# قنم — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D9%85/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%86%D9%85/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D9%85.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: قنم

ق ن م
قنم ، قمن ، نقم ، نمق : مستعملة .
نقم : قال الله جلّ وعزّ : ( قُلْ يَ ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اأَهْلَ الْكِتَابِ هَلْ تَنقِمُونَ مِنَّآ إِلاَّ أَنْ ءَامَنَّا بِاللَّهِ ) ( المائدة : 59 ) .
قال أبو إسحاق : يقال : نَقَمْتُ على الرجل أنقِم ، ونَقِمْتُ عليه أنقَم ، والأجود نَقَمْتُ أنقِم ، وهو الأكثر في القراءة .
قال الله : ( شُهُودٌ وَمَا نَقَمُواْ مِنْهُمْ إِلاَّ أَن يُؤْمِنُواْ ) ( البروج : 8 ) .
قال : ومعنى : نَقَمتُ : بالغْتُ في كَراهة الشيء .
وقال ابن الرّقيات :
ما نَقَموا مِن بني أميّة إل
لاَ أنّهم يَحلُمون إن غضبوا
يروى بالفتح والكسر نَقَموا ونَقِموا .
وقال الليث يقال : لَم أرْضَ منه حتى نَقَمْتُ وانتَقَمْت : إذا كافأه عُقوبةً بما صَنَع .
وقال :
نقود بأرسان الجياد سَرَاتنا
ليَنقِمنَ وِتراً أو ليدفَعْنَ مَدفَعا
يقال : نَقم فلانٌ وِترَه ، أي : انتقم .
قال أبو سعيد : معنى قول القائل : ( مثلي مثل الأرقم ، إن يُقتَلْ ينقَم ، وإن يُتركَ يلقم ) . قوله : إن يقتل ينقم ، أي : يثأر به .
قال : والأرقم : الذي يشبه الجانّ ، والناس يتقون قتله لشبهه بالجانّ . والأرقمُ مع ذلك من أضعف الحيات وأقلّها عضّاً .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : النِّقمة : العقوبة . والنِّقمة : الإنكار .
قال : وقوله : ( هَلْ تَنقِمُونَ مِنَّآ ) ( المائدة : 59 ) ، أي : هل تُنْكرون .
قلتُ : يقال : النَّقِمة والنِّقْمة : للعقوبة .
وناقم : تمرٌ بعُمانَ . وناقِم : حيٌّ من اليَمن .
نمق : قال الليث : يقال : نمَّقتُ الكتاب تنميقاً : إذا حسنتَه وجَودْتَه ، ولو قيل بالتخفيف لحسُنَ .
أبو عبيد عن أبي زيد : نَمَقْتُه أنمقُه نَمقاً ، ولمقتُه ألمُقُه لمقاً .
قال أبو عبيد : ويقال : نَمَّقْتُ الكتاب ونَبَّقْتُه ، ونَمَقْتُه واحد .
وقال شمر : بَنَّقْتُه مقلوب من نَبقْتُه .
وقال الأصمعيُّ : يقال للشيء المرْوِح فيهِ نَمقَهُ وزَهْمَقَهُ ونَمَسهُ .
قمن : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إني قد نُهيتُ عَنِ القراءة في الركوع والسجود . فأما الركوع فعظِّموا الله فيه ، وأما السجود فأكثروا فيه من الدُّعاء ، فإنّه قَمِنٌ أن يستجاب لكم ) .
قال أبو عبيد : قوله : قمنٌ كقولك جَديرٌ وحَرِيٌّ أن يُستجاب لكم .
يقال : فلانٌ قَمِنٌ أن يفعل ذلك . وقمينٌ أن يفعل ذلك فمن قال قمِنٌ أراد المصدَر فلم يُثنِّ ولم يَجمع ولم يؤنِّث .
يقال : هما قمنٌ أنْ يَفْعَلا ذاك ، وهم قمنٌ أن يَفعلوا ذاك ، وهُنّ قمنٌ أن يفْعلْن ذاك . ومَن قال قمِنٌ أراد النعْتَ فثَنّى وجَمَع فقال : هما قَمِنان وهم قَمِنُون ، ويؤنث على ذلك ويجمع وفيه لُغَتان هو قمنٌ أن يفعل ذاك وقمينٌ أن يفعل ذاك .
وقال قيس بن الخطيم :
إذا جاوَزَ الإثنين سِرٌّ فإنّه
بِنثّ وتكثير الوشاةِ قمينُ
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : القَمِن : القريب . والقَمِن : السَّريع .
وقال أبو عمرو : القَمِن : السريع .
قال ابن كيسان : قمينٌ بمعنى حريٌّ ، مأخوذ من تقمَّنتُ الشيء : إذا أشرفتَ عليه أن تأخذه .
وقال غيره : هو مأْخوذ من القمين بمعنى السريع والقريب .
وقال اللِّحياني : إنّه لمقْمَنَةٌ أن يَفعل ذاك ، وإنهم لمقْمَنَةٌ أن يفعلوا ذاك ، لا يثنى ولا يُجمع في المذكر والمؤنث ، كقولك : مَخْلَقَةٌ ومَجْدَرة .
قنم : الأصمعي وغيْره : قَنِم الوَطْبُ يَقْنَم قَنماً فهو قَنم وأَقنُم : إذا تغيرتْ رائحته .
وأنشد :
وقد قَنِمتْ مِن صَرِّها واحتلابها
أنامِلُ كفَّيها وللْوطبُ أقْنَم
ويقال : فيه قَنَمةٌ ونمقة : إذا أروحَ وأَنتن .

### Türkçe

ق ن m
**قنم** , **قمن** , **نقم** , **نمق** : kullanımdadır.

**نقم** : Allah, azîz ve celîl, şöyle dedi: (De ki, ey Kitap ehli, bizden ancak Allah’a iman etmiş olmamızdan dolayı mı **تَنقِمُونَ**?) (el-Mâide: 59).

Ebû İshâk dedi: Denir ki: “Erkeğe karşı **نَقَمْتُ** … **أنقِم**”, ve “Ona karşı **نَقِمْتُ** … **أنقَم**”; daha iyi olan “**نَقَمْتُ** … **أنقِم**”dir ve kıraatte en çok olan odur.

Allah dedi: (Şahitlerdir; onlardan ancak “iman etmeleri” dışında bir şey **نَقَمُواْ** etmediler) (el-Burûc: 8).

Dedi: **نَقَمتُ**’un manası: bir şeyin kerih görülmesinde mübalağa ettim.

İbnü’r-Ruqayyât dedi:
“Benî Ümeyye’den **نَقَموا** etmediler, ancak
Öfkelendiklerinde hilm ederler (diye).”

Fetha ve kesre ile rivayet olunur: **نَقَموا** ve **نَقِموا**.

Leys dedi: Denir ki: “Ondan razı olmadım, ta ki **نَقَمْتُ** ve **انتَقَمْت** edinceye kadar”: Yaptığı şey sebebiyle ona ceza ile karşılık verdiği zaman.

Ve dedi:
“Ciyâdın yularlarıyla efendilerimizi sevk ederiz,
Bir kin (öç) **ليَنقِمنَ** etsinler yahut bir savmayı savsınlar diye.”

Denir ki: “Falan, öcünü **نَقم** etti”, yani: **انتقم** etti.

Ebû Saîd dedi: Söyleyenin sözü: “Benim misalim **الأرقم**’ın misali gibidir; eğer öldürülürse **ينقَم** olunur, eğer bırakılırsa yutulur.” Sözü: “Eğer öldürülürse **ينقَم** olunur”, yani: onunla öç alınır.

Dedi: **الأرقم**: cinne benzeyen (yılandır); insanlar, cinne benzerliğinden dolayı onu öldürmekten sakınırlar. **الأرقم** bununla beraber yılanların en zayıflarındandır ve ısırması en az olanlarındandır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **النِّقمة**: ceza. **النِّقمة**: inkâr.

Dedi: Ve onun sözü: (Bizden “**تَنقِمُونَ**” mu?) (el-Mâide: 59), yani: inkâr mı ediyorsunuz?

Dedim: **النَّقِمة** ve **النِّقْمة**: ceza içindir.

**وناقم**: Umân’da bir hurmadır. **وناقِم**: Yemen’den bir kabiledir.

**نمق** : Leys dedi: Denir ki: “Kitabı **نمَّقتُ** onu **تنميقاً**”: onu güzelleştirip iyi yaptığım zaman; hafifletme ile söylense de güzel olurdu.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Onu **نَمَقْتُه** … **أنمقُه** … **نَمقاً**; ve onu **لمقتُه** … **ألمُقُه** … **لمقاً**.”

Ebû Ubeyd dedi: “Kitabı **نَمَّقْتُ** ve **نَبَّقْتُه** denir; **نَمَقْتُه** ikisi birdir.”

Şemmer dedi: “**بَنَّقْتُه**”, “**نَبقْتُه**”nin ters çevrilmişidir.

Asma‘î dedi: İçinde koku bulunan şeye **نَمقَهُ** ve **زَهْمَقَهُ** ve **نَمَسهُ** denir.

**قمن** : Nebî’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet olundu ki dedi: “Ben, rükû ve secdede kıraatten nehyolundum. Rükûya gelince, onda Allah’ı tazim edin; secdeye gelince, onda duayı çoğaltın; çünkü o, sizin için icabet olunmaya **قَمِنٌ**’dir.”

Ebû Ubeyd dedi: Onun sözü: **قمنٌ**, “size icabet olunmaya **جَديرٌ** ve **حَرِيٌّ**” demen gibidir.

Denir ki: “Falan, bunu yapmaya **قَمِنٌ**’dir.” Ve “bunu yapmaya **قمينٌ**’dir.” Kim **قمِنٌ** derse, masdarı kastetmiştir; ikilemez, çoğul yapmaz ve müennes yapmaz.

Denir ki: “İkisi, şunu yapmaya **قمنٌ**’dir; onlar, şunu yapmaya **قمنٌ**’dir; onlar (kadınlar), şunu yapmaya **قمنٌ**’dir.” Kim **قمينٌ** derse, sıfatı kastetmiştir; ikiler ve çoğullar; şöyle der: “İkisi **قَمِنان**’dır ve onlar **قَمِنُون**’dur”; buna göre müennes yapılır ve çoğul yapılır. Ve onda iki lugat vardır: “O, şunu yapmaya **قمنٌ**’dir” ve “**قمينٌ**’dir.”

Kays b. el-Hatîm dedi:
“İkiyi aşarsa bir sır, şüphesiz o,
İfşa ve gammazların çoğaltılmasıyla **قمينُ**’dir.”

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **القَمِن**: yakın. **القَمِن**: hızlı.

Ebû Amr dedi: **القَمِن**: hızlı.

İbn Keysân dedi: **قمينٌ**, **حريٌّ** manasındadır; “Şeyi **تقمَّنتُ**”dan alınmıştır: onu almaya yaklaştığın zaman.

Başkası dedi: O, **القَمِن**’den alınmıştır; hızlı ve yakın manasındadır.

Lihyânî dedi: “Şunu yapması, şüphesiz **لمقْمَنَةٌ**’dir; ve onların şunu yapmaları, şüphesiz **لمقْمَنَةٌ**’dir”; müzekker ve müenneste ikilenmez ve çoğul yapılmaz; “**مَخْلَقَةٌ**” ve “**مَجْدَرة**” demen gibi.

**قنم** : Asma‘î ve başkası: **قَنِم** tulum **يَقْنَم** **قَنماً**; o, **قَنم** ve **أَقنُم**’dur: kokusu değiştiği zaman.

Ve inşad etti:
“Onun soğuğundan ve sağılmasından dolayı **قَنِمتْ** oldu,
İki elinin parmakları; ve tulum ise **أقْنَم**’dır.”

Ve denir ki: Onda **قَنَمةٌ** ve **نمقة** vardır: koku saldığı ve kokuştuğu zaman.
