# قهر (ق-ه-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%87%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ovalarda yükselen münferid dağlara denir

- Harfler: ق - ه - ر
- Kur'an'da: 10 geçiş · 10 ayet · 5 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْقَهَّارُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%82%D9%8E%D9%87%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%B1%D9%8F.md) | الْفَعَّالُ | Baskın | 4 | 4 | [12:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/ayet/12:39.md) |
| [الْقَاهِرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%82%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%90%D8%B1%D9%8F.md) | الْفَاعِلُ | Baskın | 2 | 2 | [6:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/ayet/6:18.md) |
| [الْقَهَّارِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%82%D9%8E%D9%87%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%B1%D9%90.md) | الْفَعَّالِ | Baskın | 2 | 2 | [14:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/ayet/14:48.md) |
| [تَقْهَرْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%82%D9%92%D9%87%D9%8E%D8%B1%D9%92.md) | تَفْعَلْ | Baskı yapma | 1 | 1 | [93:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/ayet/93:9.md) |
| [قَاهِرُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/siga/%D9%82%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلُونَ | Baskınlar | 1 | 1 | [7:127](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/ayet/7:127.md) |

## Mücavir kökler — 58 mücavir (74 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 7 ortak ayet · G² 41 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
2. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 18 · Üst
3. [برز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B2.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Bariz çıkıntı demektir
4. [فرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fert (tı) Topluluktan ayrılan kişidir
5. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 7 ortak ayet · G² 7 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
6. [شبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Benzeşen
7. [سجن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dibi çepeçevre kazılmış hurma ağacı demektir
8. [صفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Seçip ayırdı
9. [يتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AA%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
10. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
11. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Şey
12. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
13. [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kör demektir
14. [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hafy, Sık ağaçlı yerdir
15. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
16. [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bedr dolunay demektir
17. [ملأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Mil” doldurulmuş çuval, “mülle” doldurulup ağzı dikilen…
18. [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hafız çanta demektir
19. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
20. [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
21. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ana kapının önündeki bekçidir
22. [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fesad “Visad” yıkılmış uzanmış ağaç parçası, yastık…
23. [نفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fayda eder
24. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
25. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kadınlar
26. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
27. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
28. [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
29. [فرعون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Firavun
30. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
31. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
32. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Yavru” demektir
33. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
34. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
35. [نذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
36. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Yemm” durgun akan su demektir
37. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
38. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
39. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Musa
40. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Oğullar
41. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
42. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dane, inek yavrusuna denir
43. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Tasma kayış demektir
44. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
45. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
46. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Uyanık yılan demektir
47. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ateş demektir
48. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayr : At sürüsü demektir
49. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Gem demektir
50. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Veli arka demektir
51. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
52. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
53. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Zalimler
54. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
55. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
56. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
57. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Saçak demektir
58. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قهر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [غلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%A8.md), [علو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%88.md), [سلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B7.md) |
| Zıt Kök | [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir varlığı üstten kuşatarak, direncini kırıp iradesi dışında boyun eğdirme ve baskın gelme |
| Çekirdek Özet 2 | Allah'ın bütün varlık hiyerarşisi üzerindeki mutlak, aşılamaz ve direnilemez ontolojik üstünlüğü |
| Çekirdek Özet 3 | Karşı konulamaz egemenliğin tekliği ilkesi; gücün zayıf üzerinde keyfî tahakküme dönüşmesinin yasaklanması |
| Kritik Hata Riski | Kökün anlamını salt kör bir zorbalık ve haksız şiddet düzeyine indirgeyerek ilahî sıfatlardaki adalet ve kuşatıcı nizam boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قه | Ani bir enerji boşalımı, sert bir yönelim veya ses/güç patlamasıyla dışa vurma; [قهقه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D9%82%D9%87.md) kökünde sesin kesik ve baskın çıkması, [قهقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D9%82%D8%B1.md) kökünde ise sert taş ve ani geri çekilme hareketinde görülür. | ر | Çekirdeğin taşıdığı ani ve sert enerji, baş veya tepe noktasını temsil eden harfin eklenmesiyle dikey bir yön kazanmış; güç üstten alta doğru inen, baş eğdiren ve karşı konulamaz bir galebe ve tahakküme dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Gücün belirli bir merkezde yoğunlaşmasını, sınır çizici ve kuşatıcı bir kudret odağını simgeler. |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Varlığın açıkça belirmesini, nefes kesen bir tesirle tecelli eden heybet ve tezahürü ifade eder. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Dikey eksende en yüksek mertebeyi, tepeyi, üstte olmayı ve hiyerarşik liderliği temsil eder. |
| قهر | Merkezî ve sınırlayıcı bir kudretin (ق), kaçınılmaz bir tezahürle ortaya çıkarak (ه), en üst noktadan (ر) aşağıya doğru baskı kurup baş eğdirmesi eylemidir. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dikey olarak yükselen sarp dağ ve kayalıkların ovaya hâkim olması; bir şeyi üstten kavrayıp aşağıya doğru bastırarak direncini kırma; etin ateşte suyunun iyice çıkıp yumuşayıncaya kadar ezilerek pişirilmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | El-Muhabbel es-Sa‘dî, ez-Zibrikan ve kabilesini hicvederken kökü boyun eğdirilme ve alçaltılma anlamında kullanmıştır: تَمَنّى حُصَيْنٌ أنْ يَسُودَ جذاعَهُ / فأمسى حُصينٌ قد أذَلَّ وأقْهَرا |
| Erken Arapça kullanım | Ka‘b b. Züheyr şiirinde kökü çevreye tepeden bakan yüksek gözetleme yeri anlamında mecazen dağ/tepe için kullanmıştır: ونار قبيل الليل بادرت قدحها / حيا النار قد أوقدتها للمسافر / فلوح فيها زاده فربأته / على مرقب يعلو الأحزة قاهر |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça قهر kökü, Sami dilleri ailesinde özellikle Güney Sami sahasında ve klasik Arapçada tam semantik olgunluğuna erişmiş bir gövdedir. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) bu kökün doğrudan sesdeşi olan birincil fiil kökü yaygın bir kullanım alanı bulamaz; İbranice ve Aramice bu kavram alanını daha çok k-b-ş (ayaklar altına alma, bastırma) veya g-b-r (üstün gelme) kökleriyle karşılar. Arapçada ise kök, somut coğrafi ve fiziksel yükseklik tasavvurundan (yüksek dağlar, sert taşlar) hareketle, yukarıdan aşağıya yönelen dikey bir güç uygulama, iradesizleştirme ve boyun eğdirme anlam matrisine evrilmiştir. Bu durum, kökün Arap dilinde hem ontolojik bir üstünlüğü hem de psiko-sosyal bir zaptedişi eşzamanlı ifade eden özgün bir gelişim çizgisi izlediğini göstermektedir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Somut dikey yükseklikten soyut mutlak galebeye geçiş | Yüksek dağ ve sarp kayalık tasavvurundan (cibâl kavâhir) üstten bastırarak iradeyi kırma ve boyun eğdirme (el-ahzu min fevk) kavramına genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ağırlıklı semantik gelişim | Kuzeybatı Sami dillerinde kök zayıf veya dolaylı iken, Arapçada dikey hâkimiyet ve ezici üstünlük ekseninde bağımsız ve güçlü bir fiil kökü olarak billurlaşmıştır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik güç ve sertlik kökleriyle paralellikler | Sertlik, katılık ve geri püskürtme bildiren arkaik köklerle anlamsal örtüşmeler mevcuttur. | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lane's Arabic-English Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قهر | Anlamlı | Üstten bastırarak hâkim olma | Karşı tarafın direncini kırıp rızası hilafına üstünlük kurma. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [قره](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%87.md) | Anlamlı | Saf ve katıksız olma | Suyun veya bir maddenin berraklaşması, lekesiz hale gelmesi. | Kur'an'da geçmez. |
| [هقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%82%D8%B1.md) | Anlamlı | Çökme, şiddetli açlık | Açlıktan veya yorgunluktan dermansız kalıp yıkılma hali. | Kur'an'da geçmez. |
| [هرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D9%82.md) | Anlamlı | Dökmek, akıtmak | Suyun veya kanın yukarıdan aşağıya boşaltılması, dökülmesi. | Kalb/akrabalık yoluyla dökme eylemi; Kur'an'da geçmez. |
| رقه | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş altında müstakil bir kök kullanımı kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [رهق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D9%82.md) | Anlamlı | Kuşatmak, bürümek, örtmek | Bir şeyin üzerini aniden ve bütünüyle sarıp kaplaması, hafiflik ve haksızlık. | Hedef kökle ortak üstten kuşatma boyutu; Kur'an'da geçer. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قهر | Merkez | Mutlak galebe ve dikey tahakküm | Gücün yukarıdan aşağıya inerek muhatabın direncini tamamen kırması ve rızasını hükümsüz kılması. | Üstten bastırma ve baş eğdirme odağı belirleyicidir. |
| [غلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%A8.md) | Komşu | Mücadele sonunda üstün gelme | İki denk veya yarışan güç arasındaki çekişmenin neticesinde bir tarafın zafer kazanması. | Çekişme ve yarışma süreci içerir; قهر kökünde ise başlangıçtan itibaren aşılamaz bir dikey hiyerarşi vardır. |
| [علو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%88.md) | Komşu | Mekânsal ve rütbesel yükseklik | Bir konumun, rütbenin veya varlığın diğerinden daha yukarıda bulunması durumu. | Salt yüksekliği bildirir; قهر gibi zorunlu bir fiilî baskı ve boyun eğdirme içermeyebilir. |
| [سلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B7.md) | Komşu | Nüfuz ve tasarruf yetkisi | Bir nesne veya kimse üzerinde meşru ya da fiilî hâkimiyet, baskı kurma gücü. | Hükmetme kudretidir; قهر bu kudretin direnişleri tamamen sıfırlayan icraat yönüdür. |
| [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) | Zıt | Boyun eğme, alçalma, güçsüzlük | Karşıdaki irade karşısında yumuşama, itaat etme, direnç gösteremeyip alta düşme hali. | قهر eyleminin muhatabında ortaya çıkan edilgen durumdur. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قهر | Üstten ezerek boyun eğdirme | Karşı konulamaz kudretle iradeleri hükümsüz kılan dikey galebe. | Kesin |
| Latince | Debellare, subjugare, comprimere | Savaşa son vererek boyun eğdirmek, boyunduruk altına almak | Subjugare kelimesi dikey bir boyunduruk koymayı karşılar ancak ilahî ontolojik kuşatıcılığı dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Subdue, vanquish, overpower | Boyun eğdirmek, ezmek, üstün gelmek | Overpower fiziksel ve dinamik baskıyı, subdue ise iradenin kırılmasını karşılar; ontolojik mutlaklık boyutu eksik kalır. | Güçlü |
| Almanca | Unterwerfen, bezwingen, überwältigen | Boyun eğdirmek, alt etmek, galebe çalmak | Unterwerfen aşağıya atıp hâkim olmayı anlatır; beşerî ilişkilerde siyasi tahakkümü iyi karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Dompter, subjuguer, terrasser | Zapt etmek, boyun eğdirmek, yere sermek | Terrasser yere sermeyi, dompter ise vahşi direnci kırmayı vurgular; dikey aşkınlığı tam vermez. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْقَهَّارُ | Mutlak ve tek ontolojik galebe sahibi | Şirkin imkânsızlığı, tevhîd vurgusu ve kıyametteki mutlak egemenlik bağlamı (Yûsuf [12:39](https://lisan.digital/tr/ayet/12:39.md), İbrâhîm [14:48](https://lisan.digital/tr/ayet/14:48.md), Sâd [38:65](https://lisan.digital/tr/ayet/38:65.md), Mü'min [40:16](https://lisan.digital/tr/ayet/40:16.md)). |
| الْقَاهِرُ | Bütün kulların üzerinde dikey tasarruf ve hiyerarşik üstünlük | Yaratılmışların Allah karşısındaki acziyeti, meleklerin ve ölümün gönderilmesi bağlamı (En‘âm [6:18](https://lisan.digital/tr/ayet/6:18.md), En‘âm [6:61](https://lisan.digital/tr/ayet/6:61.md)). |
| قَاهِرُونَ | Beşerî istibdat, ezici siyasi tahakküm iddiası | Firavun ve yönetiminin İsrâiloğulları üzerinde kurduğu zorbaca baskı ve üstünlük iddiası bağlamı (A‘râf [7:127](https://lisan.digital/tr/ayet/7:127.md)). |
| تَقْهَرْ | Zayıfı ezme, hakkını çiğneme, hor görme | Güçlünün kimsesiz ve zayıf üzerindeki haksız tahakkümünün yasaklanması bağlamı (Duhâ [93:9](https://lisan.digital/tr/ayet/93:9.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Esmâ-i Hüsnâ ve sıfâtullah bahisleri | Allah'ın el-Kāhir ve el-Kahhâr sıfatlarının zâtî/fiilî niteliği; irade-i külliye karşısında mümkinâtın konumu ve cebir meselesi. | Varlık düzeninde hiçbir şeyin O'nun irade ve kudret sınırları dışına çıkamayacağı mutlak ontolojik egemenlik. |
| Fıkıh | Hukukî tasarruflarda ikrah ve gasb bahisleri | Bir hakkın cebren (kahren) alınmasının akdin sıhhatine etkisi; zorbalıkla mülkiyete el koymanın geçersizliği. | Rızayı ortadan kaldıran, hukuken gayrimeşru fiilî baskı ve zorlama. |
| Tefsir | Tevhîd ve kıyamet tasvirleri | "Üzerlerinde kāhir olan" ifadesindeki "üstünde" (fevka) kaydının mekânsal değil rütbesel ve kudret bakımından oluşu. | Aşkın otoritenin yarattığı sarsılmaz hâkimiyet ve kulların kaçınılmaz teslimiyeti. |
| Hadis | Dua, istiâze ve fitne rivayetleri | Borcun ve insanların kahrından (ve kahri'r-ricâl) Allah'a sığınma; zillet ve çaresizlikten korunma yakarışı. | İnsanın başkaları karşısında direncinin kırılması, çaresiz ve ezilmiş duruma düşmesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhidî varlık nizamı | Mutlak Ontolojik Egemenlik | Sahte ilahların ve putların acziyetini ifşa ederek mutlak itaati tek bir merkeze bağlama. | Kâinattaki tüm sebepler ve varlıklar, nihai tahlilde Allah'ın karşı konulamaz iradesine boyun eğmek zorundadır. | Kesin |
| İlmi | Doğa yasaları ve determinizm | Fiziksel Kanunların Aşılmazlığı | Maddî evrende determinist ilkelerin varlığı mecbur kılması ve ihlal edilemez yapısı. | Tabiat kanunları, madde üzerinde istisnasız bir dikey galebe kurarak işleyişi zorunlu kılar. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve kamu düzeni | Hukukî Yaptırım ve Meşru Güç Tekeli | Meşru otoritenin anarşiyi önlemek için uyguladığı caydırıcı ceza ve yaptırım gücü. | Firavunî istibdat kahrın gayrimeşru kötüye kullanımı iken, adil devlet düzeninde kahır hukukun icra vasıtasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve piyasa ilişkileri | Tekelleşme ve Zorba Tasarrufun Engellenmesi | Ekonomik gücün zayıf tarafları ezmesini (sömürüyü) önleyici regülasyon. | Güçlünün yetimin ve yoksulun malını zorla (kahren) gasp etmesinin haram kılınması piyasa adaletini kurar. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hiyerarşik baskın kuvvet / Çöküş potansiyeli | Bir sistemde kendisinden daha düşük enerji düzeyindeki tüm alt durumları tek bir yöne zorlayan ve karşıt kuvvetleri sıfırlayan baskın alan (örneğin kütleçekim tekilliğinin olay ufkundaki kaçınılmaz çekimi). | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Asimetrik tahakküm / İradeyi hükümsüz kılan zorlayıcı iktidar | Sosyoloji ve siyaset biliminde taraflar arasındaki güç dengesinin tamamen tek taraflı hale gelerek alttakinin müzakere ve direnç payını sıfıra indiren asimetrik güç kullanımı. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca zalimce yapılan bir "ezme, yok etme, beddua neticesinde helak etme" (Türkçedeki 'kahrolsun/kahretmek' kalıbı) algısına sıkıştırmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök sadece helak edici bir öfkeyi değil; evrenin dengesini tutan, şirki mantıksal olarak imkânsız kılan, varlık hiyerarşisinde üstün olanın altındakileri nizam içinde tutmasını sağlayan kuşatıcı bir ontolojik üstünlüğü ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah'ın el-Kahhâr ismini kör bir intikamcılık ve şiddet gibi algılayarak O'nun hikmet, adalet ve vahdâniyet ile olan ayrılmaz bağını koparmak; zayıfa yönelik yasaklanan "kahır" ile meşru ilahî kahrı birbirine karıştırmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın tevhîd tasavvurunda Allah'ın birliği ile gücünün aşılamazlığı arasındaki doğrudan bağı kurar; "el-Vâhidü'l-Kahhâr" terkibiyle çok tanrıcılığın ontolojik olarak imkânsız olduğunu, çünkü birden fazla mutlak güç sahibinin olamayacağını delillendirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılış ve diriliş tartışmalarında, şirkin temelsizliğini ortaya koyan polemiklerde, Firavun'un mütekebbir saltanat tasvirlerinde ve yetim/yoksul hukukunu koruyan ahlakî buyruklarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yeryüzündeki tiranların ve zalim güçlerin geçici baskılarını (Firavun'un "biz onların üstünde kāhirleriz" iddiasını) mutlak zanneden algıyı düzeltir; gerçek kahrın yalnızca dikey olarak tüm kulların üstünde olan Allah'a ait olduğunu hatırlatır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yüksek bir mevkiden veya dağdan aşağıya doğru inen, karşıdaki engelin direncini sıfırlayarak onu rızası dışında zapt eden ve baş eğdiren dikey kuvvet.
- Soyut anlam: Karşı konulamaz, sorgulanamaz ve dengi bulunmayan aşkın bir iradenin altındaki tüm varlık tabakasını bütünüyle kuşatarak hükmü altına alması.
- Sistematik karşılık: Ontolojik hiyerarşide tek bir merkezî kudretin varlığı zapt etmesi, meşru düzende adaletin teminatı olan yaptırım tekeli, ahlakî alanda ise zayıfın ezilmesine karşı konulan mutlak yasak.
- LaTeX modeli: $$Q: \left( \forall x \in U, \; F_{\text{ext}} \gg R_x \right) \implies \left( \nabla \Phi_Q(x) \succ 0 \quad \wedge \quad \lim_{t \to \infty} R_x(t) = 0 \right)$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $U$ evrendeki tüm bağımlı varlıklar kümesini, $x$ bu kümedeki herhangi bir tekil varlığı temsil eder. $F_{\text{ext}}$ dışarıdan dikey olarak uygulanan aşkın ilahî kudreti, $R_x$ ise muhatap varlığın gösterebileceği direnç potansiyelini ifade eder. $F_{\text{ext}} \gg R_x$ koşulu, uygulanan kuvvetin varlığın direncinden kıyaslanamaz derecede üstün olduğunu gösterir. $\nabla \Phi_Q(x) \succ 0$ ifadesi, kāhir kudret potansiyelinin dikey bir gradyanla varlık üzerine kesin bir yönelim kurduğunu; $\lim_{t \to \infty} R_x(t) = 0$ ise bu etki karşısında varlığın bağımsız iradî direncinin bütünüyle sıfırlanıp tam bir boyun eğme (inkıyad) durumuna geçtiğini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (10 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%87%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/ayet/6:18.md) — الْقَاهِرُ

وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ

Meal (IK): O; kullarının üstünde yegane mutasarrıftır. Ve O; Hakim’dir, Habir’dir.

### [En'am 6:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/ayet/6:61.md) — الْقَاهِرُ

وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ

Meal (IK): O, kulları üzerinde yegane hakimdir. Ve size, koruyucular yollar. Nihayet herhangi birinize ölüm gelince; elçilerimiz bir eksiklik yapmaksızın onun canını alırlar.

### [Araf 7:127](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/ayet/7:127.md) — قَاهِرُونَ

وَقَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسَى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ قَالَ سَنُقَتِّلُ أَبْنَاءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قَاهِرُونَ

Meal (IK): Firavun’un kavminin ileri gelenleri: Musa’yı ve kavmini yeryüzünde fesadçılık etsinler, seni de, tanrılarını da terketsinler diye mi bırakıyorsun? dediler. Dedi ki: Oğullarını öldürtürüz, kadınlarını sağ bırakırız. Elbette biz, onları ezicileriz.

### [Yusuf 12:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/ayet/12:39.md) — الْقَهَّارُ

يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ

Meal (IK): Ey zindan arkadaşlarım; darmadağınık ve değişik Rabblar mı hayırlıdır, yoksa Vahid ve Kahhar olan Allah mı?

### [Rad 13:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/ayet/13:16.md) — الْقَهَّارُ

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ قُلْ أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ لَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُمَاتُ وَالنُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ

Meal (IK): De ki: Göklerin ve yerin Rabbı kimdir? Allah’tır de. Yoksa O’nu bırakıp kendilerine bir fayda ve zararı olmayan veliler mi edindiniz? de. De ki: Hiç körle gören bir olur mu? Yahut karanlık ile aydınlık bir midir? Yoksa, Allah gibi yaratması olan ortaklar buldular da yaratmaları birbirine mi benzettiler? De ki: Her şeyi yaratan, Allah’tır. Ve O; Vahid ve Kahhar’dır.

### [İbrahim 14:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/ayet/14:48.md) — الْقَهَّارِ

يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَوَاتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ

Meal (IK): O gün; yer başka bir yerle değiştirilir. Gökler de başka göklerle. Ve onlar; Vahid ve Kahhar olan Allah’ın huzuruna çıkarlar.

### [Sad 38:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/ayet/38:65.md) — الْقَهَّارُ

قُلْ إِنَّمَا أَنَا مُنْذِرٌ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ

Meal (IK): De ki: Ben, sadece bir uyarıcıyım. Vahid, Kahhar olan Allah’tan başka hiç bir ilah yoktur.

### [Zümer 39:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/ayet/39:4.md) — الْقَهَّارُ

لَوْ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا لَاصْطَفَى مِمَّا يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ سُبْحَانَهُ هُوَ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ

Meal (IK): Şayet Allah, çocuk edinmek isteseydi; yaratıklarından dilediğini elbette seçerdi. Tenzih ederiz O’nu. O; Vahid ve Kahhar Allah’tır.

### [Mü'min 40:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/ayet/40:16.md) — الْقَهَّارِ

يَوْمَ هُمْ بَارِزُونَ لَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ شَيْءٌ لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ

Meal (IK): O gün onlar, ortaya çıkarlar. Hiç bir şeyleri Allah’a gizli kalmaz. Kimindir bugün mülk? Vahid, Kahhar olan Allah’ındır.

### [Duha 93:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/ayet/93:9.md) — تَقْهَرْ

فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ

Meal (IK): O halde sakın yetime kahretme.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ovalarda yükselen münferid dağlara denir. Savaşta tepeyi ele geçiren taraf galip gelirdi. Kaleler de buralara yapılırdı. Mastar olarak kahretmek, ezmek anlamları kazanmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والقاف والراء معهما
هر ق، ق ه ر، ر ه ق، ق ره
هرق:
هراقتِ السَّحابةُ ماءها تُهَريقُ فهي مُهَرِيقةٌ، والماءُ مُهَراقٌ. الهاءُ مفتوحةٌ في كلّه، لأنْها بدلٌ من همزة أراق، وهَرَقْتُ مثل أَرَقْتُ. ومن قال: أهراقَ فقد أخطأ في القياس. ويقال: مطرٌ مُهَرَ وْرِقٌ، ودمعٌ مُهَرَ وْرِقٌ.
ويُقال للغضبان: هَرِقْ على جَمْرِك، أي: آصبُبْ على غَضَبِك ما تُطْفِئُهُ به. قال رؤبة:
هَرِقْ على جَمْرِك أو تَبيّنِ
أي: تَثَبَّتْ.
والمُهْرَقُ: الصّحيفة البيضاء يُكْتَب فيها، ويجمع مَهاريقَ.
والمُهْرَقُ: الصّحراءُ الملساءُ، وجمعه: مهاريق.
قهر:
اللهُ القاهرُ القهّارُ. يُقالُ: أخذهم قَهْراً، أي: من غير رضاهم، والقَهْرُ: الغَلَبة، والأخذ من فوق.
والقَهْقَرُ: الحَجَر. قال:
جئنا على كلِّ كُمَيْتٍ هَيْكـلِ		أخْضرَ كالقهْقَرِ أو كالأحْيَلِ
رهق:
الرَّهَقُ: جهلٌ في الإنسان، وخفّةٌ في عقله. يقال: به رَهَقٌ، ولم أسمع منه فعلاً. ورجلٌ مُرَهَّقٌ: موصوف بالرَّهَقِ. قال:
إنّ في شُكْرِ صالحينا لَمـا يَدْ		حَضُ قَوْلَ المُرَهَّقِ المَوْصوم
ورَهِقَ فلانٌ فلاناً إذا تَبِعَهُ فقَرُب أن يلْحَقَهُ. ورَهِقَ أيضاً: غَشِيَ. قال الله عزّ وجلّ: "ولا يَرْهَقُ وَجَوهَهُمْ قَتَرٌ ولا ذِلَّةٌ".
والرَّهَقُ: غِشْيانُ الشّيء. تقول: رَهِقَهُ ما يَكْرَهُ، أي: غَشِيَهُ ذلك.
والرَّهَقُ: الكَذِب. قال: الكُمَيْت:
حَلَفَتْ يميناً غيرَ ما رَهَقٍ		باللهِ ربِّ محّمدٍ وبِـلالِ
والرَّهَقُ: العَظَمَةُ، وهو قوله: "فزادوهم رَهَقاً" والرَّهَقُ: الظلُّم، وهو قوله: "فلا يخاف بَخْسا ولا رَهَقا" والرَّهَقُ: العيب. قال كعب بن زهير:
ما فيه قولٌ ولا عيبٌ يُقالُ له		عند الرّهان سليمٌ جنّبَ الرَّهَقا
وتقول: أرهقناهم الخيلَ فهم مُرْهَقُونَ.
وأَرْهَقْتُهم أمراً صَعْباً إذا حملتهم عليه. وقول الله عزّ وجلّ: "سأُرْهِقُهُ صَعودا"، يُقال: جبل في النّار يُكَلِّفُ اللهُ الكُفّارَ صُعودَه.
والمُراهِقُ: الغُلامُ الّذي قاربَ الحُلُم.
ورجلٌ مُرَهَّقٌ: إذا كان يُظَنُّ به السُّوء.
ورجل مُرَهَّقٌ أيضاً، أي: يَنزِلُ به الضّيِفان، يأتونه وقد أَرْهَقَ اللّيلُ.
وأَرْهَقْنا الصَّلاةَ، أي: استأخرنا عنها.
قره:
القَرَهُ في الجسَدِ كالقَلَح في الأسنان، وهو الوسَخُ. والنَّعْتُ: أَقْرَهُ وقَرْهاُء ومُتَقَرِّهٌ.

##### Türkçe

باب **الهاء** و**القاف** و**الراء** معهما
**هرق**، **ق ه ر**، **ر ه ق**، **ق ره**

**هرق**:
Bulut suyunu döktü; döker; o hâlde o **مُهَرِيقةٌ**’dır; su da **مُهَراقٌ**’tır. **الهاء** bunların hepsinde fethalıdır; çünkü o, **أراق**’ın hemzesinin bedelidir; ve “**هَرَقْتُ**” “**أَرَقْتُ**” gibidir. “**أهراقَ**” diyen, kıyasta hata etmiştir. Ve denir: **مطرٌ مُهَرَ وْرِقٌ**; ve **دمعٌ مُهَرَ وْرِقٌ**.

Öfkeli olana denir: **هَرِقْ على جَمْرِك**; yani: onu söndüreceğin şeyi öfkenin üzerine dök. Rü’be dedi ki:
**هَرِقْ على جَمْرِك أو تَبيّنِ**
yani: sağlamca araştır.

Ve **المُهْرَقُ**: içine yazı yazılan beyaz sahife; **مَهاريقَ** diye çoğul yapılır.

Ve **المُهْرَقُ**: düz, pürüzsüz çöl; onun çoğulu: **مهاريق**.

**قهر**:
Allah, **القاهرُ** **القهّارُ**’dır. Denir: onları **قَهْراً** aldı; yani: rızaları olmaksızın. Ve **القَهْرُ**: galebe; ve üstten alma.

Ve **القَهْقَرُ**: taş. Dedi ki:
جئنا على كلِّ كُمَيْتٍ هَيْكـلِ		أخْضرَ كالقهْقَرِ أو كالأحْيَلِ

**رهق**:
**الرَّهَقُ**: insanda bir cehalet ve aklında bir hafifliktir. Denir: onda **رَهَقٌ** var; ondan bir fiil işitmedim. Ve **مُرَهَّقٌ** adam: **الرَّهَقِ** ile vasıflanmış. Dedi ki:
إنّ في شُكْرِ صالحينا لَمـا يَدْ		حَضُ قَوْلَ المُرَهَّقِ المَوْصوم

Ve falan, falanı izleyip ona yetişmeye yakın olacak derecede yaklaştığında: falan falanı **رَهِقَ**. Ve **رَهِقَ** ayrıca: bastı, kapladı. Aziz ve celil Allah dedi ki: "**ولا يَرْهَقُ وَجَوهَهُمْ قَتَرٌ ولا ذِلَّةٌ**".

Ve **الرَّهَقُ**: bir şeyin kaplamasıdır. Dersin ki: **رَهِقَهُ** hoşlanmadığı şey; yani: o, onu kapladı.

Ve **الرَّهَقُ**: yalandır. **الكُمَيْت** dedi ki:
حَلَفَتْ يميناً غيرَ ما رَهَقٍ		باللهِ ربِّ محّمدٍ وبِـلالِ

Ve **الرَّهَقُ**: azamettir; bu, şu sözüdür: "**فزادوهم رَهَقاً**". Ve **الرَّهَقُ**: zulümdür; bu, şu sözüdür: "**فلا يخاف بَخْسا ولا رَهَقا**". Ve **الرَّهَقُ**: ayıptır. Ka‘b b. Züheyr dedi ki:
ما فيه قولٌ ولا عيبٌ يُقالُ له		عند الرّهان سليمٌ جنّبَ الرَّهَقا

Ve dersin ki: onlara atları **أرهقناهم**; böylece onlar **مُرْهَقُونَ** oldular.

Ve onlara zor bir işi **أَرْهَقْتُهم**: onu onlara yüklediğim zaman. Aziz ve celil Allah’ın sözü: "**سأُرْهِقُهُ صَعودا**"; denir ki: ateşte bir dağdır; Allah kâfirlere onun tırmanışını yükler.

Ve **المُراهِقُ**: buluğa yaklaşmış oğlandır.

Ve **مُرَهَّقٌ** adam: kendisi hakkında kötülük zannedildiği zaman.

Ve **مُرَهَّقٌ** adam ayrıca; yani: misafirler ona iner; gece **أَرْهَقَ** etmişken ona gelirler.

Ve namazı **أَرْهَقْنا**; yani: onu geciktirdik.

**قره**:
Bedende **القَرَهُ**, dişlerdeki **القَلَح** gibidir; o, kir/pastır. Sıfat: **أَقْرَهُ** ve **قَرْهاُء** ve **مُتَقَرِّهٌ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

قَهَرَهُ قَهْراً: غلبه. وأقْهَرْتُهُ: وجدته مقْهوراً. وقُهِرَ: غُلِبَ. وقُهِرَ اللحمُ أيضاً، إذا أخذتْهُ النار وسال ماؤه. ويقال: أخذتُ فلاناً قُهْرَةً بالضم، أي اضطراراً.

##### Türkçe

**قَهَرَهُ قَهْراً**: Ona galip geldi. Ve **أقْهَرْتُهُ**: Onu mağlup edilmiş buldum. Ve **قُهِرَ**: Mağlup edildi. Ve et de **قُهِرَ**; ateş onu aldığında ve suyu aktığında. Ve denilir: **أخذتُ فلاناً قُهْرَةً** (ضم ile), yani zorunlulukla.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الهاء والقاف والراء
هرق ، هقر ، قهر ، قره ، رهق : مستعملات .
قهر : قال الليث : القَهْرُ : الغلبة والأخذ من فوق ، واللَّهُ القَاهِر القَهّار ، قَهَر خَلْقَه بقدرته وسلطانه ، فصرَّفهم على ما أراد طوعاً أو كرهاً . ويقال أُخِذ القومُ قَهْراً : إذا أُخِذوا دون رضاهم على سبيل الغلبة . ابن السّكيت : قال الطائيّ : القَهِيرَةُ : محْضٌ يُلْقَى فيه الرَّضْفُ فإذا غَلَى ذُرَّ عليه الدقيق وَسِيطَ به ثم أُكل . وقال غيره : قَهَرْنا اللحمَ نَقْهَرُه : وذلك أول ما تأخذ فيه النارُ فيسيل ماؤه ؛ قال الشاعِر :
فلمَّا أَنْ تَلَهْوَجْنَا شِوَاءً
به اللَّهَبَانُ مقْهُوراً ضَبِيحاً
يقال : ضبَحتْه النار وضَبَتْه وقَهَرَتْه : إذا غيَّرته . أبو عبيد عن الكسائيّ : أقْهَرْنَا فلاناً : وجدناه مقهوراً ؛ ومنه قول المُخَبل :
تمنَّى حُصَيْنٌ أن يَسُودَ جِذاعَه
فأَمْسى حُصَيْنٌ لو أُذلَّ وأُقْهِرا
قال أبو عبيد : ورواه الأصمعيّ : قد أَذَلَّ وأَقْهرا ؛ أي : صَارَ أصحابُه أذِلاَّء مَقْهُورين .
قال شمر : قال أبو عمرو : القَهْقَرُ : الحجر الأمْلس ، وقال أبو خيرة : القَهْقَرُ والقُهَاقِر ، وهو ما سَهَكْتَ به الشيءَ . قال : والقِهْرُ أعظم منه ؛ وقال الكميت :
وكأَنَّ خَلْفَ حِجَاجِها من رأسِها
وأَمامَ مَجْمَع أَخْدَعَيْها ، القَهْقَرَا
شمر عن أبي عبيدة قال : القهقَرُّ ، بتشديد الّراء ؛ قال الجعديّ :
بِأَخضَرَ كالقَهْقَر يَنْفُضُ رأسَه
أمامَ رِعالِ الخيلِ ، وهي تُقَرَّبُ
وأخبرني الإياديُّ عن شمر أنه قال : القهقرُ ، بالتخفيف : الطعام الكثير الذي في الأوعية منضوداً ؛ وأنشد :
بَات ابنُ أدْمَاءَ يُسَامي القَهْقَرَا
قال شمر : والقَهْقَرُ : الطعام الكثير الذي في العَيْبَة . قال : والقُهَيْقِرَانُ : دُوَيْبَّة . أبو عبيد : القَهْقَرَى : التراجع إلى الخلف ، يقال : رجع فلانٌ القَهْقَرى : إذا رجع على عقبه وقد قَهْقَرَ : إذا فعل ذلك . ابن الأنباريّ : إذا ثنيت القَهْقَرى والخَوْزَلَى تُثَنّيه بإسقاط الياء ، فقلت القهْقَرانِ والخوزَلان ، استثقالاً للياء مع التثنية ، وياء التثنية . وقد جاء في حديث رواه عكرمةُ عن ابن عباس عن عمرو ، أن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( إني أُمسك بحُجَزكُمْ ، هَلُمَّ إلى النار ، وتَقَاحَمُونَ فيها تَقَاحُمَ الفَراشِ ، وتَرِدُونَ على الحوض ، ويُذْهَبَ بكم ذاتَ الشمال ، فأقول : يا ربّ ، أمَّتي فيقالُ : إنهم كانُوا يمشونَ بعدك القَهْقَرى ) . قلت : معناه : الارْتِدَادُ عمّا كانوا عليه .
هقر : ثعلب عن ابن الأعرابي : الهقَوَّرُ : الطويل الضخم الأحمر . والهُقَيْرَة . تصغير الهَقْرَة ؛ وهو : وجع من أوجاع الغنم .
قره : قال الليث : القَرَهُ في الجسد كالقَلَح في الأسنان ؛ وهو : الوسخُ . والنعت : أَقْرَهُ وقَرْهَاءُ ومُتَقَرهٌ . ثعلب عن ابن الأعرابي : قَرِه الرجل : إذا تَقَوَّب جِلْده من كثرة القُوباء .
هرق : قال الليث : هَرَاقَت السماء ماءَها ، وهي تُهَرِيق . والماء مُهَرَاق ، الهاء في ذلك متحرّكة ، لأنها ليست بأصليَّةٍ ، إنما هي بدل من همزةِ أَرَاقَ . قال : وهَرَقْتُ مثلُ أَرَقْتُ . قال ، ومَنْ قال : أَهْرَقْتُ فهو خطأ في القياس . ومَثَل للعرب تخاطب به الغضبان : هَرق على خَمْرِكَ أو تَبَيَّنْ ؛ أي : تَثَبّتْ . ومثلُ هرقت والأصل أرقت قولهم : هَرَحْتُ الدابَّة وأَرَحْتُها ؛ وَهَنَرْتُ النار وأنرتها . وأمَّا لغة من قال أَهْرَقْتُ الماء فهي بعيدة . وقال أبو زيد : الهاء فيها زائدة ، كما قالوا أَنْهأْتُ اللحم ، والأصل أَنَأْتُه بوزن أَنَعْتُه . ويقال هَرق عنّا من الظهيرة ، وأَهْرِىء عنَّا من الظهيرة ، جعل القاف مبدلة من الهمز في أهرىء . وقال بعض النحويين : إنما قالوا : هَرَاق يُهَرِيق لأن الأصل في أَرَاق يُرِيق يُؤَرْيِق ؛ لأن أفعل يُفْعِل كان في الأصل يُؤَفْعِلُ فقلبوا الهمزة التي في يُؤَرِيق هاء ، فقيل : يُهَرِيق ، ولذلك حركت الهاء . وقال الليث : يقال : مَطَر مُهَرَوْرِقٌ ودمع مُهَرَوْرِقٌ . عمرو عن أبيه : هو اليَمُّ والقَلَمَّسُ والنَوْفَلُ والمُهْرُقَانُ للبحر ، بضم الميم والرَّاء ؛ وقال ابن مقبل :
يمشي بهِ نُورُ الظبَاءِ كأنَّها
جَنَى مُهْرُقَانٍ فاضَ باللّيل سَاحِلُهْ
ومُهْرُقان معرّب أصله مَا هِي رُويان
وقال بعضهم : مُهْرُقان مُفْعُلان من هرقت ؛ لأن ماء البحر يفيض على الساحل إذا مَدّ فإذا جزر بقي الوَدَعْ . والمُهْرَقُ : الصحيفة البيضاء يكتب فيها ، معرَّبٌ أيضاً ، أصله مُهْرَه كَرَّر ، قاله الأصمعيّ فيما روى عنه أبو عبيد ؛ وأنشد :
لآلِ أَسْمَاءَ مِثْلُ المُهْرَقِ البَالِي
وقال الليث : المُهْرَقُ : الصحراء الملساء . قلت : وإنما قيل للصحراء مُهْرَقٌ تشبيهاً بالصحيفة الملساء ؛ وقال الأعشى :
ربي كريمٌ لا يكدرُ نِعْمَةً
وإذا تُنُوشِدَ في المَهَارِقِ أنشدا
أراد بالمَهَارق : الصحائف . وقال أبو زيد : يقال : هَرِيقُوا عنكم أوّلَ الليل فحمةَ الليلِ ؛ أي : انزلوا ، وهي ساعة يَشُقُّ فيها السير على الدوابّ حتى يمضي ذلك الوقت ، وهو ما بين العَشَاءين .
رهق : قال الليث : الرَّهَقُ : جهلٌ في الإنسان وخفَّةٌ في عقله ؛ تقول : به رهقٌ ، ولم أسمع منه فِعْلاً . قال : ورجلٌ مُرَهَّقٌ : موصوف بالرهق . قال : ورَهِقَ فلانٌ فلاناً : إذَا تَبِعَهُ فقَرب أن يلحَقَه . قال : والرَّهَقُ ، أيضاً : غشيان الشيءِ ، تقول : رهِقَه ما يكرَهُ ؛ أي : غشيه ذلك . قال اللَّهُ : ( وَلاَ يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلاَ ذِلَّةٌ ) ( يُونس : 26 ) أي : لا يغشاها . أبو عبيد عن الأصمعيّ : في فلان رهَقٌ ؛ أي : يَغْشى المحارمَ . قال : وَأَرْهَقْتُ الرجل : أدْرَكْتُه ، ورهِقْتُه : غَشِيتُه . قال : والمُرَهَّقُ الذي يغشاه السُّؤالُ والضيفان . والمُرَهَّقُ ، أيضاً : المتَّهم في دِينه . وأرْهَق القوم الصلاة : إذا أخَّرُوها حتى يدنُوَ وقت الأخرى . أبو زيد : أرهَقْتُهُ عُسْراً : إذا كلَّفْتَه ذاك ، وأرهقْتُه إِثْماً حتى رهِقَه رهَقاً : أَدْرَكَه . وفي حديث أبي وائل : أنَّه صلّى على امرأةٍ كانت تُرَهَّقُ ؛ يعني : تُتَّهم وتُؤْبَنُ بشرَ ، ومنه رجل مُرَهَّق ، وفيه رَهَقٌ : إذا كان يُظَنّ به السوءُ ؛ وقال الشاعر :
كالكَوْكبِ الأزْهَرِ انشقَّتْ دُجُنَّتُه
في الناسِ ، لا رَهَقٌ فيه ولا بَخَلُ
سَلمة عن الفرّاء قال : رَهِقَنِي الرجل يرْهَقُني رَهَقاً ؛ أي : لَحِقَنِي وغَشِيني ، وأرهقْته : إذا أرهقته غيرَك . قال : والمُرْهَق : المحمولُ عليه في الأمر ما لا يطيق . وبه رَهَقٌ شديد : وهي العظمة والفساد . شمر قال ابن شميل : أَرْهَقَنِي القوم أن أصلّي ؛ أي : أَعْجَلُوني . وقال ابن الأعرابي : إنه لَرَهِقٌ نَزِلٌ ؛ أي : سريع إلى الشر ، سريع الحِدَّة ؛ وقال الكميت :
وِلاَيةُ سِلَّغْدٍ أَلَفَّ كأَنَّه
من الرَّهَقِ المَخْلُوطِ بالنُّوْكِ أَثْوَلُ
وقال الشيباني : فيه رَهَقٌ ؛ أي : خِفَّة وحدّة . وإنه لَمُرْهَقٌ ؛ أي : فيه حدّة وسفه . وقال الزَّجَّاج في قول الله : ( ُكَذِباً وَأَنَّهُ كَانَ رِجَالٌ مِّنَ الإِنسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِّنَ الْجِنِّ فَزَادوهُمْ ) ( الجنّ : 6 ) قيل كان أهْلُ الجاهليَّة إذا مرّت رُفقة منهم بوادٍ يقولون : نَعُوذُ بعزيز هذا الوادِي من مَرَدَة الجنّ ، فزادوهم رَهَقاً ؛ أي : ذِلّةً وضعفاً . قال : ويجوز واللَّهُ أعلم أنّ الإنس الذين عَاذُوا بالجنّ زادهم الجنُّ رَهَقاً ؛ أي : ذِلَّةً . وقال مجاهد في قوله : ( الْجِنِّ فَزَادوهُمْ ( قال : طُغْياناً . وقال قتادة : زَادُوهم إثْماً . وقال الكلبيّ : زادُوهم غيًّا . وأما قوله جلّ وعزّ : ( بِرَبِّهِ فَلاَ يَخَافُ بَخْساً وَلاَ ) ( الجنّ : 13 ) فإنّ الفرّاء قال : معناه : لا يخاف بخساً ولا ظُلماً . قلت : الرَّهَقُ ، اسمٌ من الإرهاق ، وهو : أن يُحمَلَ عليه ما لا يطيقه . وقال الليث : يقال : أرهقْنَاهم الخيلَ فهم
يُرهَقون . قال : والمُراهِقُ : الغلامُ الذي قد قارب الحُلْم . قال ابن بُزُرْج ، يقال : جارية مُراهقَةٌ وغلام مُرَاهِقٌ ، ويقال جارية رَاهِقَة وغلام رَاهِقٌ ، وذلك ابنُ العشرة وإحدى عشرة ؛ وأنشد :
وفَتَاةٍ راهِقٍ عُلقْتُها
في عَلاليَّ طِوالٍ وظُلَلْ
قال : والرَّهَقُ : الكذب ، وأنشد :
حَلَفَتْ يميناً غيرَ ما رهَقٍ
باللَّهِ رب محمّدٍ وبِلاَلِ
وفي حديث سعد : أنه كان إذا دخل مكّة مُرَاهِقاً خرج إلى عرَفَة قبل أن يطوفَ بالبيت . قوله : مراهقاً ؛ أي : ضَاقَ عليه الوقْتُ حتى يخافَ فوتَ الوقُوف بعرفةَ في وقته . ويقال : هو يَعْدُو الرَّهَق ، وهو : أن يُسرِع في عدْوه حتى يُرْهِقَ الذي يطلُبه . ويقال : القوم رُهَاقُ مائة ، ورَهاق مائة ، كقولك زُهاء مائة ، وقُراب مائة . وقال النضر : الرَّهُوق : الناقة الوَسَاعُ الجَواد التي إذا قُدْتَها رَهِقَتْك حتى تكادَ أن تطأَكَ بخفها ؛ وأنشد :
وقلت لها : أرْخِي فأَرْخَتْ برأسِها
غَشَمْشَمةٌ للقائدِينَ رَهُوقُ
وقال أبو عمرو : الرَّهَقُ : الخفّة والعربدة ؛ وأنشد في وصف كَرْمَةٍ :
لها حَلِيبٌ كأنَّ المِسْكَ خالَطَه
يَغْشَى النَّدامَى عليه الجُودُ والرَّهَقُ
أراد عصير العنب . والرَّيهَقَانُ : الزعفران ، قاله أبو عبيدة . الأصمعيّ : يقال : رَهِقَه دَيْنٌ فهو يَرْهَقُه : إذا غشيه . وإنه لعطوفٌ على المُرْهَق ؛ أي : على المدْرَك . وقد أرهَقَ فلانٌ الصلاةَ : إذا أخرَّها حتى تكاد أن تدْنُوَ من الأخرى . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : المُرهَّق : الفاسِد . والمُرَهّقُ : الكريم الجواد ؛ وقال ابن هَرمة :
خَيْرُ الرجالِ المُرَهَقّون كما
خَيْرُ تِلاَعِ البِلادِ أَوْطَؤها
وهم الذين يغشاهم الأضياف والسُّؤَّال .

##### Türkçe

باب **الهاء** و**القاف** و**الراء**
**هرق** ، **هقر** ، **قهر** ، **قره** ، **رهق** : kullanımdadırlar.
**قهر** : **الليث** dedi: **القَهْرُ**: üstün gelme ve yukarıdan alma; ve Allah **القَاهِر** **القَهّار**dır; mahlûkatını kudreti ve sultanıyla **قَهَر** etti; böylece onları, istediği şeye göre, gönüllü olarak yahut zorla sevk etti. Ve denir: **أُخِذ القومُ قَهْراً**: eğer rızaları olmaksızın, galebe yoluyla alındılarsa. **ابن السّكيت**: **الطائيّ** dedi: **القَهِيرَةُ**: içine **الرَّضْفُ** atılan bir **محْضٌ**dur; kaynayınca üzerine un serpilir ve onunla karıştırılır, sonra yenir. Başkası dedi: **قَهَرْنا اللحمَ نَقْهَرُه**: bu, ateşin onda ilk tutuşu sırasındadır; suyu akıverir; şair dedi:
فلمَّا أَنْ تَلَهْوَجْنَا شِوَاءً
به اللَّهَبَانُ مقْهُوراً ضَبِيحاً
Denir: **ضبَحتْه** ateş ve **ضَبَتْه** ve **قَهَرَتْه**: eğer onu değiştirdiyse. **أبو عبيد**’den, **الكسائيّ**’den: **أقْهَرْنَا** falanı: onu mağlup edilmiş bulduk; ve ondan **المُخَبل**’in sözü:
تمنَّى حُصَيْنٌ أن يَسُودَ جِذاعَه
فأَمْسى حُصَيْنٌ لو أُذلَّ وأُقْهِرا
**أبو عبيد** dedi: **الأصمعيّ** onu şöyle rivayet etti: **قد أَذَلَّ وأَقْهرا**; yani: arkadaşları zelil, mağlup edilmiş kimseler oldular.

**شمر** dedi: **أبو عمرو** dedi: **القَهْقَرُ**: kaygan (düz) taş; **أبو خيرة** dedi: **القَهْقَرُ** ve **القُهَاقِر**; o, onunla bir şeyi ezdiğin şeydir. Dedi: **القِهْرُ** ondan daha büyüktür; ve **الكميت** dedi:
وكأَنَّ خَلْفَ حِجَاجِها من رأسِها
وأَمامَ مَجْمَع أَخْدَعَيْها ، القَهْقَرَا
**شمر**’in **أبو عبيدة**’den rivayeti: **القهقَرُّ** ( **الراء**’ın şeddelenmesiyle ); **الجعديّ** dedi:
بِأَخضَرَ كالقَهْقَر يَنْفُضُ رأسَه
أمامَ رِعالِ الخيلِ ، وهي تُقَرَّبُ
Ve bana **الإياديُّ** **شمر**’den haber verdi ki o dedi: **القهقرُ** (hafifletmeyle): kaplarda dizilmiş halde bulunan çok yiyecek; ve şu beyiti okudu:
بَات ابنُ أدْمَاءَ يُسَامي القَهْقَرَا
**شمر** dedi: **القَهْقَرُ**: **العَيْبَة**’deki çok yiyecek. Dedi: **القُهَيْقِرَانُ**: küçük bir canlı. **أبو عبيد**: **القَهْقَرَى**: arkaya doğru geri çekilme; denir: falan **القَهْقَرى** döndü: eğer topuğu üzerinde geri döndüyse; ve **قَهْقَرَ** etti: eğer bunu yaptıysa. **ابن الأنباريّ**: **القَهْقَرى** ve **الخَوْزَلَى**’yı ikil yaptığında, **الياء**’ı düşürerek ikil yaparsın; böylece **القهْقَرانِ** ve **الخوزَلان** dersin; ikilleştirme ile ve ikilleştirmenin **ياء**’ı ile birlikte **الياء**’ı ağır bulmaktan dolayı. Ve **عكرمةُ**’nin **ابن عباس**’tan, onun da **عمرو**’dan rivayet ettiği bir hadiste gelmiştir ki Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: ( إني أُمسك بحُجَزكُمْ ، هَلُمَّ إلى النار ، وتَقَاحَمُونَ فيها تَقَاحُمَ الفَراشِ ، وتَرِدُونَ على الحوض ، ويُذْهَبَ بكم ذاتَ الشمال ، فأقول : يا ربّ ، أمَّتي فيقالُ : إنهم كانُوا يمشونَ بعدك القَهْقَرى ) . Dedim: manası: üzerinde bulundukları şeyden geri dönüştür.

**هقر** : **ثعلب**’ın **ابن الأعرابي**’den rivayeti: **الهقَوَّرُ**: uzun, iri, kızıl. Ve **الهُقَيْرَة**: **الهَقْرَة**’nin küçültmesi; o da: koyunun ağrılarından bir ağrıdır.

**قره** : **الليث** dedi: bedende **القَرَهُ**, dişlerdeki **القَلَح** gibidir; o: kir/pisliktir. Sıfat: **أَقْرَهُ** ve **قَرْهَاءُ** ve **مُتَقَرهٌ**. **ثعلب**’ın **ابن الأعرابي**’den rivayeti: adam **قَرِه** oldu: eğer derisi, çokça **القُوباء**dan dolayı kubbeleşti (kabarıp büzüldü) ise.

**هرق** : **الليث** dedi: gök, suyunu **هَرَاقَت**; ve o **تُهَرِيق** eder. Ve su **مُهَرَاق**tır; bunda **الهاء** harekelidir; çünkü aslî değildir; ancak **أَرَاقَ**’ın hemzesinden bedeldir. Dedi: ve **هَرَقْتُ** , **أَرَقْتُ** gibidir. Dedi: ve kim **أَهْرَقْتُ** derse, o kıyasta hatadır. Arapların, öfkeliye hitap ederek söyledikleri bir mesel: **هَرق على خَمْرِكَ أو تَبَيَّنْ**; yani: sağlamca araştır. Ve **هرقت** ile aslı **أرقت** olanın benzeri, onların şu sözüdür: **هَرَحْتُ** biniti ve **أَرَحْتُها**; ve **وَهَنَرْتُ** ateşi ve **أنرتها**. **أَهْرَقْتُ** su diyenin dili ise uzaktır. **أبو زيد** dedi: onda **الهاء** ziyadedir; tıpkı onların **أَنْهأْتُ** eti demeleri gibi; aslı **أَنَأْتُه**’dur, **أَنَعْتُه** vezninde. Ve denir: öğle sıcağından bize karşı **هَرق**; ve öğle sıcağından bize karşı **أَهْرِىء**; **أهرىء**’de **القاف**’ı hemzeden bedel kıldı. Bazı nahivciler dedi: onlar ancak **هَرَاق يُهَرِيق** dediler; çünkü **أَرَاق يُرِيق**’in aslı **يُؤَرْيِق**tir; zira **أفعل يُفْعِل** aslında **يُؤَفْعِلُ** idi; böylece **يُؤَرِيق**’teki hemzeyi **هاء**’ya çevirdiler; bu yüzden **يُهَرِيق** denildi; bundan dolayı **الهاء** harekelendi. **الليث** dedi: denir: **مَطَر مُهَرَوْرِقٌ** ve **دمع مُهَرَوْرِقٌ**. **عمرو**’nun babasından: deniz için **اليَمُّ** ve **القَلَمَّسُ** ve **النَوْفَلُ** ve **المُهْرُقَانُ** ( **الميم** ve **الرَّاء**’ın dammesiyle ); ve **ابن مقبل** dedi:
يمشي بهِ نُورُ الظبَاءِ كأنَّها
جَنَى مُهْرُقَانٍ فاضَ باللّيل سَاحِلُهْ
Ve **مُهْرُقان** muarrabdır; aslı **مَا هِي رُويان**dır.
Bazıları dedi: **مُهْرُقان** , **هرقت**’ten **مُفْعُلان**dır; çünkü denizin suyu, med olunca sahile taşar; cezir olunca **الوَدَعْ** kalır. Ve **المُهْرَقُ**: içine yazı yazılan beyaz sahife; o da muarrabdır; aslı **مُهْرَه كَرَّر**’dir; bunu, **أبو عبيد**’in ondan rivayet ettiği üzere **الأصمعيّ** söyledi; ve şu beyiti okudu:
لآلِ أَسْمَاءَ مِثْلُ المُهْرَقِ البَالِي
**الليث** dedi: **المُهْرَقُ**: düz (kaygan) çöl. Dedim: çöle **مُهْرَقٌ** denmesi, onu düz sahifeye benzetmedendir; ve **الأعشى** dedi:
ربي كريمٌ لا يكدرُ نِعْمَةً
وإذا تُنُوشِدَ في المَهَارِقِ أنشدا
**المَهَارق** ile sahifeleri kastetti. **أبو زيد** dedi: denir: ilk gecenin başında, gecenin karası hakkında kendinizden **هَرِيقُوا**; yani: konaklayın; o, binitler üzerinde yürüyüşün zorlaştığı bir saattir; o vakit geçinceye dek; ve o, iki yatsı arasındaki vakittir.

**رهق** : **الليث** dedi: **الرَّهَقُ**: insanda cehalet ve aklında hafiflik; dersin: onda **رهقٌ** var; ondan fiil işitmedim. Dedi: ve **مُرَهَّقٌ** adam: **الرَّهَق** ile vasıflanmış. Dedi: ve falan falanı **رَهِقَ** etti: eğer onu takip etti de ona yetişmeye yaklaştıysa. Dedi: ve **الرَّهَقُ** ayrıca: bir şeye musallat olma/örtme; dersin: ona hoşlanmadığı şey **رهِقَه**; yani: o ona musallat oldu. Allah dedi: ( وَلاَ يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلاَ ذِلَّةٌ ) ( يُونس : 26 ) yani: onu örtmez. **أبو عبيد**’in **الأصمعيّ**’den rivayeti: falanda **رهَقٌ** vardır; yani: haramlara musallat olur. Dedi: ve adamı **أَرْهَقْتُ**: ona yetiştim; ve onu **رهِقْتُ**: ona musallat oldum. Dedi: ve **المُرَهَّقُ**: kendisine dilenme ve misafirler musallat olan kimsedir. Ve **المُرَهَّقُ** ayrıca: dininde itham edilen. Ve kavim namazı **أرْهَق** etti: eğer onu, ötekinin vakti yaklaşıncaya dek geciktirdilerse. **أبو زيد**: ona **عُسْراً** **أرهَقْتُهُ**: eğer ona bunu yüklediysem; ve ona günahı **أرهقْتُه** ta ki onu **رهِقَه رهَقاً**: ona yetişti. **أبو وائل** hadîsinde: o, **تُرَهَّقُ** olan bir kadına namaz kıldı; yani: itham edilir ve kötüyle anılırdı; ve ondan: **مُرَهَّق** adam ve onda **رَهَقٌ**: eğer ondan kötülük zannedilirse; şair dedi:
كالكَوْكبِ الأزْهَرِ انشقَّتْ دُجُنَّتُه
في الناسِ ، لا رَهَقٌ فيه ولا بَخَلُ
**سَلمة**’nin **الفرّاء**’dan rivayeti: adam beni **رَهِقَنِي** eder, beni **يرْهَقُني رَهَقاً**; yani: bana yetişti ve bana musallat oldu; ve onu **أرهقْته**: eğer onu, senden başkasına musallat ettiysem. Dedi: ve **المُرْهَق**: işte gücünün yetmediği şeyin kendisine yüklendiği kimsedir. Ve onda şiddetli **رَهَقٌ**: o, büyüklük ve fesattır. **شمر** dedi: **ابن شميل** dedi: kavim beni namaz kılmaya **أَرْهَقَنِي** etti; yani: beni acele ettirdiler. **ابن الأعرابي** dedi: o, elbette **لَرَهِقٌ نَزِلٌ**dür; yani: şerre hızlı, keskinliğe hızlı. **الكميت** dedi:
وِلاَيةُ سِلَّغْدٍ أَلَفَّ كأَنَّه
من الرَّهَقِ المَخْلُوطِ بالنُّوْكِ أَثْوَلُ
**الشيباني** dedi: onda **رَهَقٌ** vardır; yani: hafiflik ve keskinlik. Ve o elbette **لَمُرْهَقٌ**tur; yani: onda keskinlik ve sefihlik vardır. **الزَّجَّاج** Allah’ın şu sözü hakkında dedi: ( ُكَذِباً وَأَنَّهُ كَانَ رِجَالٌ مِّنَ الإِنسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِّنَ الْجِنِّ فَزَادوهُمْ ) ( الجنّ : 6 ) denildi ki: cahiliye ehli, onlardan bir kafile bir vadiye uğradığında şöyle derdi: bu vadinin azizine, cinlerin azgınlarından sığınırız; böylece onlara **رَهَقاً** artırdılar; yani: zillet ve zayıflık. Dedi: ve caizdir—Allah daha iyi bilir—cinlere sığınan insanların, cinlerin onlara **رَهَقاً** artırması; yani: zillet. **مجاهد** şu sözünde dedi: ( الْجِنِّ فَزَادوهُمْ ( dedi: azgınlık. **قتادة** dedi: onlara günah artırdılar. **الكلبيّ** dedi: onlara sapıklık artırdılar. Ama O’nun—aziz ve celil—şu sözü: ( بِرَبِّهِ فَلاَ يَخَافُ بَخْساً وَلاَ ) ( الجنّ : 13 ) hakkında, **الفرّاء** dedi: manası: eksiltme ve zulümden korkmaz. Dedim: **الرَّهَقُ** , **الإرهاق**’tan bir isimdir; o da: gücünün yetmediği şeyin ona yüklenmesidir. **الليث** dedi: denir: atları onların üzerine **أرهقْنَاهم**; böylece onlar **يُرهَقون**. Dedi: ve **المُراهِقُ**: buluğa yaklaşmış oğlandır. **ابن بُزُرْج** dedi: denir: **جارية مُراهقَةٌ** ve **غلام مُرَاهِقٌ**; ve denir: **جارية رَاهِقَة** ve **غلام رَاهِقٌ**; bu, on ve on bir yaşındaki çocuktur; ve şu beyiti okudu:
وفَتَاةٍ راهِقٍ عُلقْتُها
في عَلاليَّ طِوالٍ وظُلَلْ
Dedi: ve **الرَّهَقُ**: yalan; ve şu beyiti okudu:
حَلَفَتْ يميناً غيرَ ما رهَقٍ
باللَّهِ رب محمّدٍ وبِلاَلِ
**سعد** hadîsinde: o, Mekke’ye **مُرَاهِقاً** girdiğinde, Beyt’i tavaf etmeden önce Arafat’a çıkardı. Onun sözü: **مراهقاً**; yani: vakit ona daraldı; ta ki Arafat’ta vakfeyi vaktinde kaçırmaktan korkar. Ve denir: o, **الرَّهَق** koşar; o: koşusunda hızlanmasıdır; ta ki kendisini isteyen kimseyi **يُرْهِقَ** etsin. Ve denir: kavim, yüzün **رُهَاقُ**’udur ve yüzün **رَهاق**’ıdır; senin “yüz kadar” demen gibi: **زُهاء** yüz; ve **قُراب** yüz. **النضر** dedi: **الرَّهُوق**: geniş adımlı, iyi koşan deve; onu sürdüğünde seni **رَهِقَتْ** eder; ta ki neredeyse ayağının altıyla seni çiğneyecek; ve şu beyiti okudu:
وقلت لها : أرْخِي فأَرْخَتْ برأسِها
غَشَمْشَمةٌ للقائدِينَ رَهُوقُ
**أبو عمرو** dedi: **الرَّهَقُ**: hafiflik ve azgınlık; bir asmayı vasfederken şu beyiti okudu:
لها حَلِيبٌ كأنَّ المِسْكَ خالَطَه
يَغْشَى النَّدامَى عليه الجُودُ والرَّهَقُ
Üzüm suyunu kastetti. Ve **الرَّيهَقَانُ**: safran; bunu **أبو عبيدة** söyledi. **الأصمعيّ**: denir: ona borç **رَهِقَه**; böylece onu **يَرْهَقُه**: eğer onu örttüyse. Ve o, **المُرْهَق**’a karşı şefkatlidir; yani: yetişilmiş olana. Ve falan namazı **أرهَقَ** etti: eğer onu, ötekinin vaktine yaklaşacak kadar geciktirdiyse. **ثعلب**’ın **ابن الأعرابيّ**’den rivayeti: **المُرهَّق**: bozuk/fesat. Ve **المُرَهّقُ**: kerim, cömert; **ابن هَرمة** dedi:
خَيْرُ الرجالِ المُرَهَقّون كما
خَيْرُ تِلاَعِ البِلادِ أَوْطَؤها
Ve onlar, misafirlerin ve dilencilerin kendilerine musallat olduğu kimselerdir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والهاء وما يثلثهما)
(قهو)  القاف والهاء والحرف المعتلُّ أصلٌ يدلُّ على خِصْب وكثرة. يقال للرَّجُل المُخصِب الرَّحْلِ: قاهٍ. يقال: إنَّه لَفِي عَيْشٍ قاهٍ. فأمَّا قولُهم: أقْهَى الرَّجلُ من طَعَامٍ، إذا اجْتَوَاهُ، فليس ذلك من جهةِ اجتوائِهِ إيّاه، وإنّما هو من كثرته عنده حَتَّى يتملأ عنده فيجتَوِيَه. وأمَّا القهوة فالخمر، قالوا: وسمِّيت قَهْوَةً أنَّها تُقْهِي عن الطَّعام؛ والقياس واحد.
(قهب)  القاف والهاء والباء أُصَيلٌ يدلُّ على لونٍ من الألوان.  يقولون: القُهْبَةُ: بياضٌ تعلوه حُمْرة. والقَهْبُ من ولد البقرة ما يكون لونُه كذا. والقَهْب: الجَبَل العظيم. والأقهبان: الفيلُ والجاموس، وكلُّ ذلك متقارِب.
(قهد)  القاف والهاء والدال كلمةٌ واحدة. يقولون: القَهْد من ولد الضَّأن يضرب لونه إلى البَيَاض.
(قهر)  القاف والهاء والراء كلمةٌ صحيحةٌ تدلُّ على غَلَبة وعُلُوّ. يقال: قَهَرَه يَقهره قَهْراً. والقاهر: الغالب. وأقْهَرَ الرّجُل، إذا صُيِّر في حالٍ يذلُّ فيها. قال:
تَمَنّى حُصَيْنٌ أنْ يَسُودَ جذاعَهُ *** فأمسى حُصينٌ قد أذَلَّ وأقْهَرا([1])وقُهِر، إذا غُلِبَ. ومن الباب: قُهِرَ اللَّحمُ: طبِخ حَتَّى يسيل ماؤُه. والقهقر: فيما يقال: التَّيْس([2]). فإنْ كان صحيحاً فلعلَّه من القياس الذي ذكرناه. والقَهْقَر([3]): الحجر الصُّلب. وليس يبعد عن الأصل الذي بُنيَ عليه الباب.
ومما شذَّ عن ذلك: [رَجَع([4])] القَهْقَرَى، إذا رجع إلى خَلْفِه.
(قهز)  القاف والهاء والزاء كلمةٌ. يقولون: القَِهْزُ([5]): ثيابُ مِرْعِزَّى يُخالِطُها حرير، وبها يشبَّه الشَّعر الليِّن. قال:
* من القَِهْز والقُوهِيّ([6]) *
(قهس)  القاف والهاء والسين كلماتٌ إن صَحَّت. يقولون: جاء يَتَقَهْوَس، إذا جاء مُنْحَنِياً([7]) يَضْطرب. وهذا ممكنٌ أن يكون هاؤه زائدة، كأنَّه يَتقوس. ويقولون: القَهْوَسة: السُّرعة. والقَهْوَس: الرَّجُل الطويل.
(قهل)  القاف والهاء واللام كلمةٌ تدلُّ على قَشَف وسُوءِ حال. من ذلك القَهَلُ، وهو التقشُّف. ورجلٌ متقهِّلٌ: لا يتعهَّد جَسدَه بنظافةٍ. ومن الباب أو قريبٍ منه: القَهْل: كُفران الإحسان واستقلالُ النِّعمة. وأقْهَلَ الرَّجلُ نَفْسَهُ: دَنَّسها بما لا يَعْنِيه. والتقَهُّل: شَكْوَى الحاجة. قال:
* لَعْواً متى لاقَيتَه تَقَهَّلاَ([8]) *
ويقولون: انقَهَلَ، إذا سَقَط وضَعُف. ويقولون: قَهَلْتُ الرّجُلَ قَهْلاً، إذا أثْنَيْتَ عليه ثناءً قبيحاً.
ومما شذَّ عن هذا وما أدري كيف صحَّتُه، يقولون: القَيْهَلة: الطَّلْعة. يقال: حَيَّا الله قَيْهَلَتَه. وليست بكلمةٍ عَذْبة.
([1]) للمخبل السعدي، كما في اللسان (قهر، جذع). وحصين: اسم الزبرقان بن بدر، كما في اللسان (قهر). ورواه الأصمعي بالبناء للمجهول في الفعلين.
([2]) في الأصل: "الشين"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس. والقهقر بهذا المعنى مشدد الراء في القاموس، مخففها في المجمل واللسان.
([3]) يقال بتخفيف الراء وتثقيلها، كما في اللسان، وضبط في المجمل بالتخفيف فقط.
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) في اللسان أن أصله بالفارسية "كهزانه".
([6]) قطعة من بيت لذي الرمة في ديوانه 360 واللسان (قهز). وهو بتمامه:
من الزرق أو صقع كأن رؤوسها *** من القهز والقوهي بيض المقانع
([7]) في الأصل: "منجياً"، صوابه في المجمل واللسان.
([8]) الرجز في المجمل (قهل)، وأنشده في اللسان (قهل، لعا).

-

(باب القاف والهاء وما يثلثهما)
(قهو)  القاف والهاء والحرف المعتلُّ أصلٌ يدلُّ على خِصْب وكثرة. يقال للرَّجُل المُخصِب الرَّحْلِ: قاهٍ. يقال: إنَّه لَفِي عَيْشٍ قاهٍ. فأمَّا قولُهم: أقْهَى الرَّجلُ من طَعَامٍ، إذا اجْتَوَاهُ، فليس ذلك من جهةِ اجتوائِهِ إيّاه، وإنّما هو من كثرته عنده حَتَّى يتملأ عنده فيجتَوِيَه. وأمَّا القهوة فالخمر، قالوا: وسمِّيت قَهْوَةً أنَّها تُقْهِي عن الطَّعام؛ والقياس واحد.
(قهب)  القاف والهاء والباء أُصَيلٌ يدلُّ على لونٍ من الألوان.  يقولون: القُهْبَةُ: بياضٌ تعلوه حُمْرة. والقَهْبُ من ولد البقرة ما يكون لونُه كذا. والقَهْب: الجَبَل العظيم. والأقهبان: الفيلُ والجاموس، وكلُّ ذلك متقارِب.
(قهد)  القاف والهاء والدال كلمةٌ واحدة. يقولون: القَهْد من ولد الضَّأن يضرب لونه إلى البَيَاض.
(قهر)  القاف والهاء والراء كلمةٌ صحيحةٌ تدلُّ على غَلَبة وعُلُوّ. يقال: قَهَرَه يَقهره قَهْراً. والقاهر: الغالب. وأقْهَرَ الرّجُل، إذا صُيِّر في حالٍ يذلُّ فيها. قال:
تَمَنّى حُصَيْنٌ أنْ يَسُودَ جذاعَهُ *** فأمسى حُصينٌ قد أذَلَّ وأقْهَرا([1])وقُهِر، إذا غُلِبَ. ومن الباب: قُهِرَ اللَّحمُ: طبِخ حَتَّى يسيل ماؤُه. والقهقر: فيما يقال: التَّيْس([2]). فإنْ كان صحيحاً فلعلَّه من القياس الذي ذكرناه. والقَهْقَر([3]): الحجر الصُّلب. وليس يبعد عن الأصل الذي بُنيَ عليه الباب.
ومما شذَّ عن ذلك: [رَجَع([4])] القَهْقَرَى، إذا رجع إلى خَلْفِه.
(قهز)  القاف والهاء والزاء كلمةٌ. يقولون: القَِهْزُ([5]): ثيابُ مِرْعِزَّى يُخالِطُها حرير، وبها يشبَّه الشَّعر الليِّن. قال:
* من القَِهْز والقُوهِيّ([6]) *
(قهس)  القاف والهاء والسين كلماتٌ إن صَحَّت. يقولون: جاء يَتَقَهْوَس، إذا جاء مُنْحَنِياً([7]) يَضْطرب. وهذا ممكنٌ أن يكون هاؤه زائدة، كأنَّه يَتقوس. ويقولون: القَهْوَسة: السُّرعة. والقَهْوَس: الرَّجُل الطويل.
(قهل)  القاف والهاء واللام كلمةٌ تدلُّ على قَشَف وسُوءِ حال. من ذلك القَهَلُ، وهو التقشُّف. ورجلٌ متقهِّلٌ: لا يتعهَّد جَسدَه بنظافةٍ. ومن الباب أو قريبٍ منه: القَهْل: كُفران الإحسان واستقلالُ النِّعمة. وأقْهَلَ الرَّجلُ نَفْسَهُ: دَنَّسها بما لا يَعْنِيه. والتقَهُّل: شَكْوَى الحاجة. قال:
* لَعْواً متى لاقَيتَه تَقَهَّلاَ([8]) *
ويقولون: انقَهَلَ، إذا سَقَط وضَعُف. ويقولون: قَهَلْتُ الرّجُلَ قَهْلاً، إذا أثْنَيْتَ عليه ثناءً قبيحاً.
ومما شذَّ عن هذا وما أدري كيف صحَّتُه، يقولون: القَيْهَلة: الطَّلْعة. يقال: حَيَّا الله قَيْهَلَتَه. وليست بكلمةٍ عَذْبة.
([1]) للمخبل السعدي، كما في اللسان (قهر، جذع). وحصين: اسم الزبرقان بن بدر، كما في اللسان (قهر). ورواه الأصمعي بالبناء للمجهول في الفعلين.
([2]) في الأصل: "الشين"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس. والقهقر بهذا المعنى مشدد الراء في القاموس، مخففها في المجمل واللسان.
([3]) يقال بتخفيف الراء وتثقيلها، كما في اللسان، وضبط في المجمل بالتخفيف فقط.
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) في اللسان أن أصله بالفارسية "كهزانه".
([6]) قطعة من بيت لذي الرمة في ديوانه 360 واللسان (قهز). وهو بتمامه:
من الزرق أو صقع كأن رؤوسها *** من القهز والقوهي بيض المقانع
([7]) في الأصل: "منجياً"، صوابه في المجمل واللسان.
([8]) الرجز في المجمل (قهل)، وأنشده في اللسان (قهل، لعا).

-

##### Türkçe

(**باب القاف والهاء وما يثلثهما**)
(**قهو**)  **القاف** ve **الهاء** ve illetli harf, bereket ve çokluk üzerine delâlet eden bir asıldır. Binek yükü bereketli olan adama: **قاهٍ** denir. Denir ki: “Şüphesiz o, **قاهٍ** bir yaşayış içindedir.” Amma onların sözü: “Adam yemekten **أقْهَى** oldu”, yani onu **اجْتَوَاهُ** ettiğinde; bu, onu **اجتوائِهِ** etmesi cihetinden değildir; ancak, onun yanında çokluğundandır; ta ki onun yanında dolup tıka basa yer de onu **يجتَوِيَه** eder. Amma **القهوة** ise şaraptır; dediler ki: “Ona **قَهْوَةً** adı verildi; çünkü o, yemekten **تُقْهِي** eder”; kıyas birdir.

(**قهب**)  **القاف** ve **الهاء** ve **الباء**, renklerden bir renge delâlet eden küçük bir asıldır. Derler ki: **القُهْبَةُ**: üstüne kızıllık çıkan bir beyazlıktır. Ve **القَهْبُ**, sığır yavrusundan rengi böyle olan şeydir. Ve **القَهْب**: büyük dağdır. Ve **الأقهبان**: fil ve manda; bütün bunlar birbirine yakındır.

(**قهد**)  **القاف** ve **الهاء** ve **الدال** tek bir kelimedir. Derler ki: **القَهْد** koyun yavrusundan, rengi beyazlığa çalan olandır.

(**قهر**)  **القاف** ve **الهاء** ve **الراء**, galebe ve üstün gelmeye delâlet eden sahih bir kelimedir. Denir ki: **قَهَرَه** onu **يَقهره** **قَهْراً**. Ve **القاهر**: galip olandır. Ve adam **أقْهَرَ** oldu; yani, içinde zelil olacağı bir hâle sokulduğunda. Dedi ki:
تَمَنّى حُصَيْنٌ أنْ يَسُودَ جذاعَهُ *** فأمسى حُصينٌ قد أذَلَّ وأقْهَرا([1])
Ve **قُهِر**; galip gelindiğinde. باب’dan: **قُهِرَ اللَّحمُ**: suyu akıncaya kadar pişirildi. Ve **القهقر**: denildiğine göre, teke([2]). Eğer sahih ise, belki de zikrettiğimiz kıyastandır. Ve **القَهْقَر**([3]): sert taş. باب’ın üzerine bina edildiği asıldan uzak değildir.
Ve bundan şâz olanlardandır: **رَجَع**([4]) **القَهْقَرَى**; yani arkasına döndüğünde.

(**قهز**)  **القاف** ve **الهاء** ve **الزاء** bir kelimedir. Derler ki: **القَِهْزُ**([5]): içine ipek karışan **مِرْعِزَّى** elbiseler; ve onunla yumuşak saç benzetilir. Dedi ki:
* من **القَِهْز** و**القُوهِيّ**([6]) *

(**قهس**)  **القاف** ve **الهاء** ve **السين**, sahih ise kelimelerdir. Derler ki: **يَتَقَهْوَس** olarak geldi; yani eğilmiş([7]) titreyerek geldiğinde. Bu, onun **هاء**’sının زائد olması mümkündür; sanki **يَتقوس** gibi. Ve derler ki: **القَهْوَسة**: sürat. Ve **القَهْوَس**: uzun adam.

(**قهل**)  **القاف** ve **الهاء** ve **اللام**, yoksulluk ve hâlin kötülüğüne delâlet eden bir kelimedir. Bundan: **القَهَلُ**, o da zühd ve perişanlıktır. Ve **متقهِّلٌ** bir adam: bedenini temizlikle gözetmez. Ve باب’dan yahut ona yakın olandandır: **القَهْل**: iyiliği inkâr ve nimeti azımsama. Ve adam kendisini **أقْهَلَ** etti: kendisini, kendisini ilgilendirmeyen şeyle kirletti. Ve **التقَهُّل**: ihtiyaç şikâyeti. Dedi ki:
* لَعْواً متى لاقَيتَه تَقَهَّلاَ([8]) *
Ve derler ki: **انقَهَلَ**; düştüğünde ve zayıfladığında. Ve derler ki: Adamı **قَهَلْتُ** onu **قَهْلاً**; yani ona çirkin bir övgüyle övdüğünde.
Ve bundan şâz olanlardandır—ve sahihliği nasıl oldu bilmem—derler ki: **القَيْهَلة**: görünüş. Denir ki: “Allah onun **قَيْهَلَتَه**’sini yaşatsın.” Ve tatlı bir kelime değildir.

([1]) el-Muhabbal es-Sa‘dî’nindir; Lisân’da (قهر، جذع) olduğu gibi. Ve **حصين**: Lisân’da (قهر) olduğu gibi, ez-Zebirqân b. Bedr’in adıdır. Ve el-Asma‘î onu iki fiilde de meçhul bina ile rivayet etti.
([2]) Asılda: “**الشين**”; doğrusu el-Mücmel, Lisân ve el-Kâmûs’tadır. Ve **القهقر** bu mânâ ile Kâmûs’ta **الراء**’sı şeddeli, Mücmel ve Lisân’da hafifletilmiş olarak gelir.
([3]) Lisân’da olduğu gibi, **الراء**’yı hafifletmekle ve ağırlaştırmakla söylenir; Mücmel’de yalnız hafifletme ile ضبط edilmiştir.
([4]) Tekmile Mücmel’dendir.
([5]) Lisân’da aslının Farsça “كهزانه” olduğu.
([6]) Zî’r-Rumme’nin divanında 360 ve Lisân’da (قهز) bir beytin parçasıdır. Ve tamamı şudur:
من الزرق أو صقع كأن رؤوسها *** من القهز والقوهي بيض المقانع
([7]) Asılda: “منجياً”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dadır.
([8]) Recez Mücmel’de (قهل); Lisân’da (قهل، لعا) onu inşâd etti.

-

(**باب القاف والهاء وما يثلثهما**)
(**قهو**)  **القاف** ve **الهاء** ve illetli harf, bereket ve çokluk üzerine delâlet eden bir asıldır. Binek yükü bereketli olan adama: **قاهٍ** denir. Denir ki: “Şüphesiz o, **قاهٍ** bir yaşayış içindedir.” Amma onların sözü: “Adam yemekten **أقْهَى** oldu”, yani onu **اجْتَوَاهُ** ettiğinde; bu, onu **اجتوائِهِ** etmesi cihetinden değildir; ancak, onun yanında çokluğundandır; ta ki onun yanında dolup tıka basa yer de onu **يجتَوِيَه** eder. Amma **القهوة** ise şaraptır; dediler ki: “Ona **قَهْوَةً** adı verildi; çünkü o, yemekten **تُقْهِي** eder”; kıyas birdir.

(**قهب**)  **القاف** ve **الهاء** ve **الباء**, renklerden bir renge delâlet eden küçük bir asıldır. Derler ki: **القُهْبَةُ**: üstüne kızıllık çıkan bir beyazlıktır. Ve **القَهْبُ**, sığır yavrusundan rengi böyle olan şeydir. Ve **القَهْب**: büyük dağdır. Ve **الأقهبان**: fil ve manda; bütün bunlar birbirine yakındır.

(**قهد**)  **القاف** ve **الهاء** ve **الدال** tek bir kelimedir. Derler ki: **القَهْد** koyun yavrusundan, rengi beyazlığa çalan olandır.

(**قهر**)  **القاف** ve **الهاء** ve **الراء**, galebe ve üstün gelmeye delâlet eden sahih bir kelimedir. Denir ki: **قَهَرَه** onu **يَقهره** **قَهْراً**. Ve **القاهر**: galip olandır. Ve adam **أقْهَرَ** oldu; yani, içinde zelil olacağı bir hâle sokulduğunda. Dedi ki:
تَمَنّى حُصَيْنٌ أنْ يَسُودَ جذاعَهُ *** فأمسى حُصينٌ قد أذَلَّ وأقْهَرا([1])
Ve **قُهِر**; galip gelindiğinde. Ve باب’dan: **قُهِرَ اللَّحمُ**: suyu akıncaya kadar pişirildi. Ve **القهقر**: denildiğine göre, teke([2]). Eğer sahih ise, belki de zikrettiğimiz kıyastandır. Ve **القَهْقَر**([3]): sert taş. باب’ın üzerine bina edildiği asıldan uzak değildir.
Ve bundan şâz olanlardandır: **رَجَع**([4]) **القَهْقَرَى**; yani arkasına döndüğünde.

(**قهز**)  **القاف** ve **الهاء** ve **الزاء** bir kelimedir. Derler ki: **القَِهْزُ**([5]): içine ipek karışan **مِرْعِزَّى** elbiseler; ve onunla yumuşak saç benzetilir. Dedi ki:
* من **القَِهْز** و**القُوهِيّ**([6]) *

(**قهس**)  **القاف** ve **الهاء** ve **السين**, sahih ise kelimelerdir. Derler ki: **يَتَقَهْوَس** olarak geldi; yani eğilmiş([7]) titreyerek geldiğinde. Bu, onun **هاء**’sının زائد olması mümkündür; sanki **يَتقوس** gibi. Ve derler ki: **القَهْوَسة**: sürat. Ve **القَهْوَس**: uzun adam.

(**قهل**)  **القاف** ve **الهاء** ve **اللام**, yoksulluk ve hâlin kötülüğüne delâlet eden bir kelimedir. Bundan: **القَهَلُ**, o da zühd ve perişanlıktır. Ve **متقهِّلٌ** bir adam: bedenini temizlikle gözetmez. Ve باب’dan yahut ona yakın olandandır: **القَهْل**: iyiliği inkâr ve nimeti azımsama. Ve adam kendisini **أقْهَلَ** etti: kendisini, kendisini ilgilendirmeyen şeyle kirletti. Ve **التقَهُّل**: ihtiyaç şikâyeti. Dedi ki:
* لَعْواً متى لاقَيتَه تَقَهَّلاَ([8]) *
Ve derler ki: **انقَهَلَ**; düştüğünde ve zayıfladığında. Ve derler ki: Adamı **قَهَلْتُ** onu **قَهْلاً**; yani ona çirkin bir övgüyle övdüğünde.
Ve bundan şâz olanlardandır—ve sahihliği nasıl oldu bilmem—derler ki: **القَيْهَلة**: görünüş. Denir ki: “Allah onun **قَيْهَلَتَه**’sini yaşatsın.” Ve tatlı bir kelime değildir.

([1]) el-Muhabbal es-Sa‘dî’nindir; Lisân’da (قهر، جذع) olduğu gibi. Ve **حصين**: Lisân’da (قهر) olduğu gibi, ez-Zebirqân b. Bedr’in adıdır. Ve el-Asma‘î onu iki fiilde de meçhul bina ile rivayet etti.
([2]) Asılda: “**الشين**”; doğrusu el-Mücmel, Lisân ve el-Kâmûs’tadır. Ve **القهقر** bu mânâ ile Kâmûs’ta **الراء**’sı şeddeli, Mücmel ve Lisân’da hafifletilmiş olarak gelir.
([3]) Lisân’da olduğu gibi, **الراء**’yı hafifletmekle ve ağırlaştırmakla söylenir; Mücmel’de yalnız hafifletme ile ضبط edilmiştir.
([4]) Tekmile Mücmel’dendir.
([5]) Lisân’da aslının Farsça “كهزانه” olduğu.
([6]) Zî’r-Rumme’nin divanında 360 ve Lisân’da (قهز) bir beytin parçasıdır. Ve tamamı şudur:
من الزرق أو صقع كأن رؤوسها *** من القهز والقوهي بيض المقانع
([7]) Asılda: “منجياً”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dadır.
([8]) Recez Mücmel’de (قهل); Lisân’da (قهل، لعا) onu inşâd etti.

-

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- القهر: الغلبة والتذليل معا، ويستعمل في كل واحد منهما. قال تعالى: ﴿وهو القاهر فوق عباده﴾ [الأنعام/18]، وقال: ﴿وهو الواحد القهار﴾ [الرعد/16]، ﴿فوقهم قاهرون﴾ [الأعراف/127]، ﴿فأما اليتيم فلا تقهر﴾ [الضحى/9] أي: لا تذلل، وأقهره: سلط عليه من يقهره، والقهقري: المشي إلى خلف.

##### Türkçe

- **القهر**: galebe ve tazlîl birlikte; ve onların her birinde kullanılır. Yüce Allah dedi ki: ﴿وهو القاهر فوق عباده﴾ [الأنعام/18], ve dedi ki: ﴿وهو الواحد القهار﴾ [الرعد/16], ﴿فوقهم قاهرون﴾ [الأعراف/127], ﴿فأما اليتيم فلا تقهر﴾ [الضحى/9] yani: tazlîl etme; ve **أقهره**: üzerine, onu kahredecek kimseyi musallat etti; ve **القهقري**: arkaya doğru yürümektür.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ه ر
أخذتهم قهرةً‏:‏ من غير رضاهم‏.‏
وفلان قهرة للناس‏:‏ يقهره كلّ أحد‏.‏
وتقول‏:‏ نهراً وقهراً حتى رجعا القهقري‏.‏
وفي الحديث‏:‏ ‏"‏ فتضعضعت الخيل وتقهقرت البغال ‏"‏ وقهقه الرجل وقهقر‏.‏
ومن المجاز‏:‏ جبال قواهر‏:‏ شوامخ‏.‏
قال الكميت‏:‏ أنت المقابل من أمي - ة في بواذخها القواهر وقال كعب بن زهير‏:‏ ونار قبيل الليل بادرت قدحها حيا النار قد أوقدتها للمسافر فلوح فيها زاده فربأته على مرقب يعلو الأحزة قاهر وامرأة قهرة‏:‏ شريرة ونساء قهرات‏.‏
وقهر اللحم ولحم مقهور‏:‏ أول ما تأخذه النار فيسيل مأوه وتقول‏:‏ أطعمنا خبزة بلحم مقهور وشحم مصهور‏.‏
وقال‏:‏ فلما أن تلهوجنا شواءً به اللهبان مقهوراً ضبيحاً ضبحته النار‏:‏ غيّرته‏.‏

##### Türkçe

ق ه ر
Onları **قهرةً** aldı: rızaları olmaksızın.
Ve falan kimse insanlar için **قهرة**dır: onu herkes kahreder.
Ve dersin: **نهراً** ve **قهراً** (ile) nihayet geri geri dönünceye kadar.
Ve hadiste: "Atlar çözüldü ve katırlar geri geri çekildi" ve adam **قهقه** etti ve **قهقر** etti.
Ve mecazdan: **قواهر** dağlar: yüksekler.
Kumeyt dedi: Sen Ümeyye’den, onun **بواذخها القواهر**’inde karşı karşıya gelensin. Ka‘b b. Züheyr dedi:
Ve gecenin evvelinde bir ateş, çakmağını acele etti; ateşe selâm, onu yolcu için yakmışsın;
Derken onda onun azığını parıldattı da onu yükseltti;
Üzerinde, **الأحزة**’yi aşan bir gözetleme yerinde, **قاهر**.
Ve **قهرة** kadın: kötü huylu; ve **قهرات** kadınlar.
Ve **قهر** et (pişirmek) ve **مقهور** et: ateşin onu ilk aldığı vakit; böylece suyu akar. Ve dersin: Bize **مقهور** etli bir ekmek ve eritilmiş içyağı yedirdiler.
Ve dedi:
Derken biz kebapla oyalanınca, onunla alevler (içinde), **مقهوراً**; boğazlanmış (gibi).
Ateş onu **ضبحته**: onu değiştirdi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَهْرُ: الغَلَبة والأَخذ من فوق. والقَهَّارُ: من صفات الله عز وجل. قال الأَزهري: والله القاهرُ القَهّار، قَهَرَ خَلْقَه بسلطانه وقدرته وصَرَّفهم على ما أَراد طوعاً وكرهاً، والقَهَّار للمبالغة. وقال ابن الأَثير: القاهر هو الغالب جميع الخلق. وقَهَرَه يَقْهَرُه قَهْراً: غلبه. وتقول: أَخَذْتُهُم قَهْراً أَي من غير رضاهم. وأَقْهَرَ الرجلُ: صار أَصحابُه مَقْهُورين. وأَقْهَرَ الرجلَ: وَجَدَه مقهوراً؛ وقال المُخَبَّل السَّعْدِي يهجو الزِّبْرِقانَ وقومه وهم المعروفون بالجِذاع: تَمَنَّى حُصَيْنٌ أَن يَسُودَ جِذاعَه،
فأَمْسَى حُصَيْنٌ قد أُذلَّ وأُقْهِرا
على ما لم يسم فاعله أَي وجد كذلك، والأَصمعي يرويه: قد أَذَلَّ وأَقْهَر أَي صار أَمره إِلى الذل والقَهْر. وفي الأَزهري: أَي صار أَصحابُه أَذِلاءَ مقهورين، وهو من قياس قولهم أَحْمَدَ الرجلُ صار أَمره إِلى الحمد. وحُصَين: اسم الزِّبْرِقانِ، وجِذاعُه: رَهْطُه من تميم. وقُهِرَ: غُلِبَ.
وفخذٌ قَهِرَةٌ: قليلة اللحم. والقَهِيرة: مَحْضٌ يلقى فيه الرَّضْفُ فإِذا غَلى ذُرَّ عليه الدقيقُ وسِيطَ به ثم أُكل؛ قال ابن سيده: وجدناه في بعض نسخ لإِصلاح ليعقوب.
والقَهْر: موضع ببلاد بني جَعْدة؛ قال المُسَيَّبُ بن عَلَسٍ: سُفلى العراق وأَنتَ بالقَهْرِ
ويقال: أَخَذْتُ فلاناً قُهْرَةً، بالضم، أَي اضطراراً. وقُهِرَ اللحمُ إِذا أَخذته النار وسال ماؤه؛ وقال: فلما أَن تَلَهْوَجْنا شِواءً، به اللَّهْبانُ مقهوراً ضَبِيحا
يقال: ضبَحَتْه النارُ وضَبَتْه وقَهَرَتْه إِذا غيرته.

##### Türkçe

**القَهْرُ**: galebe ve üstten alma. Ve **القَهَّارُ**: Allah عز وجل’in sıfatlarındandır. **الأَزهري** dedi: Allah, **القاهرُ القَهّار**dır; خلقını sultanı ve kudretiyle **قَهَرَ** etti ve onları, istediği şeye göre, gönüllü ve zorla tasarruf etti; ve **القَهَّار** mübalağa içindir. Ve **ابن الأَثير** dedi: **القاهر** bütün خلقın galibidir. Ve **قَهَرَه يَقْهَرُه قَهْراً**: onu yendi. Ve dersin: onları **قَهْراً** aldım; yani rızaları olmaksızın. Ve **أَقْهَرَ** adam: ashabı **مَقْهُورين** oldu. Ve **أَقْهَرَ** adamı: onu **مقهوراً** buldu; ve **المُخَبَّل السَّعْدِي**, **الزِّبْرِقانَ** ve kavmini (onlar **الجِذاع** ile bilinenlerdir) hicvederek dedi:
تَمَنَّى حُصَيْنٌ أَن يَسُودَ جِذاعَه،
فأَمْسَى حُصَيْنٌ قد أُذلَّ وأُقْهِرا
“faili adlandırılmamış olan” üzere; yani onu öyle buldu. Ve **الأَصمعي** onu şöyle rivayet eder: “**قد أَذَلَّ وأَقْهَر**”; yani işi zillete ve **القَهْر**e vardı. Ve **الأَزهري**’de: yani ashabı zelil, **مقهورين** oldu; ve bu, onların “**أَحْمَدَ** adam: işi hamde vardı” sözünün kıyasındandır. Ve **حُصَين**: **الزِّبْرِقانِ**’ın adıdır; ve **جِذاعُه**: **تميم**’den onun **رَهْطُه**’udur. Ve **قُهِرَ**: yenildi.

Ve **فخذٌ قَهِرَةٌ**: eti az. Ve **القَهِيرة**: içine **الرَّضْفُ** atılan saf (süt); kaynayınca üzerine un serpilir ve onunla karıştırılır, sonra yenir; **ابن سيده** dedi: bunu, **لإِصلاح**’ın **ليعقوب**’a ait bazı nüshalarında bulduk.

Ve **القَهْر**: **بني جَعْدة** diyarında bir yerdir; **المُسَيَّبُ بن عَلَسٍ** dedi:
سُفلى العراق وأَنتَ بالقَهْرِ

Ve denir: falanı **قُهْرَةً** (ضم ile) aldım; yani zorla. Ve **قُهِرَ اللحمُ**: ateş onu aldığında ve suyu aktığında; ve dedi:
فلما أَن تَلَهْوَجْنا شِواءً،
به اللَّهْبانُ مقهوراً ضَبِيحا
Denir: ateş onu **ضبَحَتْه** ve **ضَبَتْه** ve **قَهَرَتْه**; onu değiştirdiğinde.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ه ر * * قَهَرَهُ * من باب قطع أي غلبه و * القَهْقَرَى * الرجوع إلى خلف ورجع القهقرى أي رجع الرجوع المعروف بهذا الاسم لأن القهقرى ضرب من الرجوع

##### Türkçe

* ق ه ر * **قَهَرَهُ** “قطع” bâbındandır; yani onu yendi. Ve **القَهْقَرَى** arkaya doğru dönüştür; ve “**القهقرى** döndü” yani bu adla bilinen dönüşü döndü; çünkü **القهقرى** dönüşün bir türüdür.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القهر: الغلبة والأخذ من فوق على طريق التذليل. قهره، كمنعه، قهرا: غلبه. ويقال: قهره: إذا أخذه قهرا من غير رضاه. والقهر: ع ببلاد بني جعدة، قال المسيب بن علس: سفلى العراق وأنت بالقهر. وأنشد الصاغاني للبيد:

  فصوائق إن أيمنت فمـظـنة                      منها وحاف القهر أو طلخامها وفي مختصر البلدان: هو جبل في ديار الحارث بن كعب وأسافل الحجاز، مما يلي نجد، من قبل الطائف. والقاهر والقهار: من صفاته تعالى، قهر خلقه بسلطانه وقدرته، وصرفهم على ما أراد طوعا وكرها. وقال ابن الأثير: القاهر: هو الغالب جميع الخلق. وأقهر الرجل: صار أصحابه مقهورين أذلاء. وبه فسر الأزهري قول المخبل السعدي يهجو الزبرقان وقومه، وهم المعروفون بالجذاع:
  تمنى حصين أن يسود جذاعه                      فأمسى حصين قد أذل وأقهرا بالبناء للمفعول. وحصين: اسم الزبرقان. وجذاعه: قومه من تميم. والأصمعي يرويه: قد أذل وأقهرا، أي صار أمره إلى الذل والقهر، وهو من قياس قولهم: أحمد الرجل: صار أمره إلى الحمد. وأقهر فلانا: وجده مقهورا، وبه فسر بعضهم بيت المخبل: قد أذل وأقهرا. أي وجد كذلك. ومن المجاز: فخذ قهرة، كفرحة: قليلة اللحم. والقهيرة، كسفينة: محض يلقي فيه الرضف، فإذا غلي ذر عليه الدقيق وسيط له، ثم أكل، وهي الفهيرة، بالفاء. قال ابن سيده: وجدناه في نسخ الإصلاح ليعقوب بالقاف. والقاهرة: قاعدة الديار المصرية ودار ملكها، وهي مصر الجديدة، عمرها المعز لدين الله أبو تميم معد بن إسماعيل بن محمد بن عبيد الله المهدي، العبيدي، رابع الخلفاء، وأول من ملك مصر منهم، وعمر القاهرة، وتممها في سنة 362، وجعلها دار الملك، وكان شجاعا، ودولته أقوى من دولة آبائه. وإليه انتسب الإمام المؤرخ أحمد بن علي المقريزي. وسيأتي بيان ذلك في حرف الزاي إن شاء الله تعالى. وتوفي أبو تميم سنة 365. والقاهرة: البادرة من كل شيء، وهي التريبة والصدر، نقله الصاغاني. ومن المجاز: القهرة من النساء كهمزة: الشريرة وهن قهرات. ومما يستدرك عليه: هو قهرة للناس، بالضم: يقهره كل أحد. وتقول: قهرا وبهرا، بالضم فيهما. وجبال قواهر: شوامخ. وقهر اللحم، كفرح، ولحم مقهور: أول ما تأخذه النار فيسيل ماؤه. وتقول: أطعمنا خبزة بلحم مقهور، وشحم مصهور. وهو مجاز. والقاهرة: حصن عظيم من عمل وادي آش ثم غرناطة.

##### Türkçe

**القهر**: galebe ve üstten alma; zelil kılma yolu üzere. **قهره**، **كمنعه**، **قهرا**: ona galip geldi. Ve denilir: **قهره**: onu, rızası olmaksızın zorla aldığı zaman. Ve **القهر**: Benî Cü‘de beldelerinde bir yer; el-Müseyyeb b. ‘Als dedi:
“‘Irak’ın aşağısı; sen ise **بالقهر**’dasın.”
Ve es-Sâğânî, Lebîd’e ait olarak inşad etti:

  “Şimale yönelsen, onlardan (gelen) yıldırımlar; bir zan yeri,
                      ondan; ve **القهر**’ın kenarı yahut onun **طلخامها**’sı.”

Ve **مختصر البلدان**’da: O, el-Hâris b. Ka‘b diyarlarında ve Hicaz’ın aşağılarında, Necd’e bitişik, Tâif tarafında bir dağdır. Ve **القاهر** ve **القهار**: O’nun (Teâlâ’nın) sıfatlarındandır; yaratıklarını sultanı ve kudretiyle kahretti; onları, istediği şeye gönüllü ve zoraki olarak sevk etti. İbnü’l-Esîr dedi: **القاهر**: bütün yaratığa galip olandır. Ve **أقهر الرجل**: arkadaşları kahrolunmuş, zelil kimseler oldu. Ve bununla, el-Muhabbal es-Sa‘dî’nin ez-Züبرقان’ı ve kavmini hicvettiği sözü tefsir edildi; onlar **الجذاع** ile bilinenlerdir:
  “Husayn, **جذاعه**’sına efendi olmayı temenni etti;
                      derken Husayn, zelil kılınmış ve **أقهرا** olmuş olarak akşama erdi.”

Meçhul bina ile. Ve **حصين**: ez-Züبرقان’ın adıdır. Ve **جذاعه**: Temîm’den olan kavmidir. Ve el-Asma‘î onu şöyle rivayet eder: “**قد أذل وأقهرا**”; yani işi zillete ve kahra vardı; bu, onların “**أحمد الرجل**: işi hamde vardı” sözlerinin kıyasındandır. Ve **أقهر فلانا**: onu kahrolunmuş buldu; ve bununla, bazısı el-Muhabbal’ın beytini tefsir etti: “**قد أذل وأقهرا**”; yani onu öyle buldu. Ve mecazdan: **فخذ قهرة**، **كفرحة**: eti az (olan). Ve **القهيرة**، **كسفينة**: içine kızgın taş atılan ekşi süt; kaynayınca üzerine un serpilir ve onunla karıştırılır; sonra yenir; o, **الفهيرة**’dir, **بالفاء**. İbn Sîde dedi: Onu, Ya‘kūb’un **الإصلاح**’ının nüshalarında **بالقاف** ile bulduk. Ve **القاهرة**: Mısır diyarlarının başşehri ve onun mülkünün yurdu; o, yeni Mısır’dır; onu el-Mu‘izz li-Dînillâh Ebû Temîm Ma‘add b. İsmâ‘îl b. Muhammed b. ‘Ubeydillâh el-Mehdî, el-‘Ubeydî, dördüncü halife ve onlardan Mısır’a ilk hükmeden imar etti; ve Kahire’yi imar etti ve onu 362 yılında tamamladı ve onu mülk yurdu yaptı; cesurdu ve devleti, babalarının devletinden daha kuvvetliydi. İmam müverrih Ahmed b. ‘Alî el-Makrîzî ona nisbet edildi. Bunun beyanı, inşallah Teâlâ, **حرف الزاي**’de gelecektir. Ebû Temîm 365 yılında vefat etti. Ve **القاهرة**: her şeyden atılgan olan; o, **التريبة** ve **الصدر**’dır; es-Sâğânî nakletti. Ve mecazdan: kadınlardan **القهرة**، **كهمزة**: şerli (kadın); onlar **قهرات**’tır. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: O, insanlar için **قهرة**’dir, zamme ile: herkes onu kahreder. Ve dersin: **قهرا وبهرا**; ikisinde de zamme ile. Ve **جبال قواهر**: yüksek, sarp (dağlar). Ve **قهر اللحم**، **كفرح**; ve **لحم مقهور**: ateşin ilk aldığı şey; suyu akıverir. Ve dersin: Bize, **بلحم مقهور** ile bir ekmek ve eritilmiş içyağı yedirdiler. Ve o mecazdır. Ve **القاهرة**: Vâdî Âş sonra Gırnata amelinden büyük bir hisar.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَهَرَهُ
1 قَهَرَهُ ذ . (aor. قَهَرَ , A, K,) inf. n. قَهْرٌ, He overcame, conquered, subdued, subjected, subjugated, overbore, overpowered, mastered, or prevailed or predominated over, him, or it; he was, or became, superior in power or force, to him, or it. (S, A, Msb, K, TA.) ― -b2- [He abased him. (See 4.) ― -b3- He oppressed him. So in the Kur., xciii. 9, فَأَمَّا اليَتِيمَ فَلَا تَقْهَرُ [Therefore, happen what may, the orphan thou shalt not oppress; i. e., as explained in the Expos. of the Jel., by taking his property, or otherwise.] ― -b4- He forced, compelled, or constrained, him. (??) in the following ex.] قَهَرَهُ عَلَى الأَمْرِ [He forced, compelled, or constrained, him to do the thing]. (S, K, art. قسر.) ― -b5- [He coerced him.] ― -b6- He took him [by force;] against his will, or approval; and so أَخَذَهُ قَهْرًا. (A, TA.) -A2- قُهِرَ اللَّحْمُ (tropical:) The flesh-meat became, (S,) or began to be, (A, TA,) affected, or acted upon, (lit. taken,) by the fire, so that its juice flowed. (S, A, TA.)

اقهر
4 اقهر ذ He became in a state in which to be overcome, conquered, subdued, subjected, subjugated, overborne, overpowered, mastered, or prevailed over: (Msb:) his case became that of one overcome, &c. (S, TA.) ― -b2- His companions became overcome, conquered, subdued, &c., (K, TA,) and abased. (TA.) -A2- اقهرهُ He found him to be overcome, conquered, subdued, overpowered, mastered, or prevailed over. (S, Msb, K.)

انقهر
7 انقهر ذ [quasi-pass. of قَهَرَهُ; He was, or became, overcome, &c.]. (TA in art. ضغط.)

قُهْرًا وَبُهْرًا
قُهْرًا وَبُهْرًا ذ , with damm to each, [a form of imprecation, meaning, May he, or they, be overcome and subdued]. (TA.)

فُلَانٌ قُهْرَةٌ للِنَّاسِ
فُلَانٌ قُهْرَةٌ للِنَّاسِ ذ Such a one is a person to be overcome, conquered, subdued, &c., by everyone. (A.) ― -b2- أَخَذْتُ قُلَانًا قُهْرَةً I took such a one by constraint, or compulsion. (S.)

قُهَرَةٌ
قُهَرَةٌ ذ A woman abounding in evil, injustice, or corruptness; very evil or bad, unjust, or corrupt: (K, TA:) pl. قُهَرَاتٌ. (TA.)

قَهَّارٌ
قَهَّارٌ ذ : see قَاهِرٌ.

قَاهرٌ
قَاهرٌ ذ One who overcomes, conquers, subdues, &c.: and ↓ قَهَّارٌ signifies the same in an intensive sense. (Msb.) ― -b2- القَاهِرُ (TA) and ↓ القَهَّارُ (K, TA) epithets applied to God, (K, TA,) meaning, The Subduer of his creatures by his sovereign authority and power, and the Disposer of them as He pleaseth, with and against their will: (TA:) or the former, the Overcomer, or Subduer, of all created beings. (IAth, TA.) ― -b3- [القَاهِرُ The planet Mars.] ― -b4- جِبَالٌ قَوَاهِرُ (tropical:) Lofty mountains. (A.)

أَقْهَرُ
أَقْهَرُ ذ [More, and most, subduing, &c.: and, abasing]. (K voce أَخْنَعُ, q. v.)

##### Türkçe

**قَهَرَهُ**
1 **قَهَرَهُ** ذ . (muzâri‘ **قَهَرَ** , A, K,) mastar ismi **قَهْرٌ**, O, onu yendi, fethetti, boyun eğdirdi, tâbi kıldı, itaat altına aldı, ezdi, güçle bastırdı, hâkim oldu; yahut ona, veya ona karşı, galip geldi veya üstün geldi; ona, veya ona karşı, güç veya kuvvette üstün oldu veya oldu. (S, A, Msb, K, TA.) ― -b2- [Onu alçalttı. (4’e bak.) ― -b3- Ona zulmetti. Kur’ân’da, xciii. 9’da böyledir: **فَأَمَّا اليَتِيمَ فَلَا تَقْهَرُ** [Şu hâlde, ne olursa olsun, yetime zulmetmeyeceksin; yani, Celâleyn’in Tefsiri’nde açıklandığı üzere, malını almakla veya başka türlü.] ― -b4- Onu zorladı, mecbur etti, yahut sıkıştırdı. (??) aşağıdaki örnekte.] **قَهَرَهُ عَلَى الأَمْرِ** [Onu o işi yapmaya zorladı, mecbur etti, yahut sıkıştırdı]. (S, K, md. **قسر**.) ― -b5- [Onu icbar etti.] ― -b6- Onu [zorla;] isteğine veya rızasına karşı aldı; ve böylece **أَخَذَهُ قَهْرًا**. (A, TA.) -A2- **قُهِرَ اللَّحْمُ** (mecaz:) Et, (S,) yahut etkilenmeye, veya etkilenir olmaya, (A, TA,) ateş tarafından tesir edilmeye (lafzen: alınmaya) başladı; öyle ki suyu aktı. (S, A, TA.)

**اقهر**
4 **اقهر** ذ O, yenilmeye, fethedilmeye, boyun eğdirilmeye, tâbi kılınmaya, itaat altına alınmaya, ezilmeye, güçle bastırılmaya, hâkim olunmaya, yahut üzerine galip gelinmeye elverişli bir hâlde oldu: (Msb:) onun hâli, yenilmiş olanın hâli oldu, vb. (S, TA.) ― -b2- Onun arkadaşları yenilmiş, fethedilmiş, boyun eğdirilmiş, vb., (K, TA,) ve alçaltılmış oldular. (TA.) -A2- **اقهرهُ** Onu yenilmiş, fethedilmiş, boyun eğdirilmiş, güçle bastırılmış, hâkim olunmuş, yahut üzerine galip gelinmiş buldu. (S, Msb, K.)

**انقهر**
7 **انقهر** ذ [**قَهَرَهُ**’nin sanki edilgeni; O, yenildi, vb.]. (TA, md. **ضغط**’ta.)

**قُهْرًا وَبُهْرًا**
**قُهْرًا وَبُهْرًا** ذ , her birine damme ile, [bir beddua kalıbı; mânâsı: O, yahut onlar, yenilsin ve boyun eğdirilsin]. (TA.)

**فُلَانٌ قُهْرَةٌ للِنَّاسِ**
**فُلَانٌ قُهْرَةٌ للِنَّاسِ** ذ Böyle biri, herkes tarafından yenilecek, fethedilecek, boyun eğdirilecek, vb., bir kimsedir. (A.) ― -b2- **أَخَذْتُ قُلَانًا قُهْرَةً** Böyle birini zorlama veya icbar ile aldım. (S.)

**قُهَرَةٌ**
**قُهَرَةٌ** ذ Kötülüğü, zulmü veya fesadı çok olan bir kadın; pek kötü veya fena, zalim veya fasit: (K, TA:) çoğulu **قُهَرَاتٌ**. (TA.)

**قَهَّارٌ**
**قَهَّارٌ** ذ : **قَاهِرٌ**’e bak.

**قَاهرٌ**
**قَاهرٌ** ذ Yenen, fetheden, boyun eğdiren, vb.: ve ↓ **قَهَّارٌ** aynı mânâyı şiddetli (mübalağalı) bir tarzda ifade eder. (Msb.) ― -b2- **القَاهِرُ** (TA) ve ↓ **القَهَّارُ** (K, TA) Allah’a nisbet edilen sıfatlardır, (K, TA,) mânâsı: mahlûkatını, hükümran otoritesi ve kudretiyle boyun eğdiren, ve onları, onların isteğiyle ve isteğine karşı, dilediği gibi tasarruf eden: (TA:) yahut birincisi, bütün yaratılmış varlıkların üstüne galip gelen, yahut boyun eğdiren. (IAth, TA.) ― -b3- [**القَاهِرُ** Mars gezegeni.] ― -b4- **جِبَالٌ قَوَاهِرُ** (mecaz:) Yüksek dağlar. (A.)

**أَقْهَرُ**
**أَقْهَرُ** ذ [Daha çok, ve en çok, boyun eğdiren, vb.: ve, alçaltan]. (K, **أَخْنَعُ** maddesinde, bk.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَهَرَ
قَهَرَ A ( n. ac. قَهْر 1 ),
a.  Overcame, conquered, subdued, subjugated; mastered, overpowered; prevailed, predominated over; abased.

b.  Maltreated; oppressed; coerced.

c.  [ acc. &  'Ala ], Forced, compelled, constrained to.

d.  [ pass. ], Became soft, dripped its gravy ( meat ).

قَاْهَرَ
قَاْهَرَ III ,
a.  Treated harshly, misused.

أَقْهَرَ
أَقْهَرَ IV ,
a.  Was overcome &c.

b.  Found overcome.

c.  Had his companions vanquished, overcome.

اِنْقَهَرَ
اِنْقَهَرَ VII ,
a.  Pass. of I ( a ).

قَهْر
قَهْر 1 ,
a.  Constraint, compulsion; force, violence.

b.  Ill-treatment, harshness; oppression.

قُهْرَة
قُهْرَة 3t ,
a.  see 1 (a) .

b.  Abasement, wretchedness.

قُهَرَة
قُهَرَة 9t ,
a.  Bad, wicked woman.

قَاْهِر
قَاْهِر 21 ,
a.  Overcoming, subduing; victorious; vanquisher, conqueror, victor.

b.  [ art. ], The Subduer, the Supreme Disposer, the Omnipotent, the Almighty.

c.  [ art. ], Mars ( planet ).

قَاْهِرَة
قَاْهِرَة 21t
a.  [ art. ], Cairo.

قَهَّاْر
قَهَّاْر 28 ,
a.  see 21 (a) , ( b ).

قَوَاْهِرُ
قَوَاْهِرُ 41 ,
a.  Lofty ( mountains ).

قَهڤرَ
N. P. قَهڤرَ I ,
a.  Forced, constrained.

b.  Maltreated, oppressed.

قَهْرًا
قَهْرًا ,  قُهْرَةً
a.  By force, violence, forcibly.

قُهْرًا وَبُهْرًا
قُهْرًا وَبُهْرًا
a.  May they be overcome!

##### Türkçe

**قَهَرَ**
**قَهَرَ** A (n. ac. **قَهْر** 1),
a. Üstün geldi, yendi, boyun eğdirdi, tâbi kıldı; hâkim oldu, ezip geçti; galip geldi, baskın geldi; alçalttı.

b. Kötü muamele etti; zulmetti; zorladı.

c. [acc. & **'Ala**], -e zorladı, mecbur etti, sıkıştırdı.

d. [pass.], Yumuşadı, yağı/suyu damladı (et).

**قَاْهَرَ**
**قَاْهَرَ** III,
a. Sert davrandı, kötüye kullandı.

**أَقْهَرَ**
**أَقْهَرَ** IV,
a. Yenilmiş oldu vb.

b. Yenilmiş buldu.

c. Yoldaşlarını mağlup edilmiş, yenilmiş kıldı.

**اِنْقَهَرَ**
**اِنْقَهَرَ** VII,
a. I’in (a)’sının edilgeni.

**قَهْر**
**قَهْر** 1,
a. Zorlama, mecbur etme; güç, şiddet.

b. Kötü muamele, sertlik; zulüm.

**قُهْرَة**
**قُهْرَة** 3t,
a. 1 (a)’ya bak.

b. Alçaltılma, bedbahtlık.

**قُهَرَة**
**قُهَرَة** 9t,
a. Kötü, fâsık kadın.

**قَاْهِر**
**قَاْهِر** 21,
a. Üstün gelen, boyun eğdiren; muzaffer; yenen, fatih, galip.

b. [art.], Boyun Eğdiren, en yüce tasarruf sahibi, her şeye gücü yeten, kudretli.

c. [art.], Merih (gezegen).

**قَاْهِرَة**
**قَاْهِرَة** 21t
a. [art.], Kahire.

**قَهَّاْر**
**قَهَّاْر** 28,
a. 21 (a), (b)’ye bak.

**قَوَاْهِرُ**
**قَوَاْهِرُ** 41,
a. Yüksek (dağlar).

**قَهڤرَ**
N. P. **قَهڤرَ** I,
a. Zorladı, sıkıştırdı.

b. Kötü muamele etti, zulmetti.

**قَهْرًا**
**قَهْرًا**, **قُهْرَةً**
a. Zorla, şiddetle, zor kullanarak.

**قُهْرًا وَبُهْرًا**
**قُهْرًا وَبُهْرًا**
a. Mağlup olsunlar!

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قهر
قَهَرَ - يَقْهَرُ - قَاهِر - قَهَّار
قَهَرَ - يَقْْهَرُ + كائن + كائناً: يجعل آخر خاضعاَ لأمره وحكمه رغماً عنه، وذلك بالتخويف بالقوة والعنف والجبروت
قَاهِر - القاهر: اسم فاعل صفة مشبهة من " قَهَرَ - يَقْهَرُ "
كان - يكون + كائن + قاهراً + فوق آخر: يملك السيطرة والقهر والتفوق عليه
﴿وهو القاهر فوق عباده﴾
﴿وإنا فوقهم قاهرون﴾
قَهَّار - القهار: اسم فاعل مبلغة على وزن " فَعّال " من " قَهَرَ - يَقْهَرُ ": من يقوم بفعل " قَهَرَ " بشكل كثير وشديد القهر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " السيادة والتسلط والقهر على آخر وإخضاعه لحكمه وأمره" وهي:
قَهَرَ - يَقْْهَرُ، جَبَرَ - يَجْبُرُ، هَيمَنَ - يُهَيْمِنُ، صَيْطَرَ - يُصَيْطِرُ (سَيْطَرَ - يُسَيْطِرُ)، سَلِطَ - يَسْلَطُ (سَلُطَ - يَسْلُطُ)، عَزَّ - يَعُزَّ
قَهَرَ - يَقْهَر - تقهر
 	﴿فأما اليتيم فلا تقهر(9)﴾ الضحى
قاهر - القاهر
 ﴿وهو القاهر فوق عباده وهو الحكيم الخبير(18)﴾ الأنعام ﴿وهو القاهر فوق عباده ويرسل عليكم حفظة حتى إذا جاء أحدكم الموت توفته رسلنا وهم لا يفرطون(61)﴾ الأنعام
 	﴿وقال الملأ من قوم فرعون أتذر موسى وقومه ليفسدوا في الأرض ويذرك وآلهتك قال سنقتل أبناءهم ونستحي نساءهم وإنا فوقهم قاهرون(127)﴾ الأعراف
قَهَّار - القهار
 ﴿قل من رب السماوات والأرض قل الله قل أفاتخذتم من دونه أولياء لا يملكون لأنفسهم نفعا ولا ضرا قل هل يستوي الأعمى والبصير أم هل تستوي الظلمات والنور أم جعلوا لله شركاء خلقوا كخلقه فتشابه الخلق عليهم قل الله خالق كل شيء وهو الواحد القهار (16)﴾ الرعد ﴿لو أراد الله أن يتخذ ولدا لاصطفى مما يخلق ما يشاء سبحانه هو الله الواحد القهار (4)﴾ الزمر
 	﴿ياصاحبي السجن أأرباب متفرقون خير أم الله الواحد القهار(39)﴾ يوسف ﴿قل إنما أنا منذر وما من إله إلا الله الواحد القهار(65)﴾ ص
 	﴿يوم تبدل الأرض غير الأرض والسماوات وبرزوا لله الواحد القهار(48)﴾ إبراهيم ﴿يوم هم بارزون لا يخفى على الله منهم شيء لمن الملك اليوم لله الواحد القهار(16)﴾ غافر
مختار الصحاح
● [قهر] ق ه ر: قَهَرَهُ من باب قطع أي غلبه و القَهْقَرَى الرجوع إلى خلف ورجع القهقرى أي رجع الرجوع المعروف بهذا الاسم لأن القهقرى ضرب من الرجوع
الراغب
قهر
- القهر: الغلبة والتذليل معا، ويستعمل في كل واحد منهما. قال تعالى: }وهو القاهر فوق عباده﴿[الأنعام/18]، وقال:﴾وهو الواحد القهار﴿[الرعد/16]،﴾فوقهم قاهرون﴿[الأعراف/127]،﴾فأما اليتيم فلا تقهر{ [الضحى/9] أي: لا تذلل، وأقهره: سلط عليه من يقهره، والقهقري: المشي إلى خلف.
ملخص اللسان:
1.     قَهَرَه يَقْهَرُه قَهْراً:  غلبه. قهر: القَهْرُ: الغَلَبة والأَخذ من فوق.
2. والله القاهرُ القَهّار، قَهَرَ خَلْقَه بسلطانه  وقدرته وصَرَّفهم على ما أَراد طوعاً وكرهاً،
3. وتقول: أَخَذْتُهُم قَهْراً أَي من غير رضاهم.
4. أَخَذْتُ فلاناً قُهْرَةً،أَي اضطراراً.
5. وقُهِرَ اللحمُ  إِذا أَخذته النار وسال ماؤه؛
لسان العرب
● - قهر: القَهْرُ: الغَلَبة والأَخذ من فوق. والقَهَّارُ: من صفات الله عز  وجل. قال الأَزهري: والله القاهرُ القَهّار، قَهَرَ خَلْقَه بسلطانه  وقدرته وصَرَّفهم على ما أَراد طوعاً وكرهاً، والقَهَّار للمبالغة. وقال ابن  الأَثير: القاهر هو الغالب جميع الخلق. وقَهَرَه يَقْهَرُه قَهْراً:  غلبه. وتقول: أَخَذْتُهُم قَهْراً أَي من غير رضاهم. وأَقْهَرَ الرجلُ: صار  أَصحابُه مَقْهُورين. وأَقْهَرَ الرجلَ: وَجَدَه مقهوراً؛ وقال المُخَبَّل  السَّعْدِي يهجو الزِّبْرِقانَ وقومه وهم المعروفون بالجِذاع:  تَمَنَّى حُصَيْنٌ أَن يَسُودَ جِذاعَه،  فأَمْسَى حُصَيْنٌ قد أُذلَّ وأُقْهِرا  على ما لم يسم فاعله أَي وجد كذلك، والأَصمعي يرويه: قد أَذَلَّ  وأَقْهَر أَي صار أَمره إِلى الذل والقَهْر. وفي الأَزهري: أَي صار أَصحابُه  أَذِلاءَ مقهورين، وهو من قياس قولهم أَحْمَدَ الرجلُ صار أَمره إِلى الحمد.  وحُصَين: اسم الزِّبْرِقانِ، وجِذاعُه: رَهْطُه من تميم. وقُهِرَ:  غُلِبَ.  وفخذٌ قَهِرَةٌ: قليلة اللحم. والقَهِيرة: مَحْضٌ يلقى فيه الرَّضْفُ  فإِذا غَلى ذُرَّ عليه الدقيقُ وسِيطَ به ثم أُكل؛ قال ابن سيده: وجدناه في  بعض نسخ لإِصلاح ليعقوب.  والقَهْر: موضع ببلاد بني جَعْدة؛ قال المُسَيَّبُ بن عَلَسٍ:  سُفلى العراق وأَنتَ بالقَهْرِ  ويقال: أَخَذْتُ فلاناً قُهْرَةً، بالضم، أَي اضطراراً. وقُهِرَ اللحمُ  إِذا أَخذته النار وسال ماؤه؛ وقال: فلما أَن تَلَهْوَجْنا شِواءً،  به اللَّهْبانُ مقهوراً ضَبِيحا  يقال: ضبَحَتْه النارُ وضَبَتْه وقَهَرَتْه إِذا غيرته.
مقاييس اللغة:
(قهر) القاف والهاء والراء كلمةٌ صحيحةٌ تدلُّ على غَلَبة وعُلُوّ. يقال: قَهَرَه يَقهره قَهْراً. والقاهر: الغالب. وأقْهَرَ الرّجُل، إذا صُيِّر في حالٍ يذلُّ فيها. قال:
تَمَنّى حُصَيْنٌ أنْ يَسُودَ جذاعَهُ *** فأمسى حُصينٌ قد أذَلَّ وأقْهَرا([1])
وقُهِر، إذا غُلِبَ. ومن الباب: قُهِرَ اللَّحمُ: طبِخ حَتَّى يسيل ماؤُه. والقهقر: فيما يقال: التَّيْس([2]). فإنْ كان صحيحاً فلعلَّه من القياس الذي ذكرناه. والقَهْقَر([3]): الحجر الصُّلب. وليس يبعد عن الأصل الذي بُنيَ عليه الباب.
ومما شذَّ عن ذلك: [رَجَع([4])] القَهْقَرَى، إذا رجع إلى خَلْفِه.
القاموس المحيط:
القَهْرُ الغَلَبَةُ، قَهَرَهُ كمَنَعَهُ، وع. والقَهَّارُ من صِفاتِهِ تعالى. وأقْهَرَ صارَ أصحابُهُ مقهورينَ، فُلاناً وجَدَهُ مَقْهوراً. وفَخِذٌ قَهِرَةٌ، كفَرِحَةٍ قليلَةٌ اللَّحْمِ. والقَهِيرَةُ الفَهيرَةُ. والقَاهِرَةُ قاعِدَةُ الدِيارِ المِصْريَّةِ، والبادِرَةُ من كلِّ شيءٍ، وهي التَّرِيبَةُ، والصَّدْرُ.والقُهَرَةُ، كهُمَزَةٍ الشَّرِيرةُ.
تاج العروس:
ق - ه - ر
القَهْرُ : الغَلَبَةُ والأَخْذُ من فَوْقٍ عَلَى طَرِيقِ التَّذْلِيل . قَهَرَهُ كمَنَعَهُ قَهْراً : غَلَبَهُ . ويُقَال : قَهَرَه : إِذا أَخَذَه قَهْراً من غَيْرِ رِضَاه . والقَهْرُ : ع ببِلادِ بَنِي جَعْدَةَ قال المُسَيِّبُ بنُ عَلَسٍ : سُفْلَى العِراقِ وأَنْتَ بالقَهْرِ . وأَنشد الصاغانِيّ لِلَبِيد :
فصُوائِقٌ إِنْ أَيْمَنَتْ فمَظِنَّةٌ ... منها وِحَافُ القَهْرِ أَو طِلْخَامُها وفي مختصر البُلْدَان : هو جَبَلٌ في ديارِ الحارِثِ بنِ كَعْبٍ وأَسافِل الحِجازِ مِمّا يَلِي نَجْدَ منْ قِبَلِ الطائفِ . والقاهِرُ والقَهّارُ : مِنْ صِفَاتِه تعالَى قَهَرَ خَلْقَه بسُلْطَانِه وقُدْرَتِه وصَرَّفَهُم على ما أَرادَ طَوْعاً وكَرْهاً . وقال ابنُ الأَثِيرِ : القاهِرُ : هو الغالِبُ جَمِيعَ الخَلْقِ . وأَقْهرَ الرَّجُلُ : صارَ أَصْحابُه مَقْهُورِينَ أَذِلاّءَ . وبه فَسَّر الأَزْهَرِيُّ قَوْلَ المُخَبَّل السَّعْدِيِّ يَهْجُو الزِّبْرِقانَ وقَوْمه وهم المعروفُون بالجِذَاعِ :
تمَنَّى حُصَيْنٌ أَنْ يَسُودَ جِذَاعُهُ ... فأَمْسَى حُصَيْنٌ قد أُذلَّ وأُقْهِرَا بالبِناءِ للمَفْعُول . وحُصَيْنٌ : اسمٌ الزِّبْرِقان . وجِذاعُه : قَوْمه من تَمِيم . والأَصمعيّ يَرْوِيه : قد أَذَلَّ وأَقْهَرَا أَي صارَ أَمْرُه إِلى الذُّلّ والقَهْرِ وهو من قِيَاسِ قَوْلِهِم : أَحْمَدَ الرَّجُلُ : صار أَمْرُه إِلى الحَمْد . وأَقْهَرَ فُلاناً : وَجَدَه مَقْهُوراً وبه فَسَّر بعضُهُم بَيْتَ المُخَبّل : قد أُذِلّ وأُقْهِرَا . أَي وُجِد كذَلِك . ومن المَجَازِ : فَخِذٌ قَهِرَةٌ كفَرِحَة : قَلِيلَةُ اللَّحْمِ . والقَهِيرةُ كسفِينَة : مَحْضٌ يَلْقَي فيه الرَّضْفُ فإِذا غَلَي ذُرَّ عليه الدَّقِيقُ وسِيطَ له ثمّ أُكِل وهي الفَهِيرة بالفاءِ . قال ابنُ سِيدَه : وَجَدْناهُ في نُسَخِ الإِصْلاحِ لِيَعْقُوبَ بالقَاف . والقاهِرَةُ : قاعِدَةُ الدِّيَار المِصْريَّة ودارُ مُلْكِهَا وهي مِصْرُ الجَديدَة عمَرَها المُعِزّ لِدِينِ الله أَبو تَمِيم مَعَدُّ بنُ إِسْمَاعِيلَ بنِ مُحَمَّدِ بن عُبَيْدِ اللهِ المَهْدِيُّ العُبَيْدِيُّ رابِعُ الخُلَفَاءِ وأَوَّلُ مَنْ مَلَكَ مِصْرَ منهم وعَمَرَ القاهِرَةَ وتَمَّمَهَا في سنة 362 ، وجَعَلها دارَ المُلْك وكان شُجَاعاً ودَوْلَتُه أَقْوَى من دَوْلَةِ آبَائه . وإِليْه انْتَسَب الإِمَامُ المُؤَرِّخُ أَحمدُ بنُ عليٍّ المَقْرِيزِيّ . وسيأْتِي بَيَانُ ذلك في حرف الزَّاي إِنْ شاءَ الله تَعَالَى . وتُوفِّيَ أَبو تَمِيمٍ سنة 365 . والقاهِرَةُ : البادِرَةُ من كُلِّ شَيْءٍ وهي التَّرِيبَةُ والصَّدْرُ نقله الصاغانيُّ . ومن المَجَاز : القُهَرَةُ من النِّسَاءِ كهُمَزَةٍ : الشِّرِّيرَةُ وهُنَّ قهَرَاتٌ . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : هو قُهْرَةٌ للناس بالضَّمّ : يَقْهَرُه كُلُّ أَحَدٍ . وتقول : قُهْراً وبُهْراً بالضَّم فيهما . وجِبَالٌ قَوَاهِرُ : شَوَامِخُ . وقَهِرَ اللَّحْمُ كفَرِح ولَحْمٌ مَقْهُورٌ : أَوّلُ ما تَأخُذُه النارُ فَيَسِيلُ ماؤُه . وتَقُول : أَطْعَمَنا خُبْزَة بلَحْم مَقْهُورٍ وشَحْمٍ مَصْهُورٍ . وهو مَجاز . والقَاهِرَةُ : حِصْنٌ عَظِيمٌ مِنْ عَمَلِ وَادِي آشَ ثُمَّ غَرْناطَةَ

##### Türkçe

قهر
**قَهَرَ - يَقْهَرُ - قَاهِر - قَهَّار**
**قَهَرَ - يَقْْهَرُ** + bir varlık + bir varlığı: bir başkasını, istememesine rağmen, kendi emrine ve hükmüne boyun eğdirir; bu da güç, şiddet ve zorbalıkla korkutma yoluyla olur.
**قَاهِر - القاهر**: “ **قَهَرَ - يَقْهَرُ** ”dan, sıfat-ı müşebbehe olan ism-i fâil.
**كان - يكون** + bir varlık + **قاهراً** + bir başkasının üstünde: onun üzerinde hâkimiyeti, kahri ve üstünlüğü elinde bulundurur.
﴿Ve O, kullarının üstünde kahredicidir﴾
﴿Ve biz onların üstünde kahredicileriz﴾
**قَهَّار - القهار**: “ **قَهَرَ - يَقْهَرُ** ”dan, “ **فَعّال** ” vezninde mübalağa ism-i fâil: “ **قَهَرَ** ” fiilini çokça yapan ve kahri şiddetli olan.
Ve lafız, “başkası üzerinde efendilik, tasallut ve kahretme ve onu kendi hükmüne ve emrine boyun eğdirme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**قَهَرَ - يَقْْهَرُ**، **جَبَرَ - يَجْبُرُ**، **هَيمَنَ - يُهَيْمِنُ**، **صَيْطَرَ - يُصَيْطِرُ** (**سَيْطَرَ - يُسَيْطِرُ**)، **سَلِطَ - يَسْلَطُ** (**سَلُطَ - يَسْلُطُ**)، **عَزَّ - يَعُزَّ**
**قَهَرَ - يَقْهَر - تقهر**
	﴿Artık yetimi kahretme(9)﴾ **الضحى**
**قاهر - القاهر**
﴿Ve O, kullarının üstünde kahredicidir; ve O, hikmet sahibi, her şeyden haberdardır(18)﴾ **الأنعام** ﴿Ve O, kullarının üstünde kahredicidir; ve üzerinize koruyucular gönderir; nihayet sizden birine ölüm geldiğinde elçilerimiz onu vefat ettirir; ve onlar kusur etmezler(61)﴾ **الأنعام**
	﴿Firavun kavminden ileri gelenler dedi ki: “Mûsâ’yı ve kavmini yeryüzünde bozgunculuk yapsınlar ve seni ve ilâhlarını terk etsinler diye mi bırakıyorsun?” Dedi ki: “Oğullarını öldüreceğiz, kadınlarını sağ bırakacağız; ve biz onların üstünde kahredicileriz(127)”﴾ **الأعراف**
**قَهَّار - القهار**
﴿De ki: “Göklerin ve yerin Rabbi kimdir?” De ki: “Allah.” De ki: “Öyleyse O’ndan başka, kendileri için ne faydaya ne zarara sahip olmayan veliler mi edindiniz?” De ki: “Kör ile gören eşit olur mu? Yahut karanlıklar ile nur eşit olur mu? Yoksa Allah’a ortaklar mı kıldılar; O’nun yaratması gibi yarattılar da yaratma onlara benzer göründü?” De ki: “Allah her şeyin yaratıcısıdır; ve O, bir olan, kahredici olandır(16)”﴾ **الرعد** ﴿Allah bir çocuk edinmek isteseydi, yarattıklarından dilediğini seçerdi; O, noksan sıfatlardan münezzehtir; O, Allah’tır; bir olan, kahredici olandır(4)﴾ **الزمر**
	﴿Ey zindan arkadaşlarım! Ayrı ayrı rabler mi daha hayırlıdır, yoksa Allah, bir olan, kahredici olan mı?(39)﴾ **يوسف** ﴿De ki: “Ben ancak bir uyarıcıyım; ve Allah’tan başka ilâh yoktur; bir olan, kahredici olan(65)”﴾ **ص**
	﴿O gün yer başka bir yere, gökler de (başka göklere) değiştirilir; ve onlar Allah’ın huzuruna çıkarlar: bir olan, kahredici olanın(48)﴾ **إبراهيم** ﴿O gün onlar ortaya çıkmışlardır; onlardan hiçbir şey Allah’a gizli kalmaz: “Bugün mülk kimindir?” “Allah’ındır: bir olan, kahredici olanın(16)”﴾ **غافر**

Muhtâr es-Sıhâh
● [**قهر**] ق ه ر: **قَهَرَهُ** “**قطع**” bâbındandır; yani onu yendi. Ve **القَهْقَرَى** arkaya dönüştür; ve **رجع القهقرى**: bu adla bilinen dönüşle döndü; çünkü **القهقرى** dönüşün bir türüdür.

er-Râgıb
قهر
- **القهر**: galebe ve zelil kılma birlikte; ve bunların her birinde kullanılır. Yüce Allah dedi ki: }**وهو القاهر فوق عباده**﴿[**الأنعام/18**]، ve dedi ki:﴾**وهو الواحد القهار**﴿[**الرعد/16**]،﴾**فوقهم قاهرون**﴿[**الأعراف/127**]،﴾**فأما اليتيم فلا تقهر**{ [**الضحى/9**] yani: zelil kılma. Ve **أقهره**: ona, onu kahredecek kimseyi musallat etti. Ve **القهقري**: arkaya doğru yürümektir.

Lisân’ın özeti:
1. **قَهَرَه يَقْهَرُه قَهْراً**: onu yendi. **قهر**: **القَهْرُ**: galebe ve üstten alma.
2. Ve Allah **القاهرُ القَهّار**dır; yaratıklarını, saltanatı ve kudretiyle **قَهَرَ**; ve onları, istediği şeye göre, isteyerek ve istemeyerek sevk etti,
3. Ve dersin: **أَخَذْتُهُم قَهْراً** yani rızaları olmaksızın.
4. **أَخَذْتُ فلاناً قُهْرَةً** yani zorunlulukla.
5. Ve **قُهِرَ اللحمُ**: ateş onu aldığında ve suyu aktığında.

Lisânü’l-ʿArab
● - **قهر**: **القَهْرُ**: galebe ve üstten alma. Ve **القَهَّارُ**: Allah عز وجل’in sıfatlarındandır. el-Ezherî dedi ki: Allah **القاهرُ القَهّار**dır; yaratıklarını, saltanatı ve kudretiyle **قَهَرَ**; ve onları, istediği şeye göre, isteyerek ve istemeyerek sevk etti; ve **القَهَّار** mübalağa içindir. İbnü’l-Esîr dedi ki: **القاهر** bütün yaratığı yenen kimsedir. Ve **قَهَرَه يَقْهَرُه قَهْراً**: onu yendi. Ve dersin: **أَخَذْتُهُم قَهْراً** yani rızaları olmaksızın. Ve **أَقْهَرَ** adam: arkadaşları mağlup edilmiş oldu. Ve **أَقْهَرَ** adamı: onu mağlup edilmiş buldu; ve el-Muhabbel es-Saʿdî, ez-Zibriqân’ı ve kavmini (onlar **الجِذاع** diye bilinenlerdir) hicvederek dedi:
تَمَنَّى حُصَيْنٌ أَن يَسُودَ جِذاعَه،
فأَمْسَى حُصَيْنٌ قد أُذلَّ وأُقْهِرا
Faili anılmayan bina üzere: yani onu öyle buldu. Ve el-Asmaʿî onu şöyle rivayet eder: **قد أَذَلَّ وأَقْهَر** yani işi zillete ve kahre vardı. Ve el-Ezherî’de: yani arkadaşları zelil, mağlup edilmiş oldu; bu, “**أَحْمَدَ** adam” sözlerinin kıyasındandır: işi hamde vardı. Ve **حُصَين**: ez-Zibriqân’ın adıdır; ve **جِذاعُه**: Temîm’den olan topluluğudur. Ve **قُهِرَ**: yenildi. Ve **فخذٌ قَهِرَةٌ**: eti az. Ve **القَهِيرة**: içine kızgın taş atılan ekşi süt; kaynayınca üzerine un serpilir ve onunla karıştırılır, sonra yenir; İbn Sîde dedi ki: bunu, Yaʿkūb’un **إِصلاح**’ının bazı nüshalarında bulduk. Ve **القَهْر**: Benî Caʿde diyarında bir yer; el-Müseyyeb b. ʿAles dedi ki:
سُفلى العراق وأَنتَ بالقَهْرِ
Ve denir: **أَخَذْتُ فلاناً قُهْرَةً** (ضم ile) yani zorunlulukla. Ve **قُهِرَ اللحمُ**: ateş onu aldığında ve suyu aktığında; ve dedi ki:
فلما أَن تَلَهْوَجْنا شِواءً،
به اللَّهْبانُ مقهوراً ضَبِيحا
Denir: ateş onu **ضبَحَتْه** ve **ضَبَتْه** ve **قَهَرَتْه**: onu değiştirdiğinde.

Maqāyîsü’l-Luğa:
(**قهر**) **القاف** ve **الهاء** ve **الراء** sahih bir kelimedir; galebe ve yüceliğe delalet eder. Denir: **قَهَرَه يَقهره قَهْراً**. Ve **القاهر**: galip olan. Ve **أقْهَرَ** adam: zelil olduğu bir hâle sokulduğunda. Dedi ki:
تَمَنّى حُصَيْنٌ أنْ يَسُودَ جذاعَهُ *** فأمسى حُصينٌ قد أذَلَّ وأقْهَرا([1])
Ve **قُهِر**: yenildiğinde. Ve bu bâbdandır: **قُهِرَ اللَّحمُ**: suyu akıncaya kadar pişirildi. Ve **القهقر**: denildiğine göre **التَّيْس**([2]). Eğer sahihse, belki de zikrettiğimiz kıyastandır. Ve **القَهْقَر**([3]): sert taş. Bu, üzerine bina edilen asıldan uzak değildir.
Ve bundan şâz olan: **رَجَع([4]) القَهْقَرَى**: arkasına döndüğünde.

el-Qāmûsü’l-Muhît:
**القَهْرُ** galebedir; **قَهَرَهُ** “**مَنَعَهُ**” gibi; ve ع. Ve **القَهَّارُ** O’nun (تعالى) sıfatlarındandır. Ve **أقْهَرَ**: arkadaşları mağlup edilmiş oldu; (ve) falanı: onu mağlup edilmiş buldu. Ve **فَخِذٌ قَهِرَةٌ** “**فَرِحَةٍ**” gibi: eti az. Ve **القَهِيرَةُ** **الفَهيرَةُ**dur. Ve **القَاهِرَةُ**: Mısır diyarının başkentidir; ve her şeyin öncüsü; ve o, **التَّرِيبَةُ** ve **الصَّدْرُ**dür. Ve **القُهَرَةُ** “**هُمَزَةٍ**” gibi: kötü huylu (kadın).

Tâcü’l-ʿArûs:
ق - ه - ر
**القَهْرُ**: galebe ve zelil kılma yoluyla üstten alma. **قَهَرَهُ** “**مَنَعَهُ**” gibi, **قَهْراً**: onu yendi. Ve denir: **قَهَرَه**: onu, rızası olmaksızın, zorla aldığında. Ve **القَهْرُ**: Benî Caʿde diyarında ع; el-Müseyyib b. ʿAles dedi ki: **سُفْلَى العِراقِ وأَنْتَ بالقَهْرِ**. Ve es-Sağânî, Lebîd’e ait olarak rivayet etti:
فصُوائِقٌ إِنْ أَيْمَنَتْ فمَظِنَّةٌ ... منها وِحَافُ القَهْرِ أَو طِلْخَامُها
Ve **مختصر البُلْدَان**’da: o, Hâris b. Kaʿb diyarında ve Hicaz’ın aşağılarında, Tâif tarafından Necd’e bitişik olan bir dağdır. Ve **القاهِرُ** ve **القَهّارُ**: O’nun (تعالى) sıfatlarındandır; yaratıklarını, saltanatı ve kudretiyle **قَهَرَ**; ve onları, istediği şeye göre, isteyerek ve istemeyerek sevk etti. İbnü’l-Esîr dedi ki: **القاهِرُ**: bütün yaratığı yenen odur. Ve **أَقْهرَ الرَّجُلُ**: arkadaşları mağlup edilmiş, zelil oldu. el-Ezherî, el-Muhabbel es-Saʿdî’nin ez-Zibriqân’ı ve kavmini (onlar **الجِذَاع** diye bilinir) hicvederek söylediği şu sözü böyle tefsir etti:
تمَنَّى حُصَيْنٌ أَنْ يَسُودَ جِذَاعُهُ ... فأَمْسَى حُصَيْنٌ قد أُذلَّ وأُقْهِرَا
Mef’ûl için bina ile. Ve **حُصَيْنٌ**: ez-Zibriqân’ın adıdır. Ve **جِذاعُه**: Temîm’den olan kavmidir. Ve el-Asmaʿî onu şöyle rivayet eder: **قد أَذَلَّ وأَقْهَرَا** yani işi zillete ve kahre vardı; bu, “**أَحْمَدَ** adam: işi hamde vardı” sözünün kıyasındandır. Ve **أَقْهَرَ** falanı: onu mağlup edilmiş buldu; bununla, el-Muhabbel’in beytini bazıları tefsir etti: **قد أُذِلّ وأُقْهِرَا** yani öyle bulundu. Ve mecazdandır: **فَخِذٌ قَهِرَةٌ** “**فَرِحَة**” gibi: eti az. Ve **القَهِيرةُ** “**سفِينَة**” gibi: içine kızgın taş atılan ekşi süt; kaynayınca üzerine un serpilir ve onunla karıştırılır, sonra yenir; o, **الفَهِيرة**dir (ف ile). İbn Sîde dedi ki: bunu, Yaʿkūb’un **الإِصْلاح** nüshalarında ق ile bulduk. Ve **القاهِرَةُ**: Mısır diyarının başkenti ve onun mülk yurdu; o, yeni Mısır’dır; onu, Li-dînillâh el-Muʿizz Ebû Temîm Maʿadd b. İsmâʿîl b. Muhammed b. ʿUbeydillâh el-Mehdî el-ʿUbeydî, halifelerin dördüncüsü ve onlardan Mısır’a ilk sahip olan imar etti; ve **القاهِرَة**’yi imar etti ve 362 yılında tamamladı; ve onu mülk yurdu yaptı; cesur idi ve devleti, atalarının devletinden daha güçlü idi. Ve ona nispetle, imam tarihçi Ahmed b. Ali el-Makrîzî nispet edildi. Ve bunun beyanı, Allah تعالى dilerse, **الزَّاي** harfinde gelecektir. Ve Ebû Temîm 365 yılında vefat etti. Ve **القاهِرَةُ**: her şeyin öncüsü; o, **التَّرِيبَةُ** ve **الصَّدْرُ**dür; es-Sağânî nakletti. Ve mecazdandır: kadınlardan **القُهَرَةُ** “**هُمَزَةٍ**” gibi: kötü huylu; onlar **قهَرَاتٌ**tır. Ve ona istidrâk edilendir: **هو قُهْرَةٌ للناس** (ضم ile): herkes onu kahreder. Ve dersin: **قُهْراً** ve **بُهْراً** (ikisi de ضم ile). Ve **جِبَالٌ قَوَاهِرُ**: yüksek, heybetli. Ve **قَهِرَ اللَّحْمُ** “**فَرِح**” gibi; ve **لَحْمٌ مَقْهُورٌ**: ateşin onu ilk aldığı şey; suyu akar. Ve dersin: bize, **لَحْم مَقْهُورٍ** ve **شَحْمٍ مَصْهُورٍ** ile bir ekmek yedirdi. Ve o mecazdır. Ve **القَاهِرَةُ**: Vâdî Âş işinden, sonra Gırnata’dan olan büyük bir kaledir.
