# قهز — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B2/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%87%D8%B2/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قهز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B2.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: قهز

باب الهاء والقاف مع الزاي
هزق ، قهز ، زهق : مستعملة .
هزق : قال الليث : امرأة هَزِقَةٌ ومِهْزَاقٌ : وهي التي لا تستقر في موضع . وقال أبو عبيد : المِهْزَاقُ ، من النساء : الكثيرة الضَّحِك . قال : وقال أبو زيد : أَهْزَق فلانٌ في الضحك وزَهْزَق ، وأَنْزَق : إذا أكثر منه . ابن الأعرابيّ : زَهْزَقَ بالضحك وأنْزَقَ وكَرْكَرَ .
وفي ( النّوادر ) : زَهْزَقَ في ضحكه زَهْزَقَةً ودَهْدَق دَهْدَقَةً . وقال غيرُهم : الهَزَق : النَّشاطُ ، وقد هَزِق يهزَقُ هَزَقاً ؛ قال رؤبة :
وشَبّح ظَهْرَ الأرضِ رقَّاصُ الهَزَقْ
زهق : قال الليث : زَهَقَتْ نَفْسهُ وهي تَزْهَقُ ؛ أي : تذهب . وكل شيءٍ هَلَك وبَطَل فقد زَهَق . أبو عبيد عن الكسائي قال : زَهَقَتْ نَفْسُه وزهِقَتْ : لغتان . وقال أبو عبيدٍ قال أبو زيد : زَهَقَ فلانٌ بين أَيْدِينَا يَزْهَقُ زُهُوقاً : إذا سبَقَهم ، وكذلك زَهَقَ الدابّةُ : إذا سَمِن ، مثله . وزَهَقت نَفْسُه وزهَق الباطلُ : ليس في شيءٍ منه زَهِقَ . وقال ابن السّكيت : زَهَقَ الفرسُ وزهَقَت الراحلة زُهوقاً : إذا سَبَقَتْ وتقدَّمَتْ . وزَهَق مُخُّه فهو زاهِقٌ : إذا اكتنز ، وهو زاهِقُ المخّ . قال : وزَهَق الباطلُ : إذا غَلَبَهُ الحقُّ ؛ وقد أَزْهَقَ الحقُّ الباطِلَ . وقال أهل التفسير في قوله : ( جَآءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ ) ( الإسرَاء : 81 ) أي : بَطُلَ واضْمَحلّ . وقال شمر : فرسٌ زَهَقَى : إذا تقدّم الخيل ؛ وأنشد :
على قَرا مِنْ زَهَقَى مِزَل
وفي حديث عبد الرحمن بن عوف : أنه تكلّم يوم الشُّورَى فقال : ( إن حابِياً خيرٌ من زَاهِق ) ؛ فالزّاهِقُ من السهام : الذي وَقع وَرَاء الهدف دون الإصَابةِ . والحابي : الذي زَحَف إلى الهَدَف . فأَخْبَرَ أَن الضعيفَ الذي يُصِيبُ الحقَّ خيرٌ من
القوي الذي لا يُصيبه ، وضرب الزاهِقَ والحَابيَ من السهام لهما مثلاً . وقال الليث : الزَّاهِقُ من الدوابّ : السّمينُ . قال : وقال بعضهم : الزاهِقُ : الشديد الهُزال الذي تجد زُهومةَ غُثُوثَةِ لحمه . قلت : هذا غلط ، إنما الزاهقُ : الذي اكتنز لحمه ومُخُّه ، كما قال ابن السّكيت . وقال غيره : وقال الليث : الزَّهَقُ : الوَهْدَةُ ، ربما وَقَعَتْ فيها الدوابُّ فهلكت ، يقال : انْزَهَقَتْ أيديها في الحُفَر ؛ وقال رؤبة :
كأنّ أيديهنَّ تَهوي في الزَّهَقْ
وقال غيره : معنى الزهَقِ : التقدُّم ، في بيت رؤبة . وقال الليث : الزَّهْزَقَةُ : ترقيصُ الأُم الصبيَّ . والزّهْزَاقُ : اسم ذلك الفعل . والزَّهْزَقَةُ ، كالقَهْقَهَةِ أيضاً . أبو عُبَيْدَةَ : جاءت الخيلُ أَزَاهِقَ وأَزَاهيقَ ، وهي جماعاتٌ في تَفْرِقَةٍ ، ولا وَاحدَ لها من جنسها .
قهز : قال الليث : القِهْزُ والقَهْزُ ، لغتان : ضَرْبٌ من الثياب تتَّخذ من صوف كالمِرْعِزِيّ ، ربما خالطه الحرير . وقال أبو عبيد : القِهْزُ : ثياب بيض يخالطها حرير ؛ وقال ذو الرُّمَّة :
من الزُّرْقِ أو صُقْعٍ كأنَّ رُؤوسَها
من القِهْزِ والقُوهِي بيضُ المقَانِعِ
وقال الراجز يصف حُمُرَ الوَحْش :
كأَنَّ لَوْنَ القِهْزِ في خُضُورها
والتُبْطُرِي البِيضِ في تَأْزِيزها

### Türkçe

**هاء** ve **قاف**’ın **زاي** ile (birlikte bulunduğu) bab

**هزق** , **قهز** , **زهق** : kullanımdadır.

**هزق** : Leys dedi: **هَزِقَةٌ** bir kadın ve **مِهْزَاقٌ**: o, bir yerde karar kılmayan (kadın)dır. Ebû Ubeyd dedi: kadınlardan **المِهْزَاقُ**: çok gülen (kadın). Dedi: Ebû Zeyd dedi: falan kimse gülmede **أَهْزَق** etti ve **زَهْزَق** etti, ve **أَنْزَق**: ondan çok yaptığı zaman. İbnü’l-A‘râbî: gülmeyle **زَهْزَقَ** etti ve **أنْزَقَ** etti ve **كَرْكَرَ** etti.

(**النّوادر**)’de: gülmesinde **زَهْزَقَ** etti, bir **زَهْزَقَةً**; ve **دَهْدَق** etti, bir **دَهْدَقَةً**. Başkaları dedi: **الهَزَق**: canlılık/çevikliktir; ve **هَزِق** eder, **يهزَقُ** (eder), **هَزَقاً**; Rü’be dedi:
وشَبّح ظَهْرَ الأرضِ رقَّاصُ الهَزَقْ

**زهق** : Leys dedi: **زَهَقَتْ نَفْسهُ** ve o **تَزْهَقُ**; yani: gider. Ve her şey ki helâk oldu ve bâtıl oldu, muhakkak **زَهَق** etti. Ebû Ubeyd, Kisâî’den: dedi: **زَهَقَتْ نَفْسُه** ve **زَهِقَتْ**: iki dildir. Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi: falan kimse bizim ellerimizin arasında **زَهَقَ** etti, **يَزْهَقُ** (eder), **زُهُوقاً**: onları geçtiği zaman; ve aynı şekilde **زَهَقَ** binek hayvanı: semirdiği zaman, onun benzeri. Ve **زَهَقت نَفْسُه** ve **زهَق الباطلُ**: bunun hiçbirinde **زَهِقَ** yoktur. İbnü’s-Sikkît dedi: **زَهَقَ** at ve **زهَقَت** binek hayvanı **زُهوقاً**: öne geçtiği ve ilerlediği zaman. Ve **زَهَق مُخُّه**; o hâlde o **زاهِقٌ**dur: dolgunlaştığı zaman; ve o, **زاهِقُ المخّ**tur. Dedi: ve **زَهَق الباطلُ**: hak onu yendiği zaman; ve muhakkak hak, bâtılı **أَزْهَقَ** etmiştir. Ve tefsir ehli, şu sözünde: ( **جَآءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ** ) ( **الإسرَاء : 81** ) dedi: yani: bâtıl oldu ve silinip gitti. Şemmer dedi: **زَهَقَى** bir at: atları geçtiği zaman; ve okudu:
على قَرا مِنْ زَهَقَى مِزَل

Abdurrahman b. Avf’ın hadîsinde: şûrâ günü konuştu da dedi ki: ( **إن حابِياً خيرٌ من زَاهِق** ); böylece oklardan **الزّاهِقُ**: isabet etmeksizin hedefin arkasına düşen (ok)tur. Ve **الحابي**: hedefe sürünerek giden (ok)tur. Böylece haber verdi ki hakkı isabet ettiren zayıf, onu isabet ettirmeyen güçlüden hayırlıdır; ve oklardan **الزاهِقَ** ve **الحَابيَ**yi ikisine birer misal olarak vurdu. Leys dedi: binek hayvanlarından **الزَّاهِقُ**: semiz olandır. Dedi: ve bazıları dedi: **الزاهِقُ**: şiddetli zayıflık (sahibi) ki etinin cılızlığının kokusunu bulursun. Dedim: bu yanlıştır; ancak **الزاهقُ**: eti ve iliği dolgunlaşan kimsedir; İbnü’s-Sikkît’in dediği gibi. Başkası dedi: ve Leys dedi: **الزَّهَقُ**: çukurluktur; bazen binek hayvanları ona düşer de helâk olur; denir ki: elleri çukurlarda **انْزَهَقَتْ**; Rü’be dedi:
كأنّ أيديهنَّ تَهوي في الزَّهَقْ

Başkası dedi: Rü’be’nin beytinde **الزهَق**’ın manası: öne geçmektir. Leys dedi: **الزَّهْزَقَةُ**: annenin çocuğu zıplatmasıdır. Ve **الزّهْزَاقُ**: o fiilin adıdır. Ve **الزَّهْزَقَةُ**: ayrıca **القَهْقَهَةِ** gibi (olan)dır. Ebû Ubeyde: atlar **أَزَاهِقَ** ve **أَزَاهيقَ** olarak geldi; ve o, ayrılık içinde topluluklardır; ve onun cinsinden bir tekil yoktur.

**قهز** : Leys dedi: **القِهْزُ** ve **القَهْزُ**, iki dil: yünden yapılan, **المِرْعِزِيّ** gibi bir çeşit elbise; bazen ipek ona karışır. Ebû Ubeyd dedi: **القِهْزُ**: içine ipek karışan beyaz elbiselerdir; Zü’r-Rumme dedi:
من الزُّرْقِ أو صُقْعٍ كأنَّ رُؤوسَها
من القِهْزِ والقُوهِي بيضُ المقَانِعِ

Ve recez söyleyen, yaban eşeklerini vasfederek:
كأَنَّ لَوْنَ القِهْزِ في خُضُورها
والتُبْطُرِي البِيضِ في تَأْزِيزها
