevirdik; tıpkı susuzluğunun şiddetinden suya atılmaya yeltendiği için dövülüp su’dan uzaklaştırılan **الخَوامِس** develerin sudan uzaklaştırılması gibi; bununla develerin gariplerini kasteder. **الهِيمُ**: susuzlar; tekili **أَهْيَم** ve **هَيْماء**. **العَضْب**: kesen. **القَوْنَس**: demirden **البيضة**’nin üst kısmıdır. el-Asma‘î: **القَوْنَس**, **البيضة**’nin ön kısmıdır; dedi ki: Atın **قَونَس**’u demeleri ancak başının ön kısmı içindir. en-Nadr: **القَوْنَس**, **البيضة**’de onun **سُنْبُكُها**’sıdır; **جُمْجُمَتها**’nın üstündeki şeydir; o, onun üst kısmındaki uzun demirdir. **الجمجمة**: **البيضة**’nin sırtıdır. **جمجمة**’si olmayan **البيضة**’ye **المُوَأَّمَة** denir. İbnü’l-A‘râbî: **القَنَسُ**: **الطُّلَعاء**’dır; o da az kusmuktur. Amma el-Efveh’in sözü
(* “amma el-Efveh’in sözü…”: asılda böyle; “amma”nın cevabı ondan düşmüştür.):

Benî Ewd’a ulaştır; çünkü onlar güzel yaptılar
Dün, başları vurmakla; **القْنُوسْ**’un altında
