# قهقه — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D9%82%D9%87/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%87%D9%82%D9%87/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قهقه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D9%82%D9%87.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قهقه

الليث: قَهْ يُحْكَى به ضَرْبٌ من الضَّحِك، ثم يُكَرَّرُ بتَصْريفِ الحكاية فيقال: قَهْقَهَ يُقَهْقِه قَهْقَهَةً إذا مدَّ وإذا رجَّع. ابن سيده: قَهْقَهَ رجَّع في ضَحِكه، وقيل: هو اشتدادُ الضَّحِك، قال: وقَهْ قَهْ حكايةُ الضَّحِك. الجوهري: القَهْقَهَةُ في الضحك معروفةٌ، وهو أَن يقول قَهْ قَهْ. يقال: قَهَّ وقَهْقَهَ بمعنىً، وإذا خَفَّفَ قيل قَهَّ الضاحِكُ. قال الجوهري: وقد جاء في الشعر مخففاً؛ قال الراجز يَذْكُر النِّساء:
نَشَأْنَ في ظِلِّ النَّعِيمِ الأَرْفَهِ،
فهُْنَّ في تَهانُفٍ وفي قَهِ
قال: وإِنما خفف في الحكاية؛ وإن اضطر الشاعر إلى تثقيله جازَ له كقوله: ظَلِلْنَ في هَزْرَقةٍ وقَةِّ،
يَهْزَأْنَ مِنْ كلِّ عَبَامٍ فَهِّ
وقَرَبٌ مُقَهْقِهٌ: وهو من القَهْقَهةِ في قَرَبِ الوِرْدِ، مشتقٌّ من اصْطِدامِ الأَحْمالِ لَعَجَلَة السير كأَنهم توهموا لجَرْسِ ذلك جَرْسَ نَغْمةٍ فضاعَفُوه؛ قال ابن سيده: وإِنما أَصله المُحَقْحِق، ثم قيل المُهَقْهِق على البدل، ثم قلب فقيل المُقَهْقِه. الأَزهري: قال غير واحد من أَئِمَّتِنا الأَصل في قَرَبِ الوِرْدِ أَن يقال قَرَبٌ حَقْحاقٌ، بالحاء، ثم أَبدلوا الحاء هاء فقالوا للحَقْحَقة هَقْهَقة وهَقْهاق، ثم قلبوا الهَقْهقة فقالوا قَهْقَهة، كما قالوا حَجْحَج وجَخْجَخَ إذا لم يُبْدِ ما في نفسه. قال الجوهري والقَهْقَهةُ في السير مثل الهَقْهَقة، مقلوبٌ منه؛ قال رؤبة:
جَدَّ ولا يَحْمَدْنَه أَنْ يَلْحَقا
أقَبُّ قَهْقاهٌ إذا ما هَقْهَقا
وقال أَيضاً:
يُصْبِحْنَ بَعْدَ القَرَبِ المُقَهْقِهِ
بالهَيْفِ مِنْ ذاكَ البَعِيدِ الأَمْقَهِ
(* قوله «يصبحن إلخ» في التكملة ويروى: يطلقن قبل بدل يصبحن بعد، وهو أصح وأشهر).
أَنشدهما الأَصمعي، وقال في قوله القَرَبِ المُقَهْقِه: أَراد المُحَقْحِق فقلب، وأَصل هذا كلِّه من الحَقْحَقَة، وهو السيرُ المُتْعِب الشديد، وإذا انْتاطَت المَراعِي عن المياه حُمِل المالُ وَقْتَ وِرْدِها خِمْساً كان أَو رِبْعاً على السير الحثيثِ، فيقال خِمْسٌ حَقْحاقٌ وقَسْقاس وحَصْحاصٌ، وكل هذا السيرُ الذي ليست فيه وَتِيرةٌ
ولا فُتُور، وإنما قَلَبَ رؤبة حَقْحَقة فجعلها هَقْهَقة، ثم جعل هَقْهَقة قَهْقَهة، فقال المُقْهْقِه لاضطراره إلى القافية؛ قال ابن بري: صواب هذا الرجز:
بالفَيْفِ مِنْ ذاكَ البعيد الأَمْقَهِ
وقال بالفَيْفِ يريد القَفْر، والأَمْقَهُ: مثلُ الأَمْرَهِ وهو الأَبْيَضُ، وأَراد به القَفْرَ الذي لا نَبات به.

### Türkçe

الليث: **قَهْ** ile, gülmenin bir türü hikâye edilir; sonra, hikâyenin tasrîfiyle tekrar edilir de şöyle denir: **قَهْقَهَ يُقَهْقِه قَهْقَهَةً**; uzattığı ve geri çevirdiği zaman.

ابن سيده: **قَهْقَهَ** gülmesinde geri çevirdi; ve denildi ki: o, gülmenin şiddetlenmesidir; dedi ki:
Ve **قَهْ قَهْ** gülmenin hikâyesidir. الجوهري: gülmede **القَهْقَهَةُ** bilinir; ve o, **قَهْ قَهْ** demesidir. Denir: **قَهَّ** ve **قَهْقَهَ** bir mânâdadır; ve hafiflettiği zaman denir: **قَهَّ الضاحِكُ**. الجوهري dedi ki: şiirde hafifletilmiş olarak gelmiştir; râciz, kadınları zikrederek dedi ki:
نَشَأْنَ في ظِلِّ النَّعِيمِ الأَرْفَهِ،
فهُْنَّ في تَهانُفٍ وفي قَهِ
Dedi ki: ancak hikâyede hafifletildi; ve şair onu ağırlaştırmaya mecbur kalırsa ona câiz olur; şu sözü gibi:
ظَلِلْنَ في هَزْرَقةٍ وقَةِّ،
يَهْزَأْنَ مِنْ كلِّ عَبَامٍ فَهِّ

Ve **قَرَبٌ مُقَهْقِهٌ**: o, suya varma yakınlığında **القَهْقَهةِ**dendir; yürüyüşün aceleciliği sebebiyle yüklerin çarpışmasından türetilmiştir; sanki onlar bunun çınlaması için bir nağmenin çınlamasını vehmettiler de onu iki kat yaptılar; ابن سيده dedi ki: ancak onun aslı **المُحَقْحِق**tir; sonra بدل ile **المُهَقْهِق** denildi; sonra çevrildi de **المُقَهْقِه** denildi. الأَزهري: imamlarımızdan birden fazlası dedi ki: suya varma yakınlığında asıl, **قَرَبٌ حَقْحاقٌ** denilmesidir, **الحاء** ile; sonra **الحاء**yı **هاء** yaptılar da **الحَقْحَقة** için **هَقْهَقة** ve **هَقْهاق** dediler; sonra **الهَقْهقة**yı çevirdiler de **قَهْقَهة** dediler; tıpkı, içindekini açığa vurmadığı zaman **حَجْحَج** ve **جَخْجَخَ** dedikleri gibi. الجوهري dedi ki: yürüyüşte **القَهْقَهةُ**, **الهَقْهَقة** gibidir; ondan çevrilmiştir; رؤبة dedi ki:
جَدَّ ولا يَحْمَدْنَه أَنْ يَلْحَقا
أقَبُّ قَهْقاهٌ إذا ما هَقْهَقا
Ve yine dedi ki:
يُصْبِحْنَ بَعْدَ القَرَبِ المُقَهْقِهِ
بالهَيْفِ مِنْ ذاكَ البَعِيدِ الأَمْقَهِ
(* Onun “يصبحن إلخ” sözü tekmilededir ve şöyle rivayet edilir: “يطلقن قبل” بدل “يصبحن بعد”; ve o daha sahih ve daha meşhurdur).

İkisini de الأَصمعي okuttu; ve onun **القَرَبِ المُقَهْقِه** sözünde dedi ki: **المُحَقْحِق**i kastetti de çevirdi; ve bunun hepsinin aslı **الحَقْحَقَة**dendir; o, yoran şiddetli yürüyüştür; ve meralar sulardan uzaklaştığı zaman, mal, suya varma vaktinde, yürüyüşün hızlılığı üzere ister beşte bir ister dörtte bir taşınır; böylece **خِمْسٌ حَقْحاقٌ** ve **قَسْقاس** ve **حَصْحاصٌ** denir; ve bütün bunlar, içinde ne bir tempo ne de bir gevşeklik bulunan yürüyüştür; ancak رؤبة **حَقْحَقة**yı çevirdi de onu **هَقْهَقة** yaptı; sonra **هَقْهَقة**yı **قَهْقَهة** yaptı; böylece kafiyeye mecburiyeti sebebiyle **المُقْهْقِه** dedi; ابن بري dedi ki: bu recezin doğrusu:
بالفَيْفِ مِنْ ذاكَ البعيد الأَمْقَهِ
Ve **بالفَيْفِ** dedi; **القَفْر**i kasteder; ve **الأَمْقَهُ**: **الأَمْرَهِ** gibidir; o, beyazdır; ve onunla, bitki olmayan **القَفْر**i kastetti.
