# قهل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%87%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قهل

قهل جلده، كمنع وفرح، قهلا، بالفتح وقهولا، بالضم: يبس، فهو قاهل قاحل، كتقهل عن الزمخشري، أو خاص باليبس من كثرة العبادة، قال:
  من راهب متبتل متقهـل                      صادي النهار لليله متهجد

  و قهل، كمنع: كفر الإحسان واستقل العطية. قهل فلانا: أثنى عليه ثناء قبيحا، يقهله قهلا. وقهل كفرح: لم يتعهد جسمه بالماء، ولم ينظفه، وقال ابن عباد: القهل كالقره في قشف الإنسان وقذر جلده. كتقهل، وفي الصحاح: رجل متقهل: يابس الجلد سيئ الحال، مثل المتقحل، وفي الحديث:  أتاه شيخ متقهل  ، أي شعث وسخ. وقيل: التقهل: رثاثة الهيئة والملبس والتقشف. قهل الرجل: استقل العطية وكفر النعمة. وقال أبو عبيد: قهل الرجل قهلا: إذا جدف، أي كفر النعمة. وتقهل: مشى مشيا ضعيفا بطيئا. تقهل صوته: ضعف ولان. من الشاذ في هذا التركيب: القيهل والقيهلة: الطلعة والوجه، يقال: حيا الله هذه القيهلة: أي الطلعة، نقله ابن دريد، ومنه قول علي كرم الله وجهه ورضي عنه لكاتبه: وخذ المزبر بشناترك واجعل حندورتيك إلى قيهلي. أي مقلتيك إلى وجهي، وقد ذكر تفسيره في شرح المقدمة للكتاب. وانقهل انقهالا: سقط وضعف، وفي الصحاح: ضعف وسقط. وأما قول هميان بن قحافة السعدي يصف عيرا وأتنه:
  تضرحه ضرحا فينقهل
  يرفت عن منسمه الخشبل فإن أصله ينقهل بالتخفيف فثقله، ومعناه أنه يشكوها ويحتمل ضرحها إياه، كما في العباب. وفي المحكم: فأما قوله:
  ورأيته لما مررت ببيتـه                      وقد انقهل فما يريد براحا فإنه شدد للضرورة، وليس في الكلام انفعل، وقال ابن بري: ذكر ابن السكيت في الألفاظ انقهل بتشديد اللام، قال: والانقهلال: السقوط والضعف، وأورد البيت:
  وقد انقهل فما يريد براحا وقال البيت لريسان بن عنترة المعني، قال: وعلى هذا يكون وزنه افعلل بمنزلة اشمأز، ولا يكون انفعل. وقيهل، كحيدر: اسم، عن ابن سيده. ومما يستدرك عليه: أقهل الرجل: مثل تقهل. وفي الصحاح: أقهل الرجل: دنس نفسه وتكلف ما يعيبه، وفي بعض النسخ ما لا يعنيه، قال:
  خليفة الله بلا إقهال والتقهل: شكوى الحاجة، نقله الجوهري، وأنشد:
  فلا تكونن ركيكا ثنتـلا
  لعوا إذا لاقيته تقـهـلا
  وإن حطأت كتفيه ذرملا ولم يذكر الجوهري ث-ن-ت-ل، ولا ذ-ر-م-ل. ورجل مقهال: إذا كان مجدفا كفورا.

### Türkçe

**قهل** derisi; **منع** ve **فرح** gibi; **قهلا** (fetha ile) ve **قهولا** (damme ile): kurudu; o hâlde o **قاهل** **قاحل**’dir; Zemahşerî’den **تقهل** gibi; yahut ibadetin çokluğundan olan kuruluğa mahsustur; dedi ki:
  Çokça ibadete kapanmış bir râhipten, **متقهـل**                      gündüz susuz, gecesi için gece ibadeti eden

  Ve **قهل**; **منع** gibi: iyiliği inkâr etti ve bağışı azımsadı. **قهل** falancayı: ona çirkin bir övgü ile övdü; onu **قهلا** ile **يقهله**. Ve **قهل**; **فرح** gibi: bedenini su ile gözetmedi ve onu temizlemedi; İbn Abbâd dedi ki: **القهل** insanın kabalığında ve derisinin pisliğinde **القره** gibidir. **تقهل** gibi; ve **الصحاح**’ta: **رجل متقهل**: derisi kuru, hâli kötü; **المتقحل** gibi. Ve hadiste: “Ona **شيخ متقهل** geldi”; yani dağınık, pis. Ve denildi: **التقهل**: görünüşün ve giysinin yıpranmışlığı ve zühdî sertlik. **قهل** adam: bağışı azımsadı ve nimeti inkâr etti. Ebû Ubeyd dedi ki: **قهل** adam **قهلا**: **جدف** ettiğinde; yani nimeti inkâr ettiğinde. Ve **تقهل**: zayıf, yavaş bir yürüyüşle yürüdü. **تقهل** sesi: zayıfladı ve yumuşadı. Bu terkîpte şâz olandandır: **القيهل** ve **القيهلة**: görünüş ve yüz; “Allah bu **القيهلة**’yi yaşatsın” denir; yani görünüş; bunu İbn Düreyd nakletti. Ondandır: Ali (Allah yüzünü keremli kılsın ve ondan razı olsun) kâtibine şöyle dedi: “Ve **المزبر**’i **بشناترك** ile al ve **حندورتيك**’i **إلى قيهلي** kıl.” Yani iki gözbebeğini yüzüme çevir; onun tefsiri kitabın mukaddimesinin şerhinde zikredilmiştir. Ve **انقهل** **انقهالا**: düştü ve zayıfladı; **الصحاح**’ta: zayıfladı ve düştü. Hemmiyân b. Kahâfe es-Sa‘dî’nin, bir yaban eşeğini ve dişilerini vasfederken söylediği söze gelince:
  Onu bir dövüşle döver de **فينقهل**
  Tırnağından **الخشبل**’i koparır; aslı **ينقهل** (hafifletme ile) idi de onu ağırlaştırdı; mânâsı: onu şikâyet eder ve onun kendisini dövmesini taşır; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **المحكم**’de: “Ama onun sözüne gelince:
  Onu, evinin yanından geçtiğimde gördüm                      ve **انقهل** olmuştu; artık ayrılmak istemiyordu”
  zaruret için şeddeli yaptı; ve sözde **انفعل** yoktur. İbn Berrî dedi ki: İbnü’s-Sikkît **الألفاظ**’da **انقهل**’i **اللام**’ın şeddelenmesiyle zikretti; dedi ki: **الانقهلال**: düşüş ve zayıflık; ve beyti getirdi:
  ve **انقهل** olmuştu; artık ayrılmak istemiyordu
  ve beytin, kastedilen Riysân b. ‘Antere’ye ait olduğunu söyledi; dedi ki: Buna göre vezni **افعلل** olur; **اشمأز** menzilesinde; **انفعل** olmaz. Ve **قيهل**; **حيدر** gibi: bir isimdir; İbn Sîde’den. Ve ona istidrâk edilendir: **أقهل** adam: **تقهل** gibi. Ve **الصحاح**’ta: **أقهل** adam: kendini kirletti ve kendisini ayıplayacak şeyi zorladı; bazı nüshalarda “kendini ilgilendirmeyeni” (zorladı). Dedi ki:
  Allah’ın halifesi, **إقهال** olmaksızın
  Ve **التقهل**: ihtiyacı şikâyet etmektir; bunu Cevherî nakletti; ve şu beyti şâhid getirdi:
  Sakın gevşek, **ثنتـلا** olma
  Onu karşılayınca **تقـهـلا** diye ayıpladılar
  Ve eğer iki omzunu düşürürsen **ذرملا**
  Cevherî **ث-ن-ت-ل**’i de **ذ-ر-م-ل**’i de zikretmedi. Ve **رجل مقهال**: **مجدفا** **كفورا** olduğunda.
