# قهم — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D9%85/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%87%D9%85/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D9%85.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: قهم

باب الهاء والقاف مع الميم
هقم ، همق ، قهم ، قمه ، مهق ، مقه : مستعملات .
هقم : : أبو العباس ، عن ابن الأعرابي ، قال : الهَقْمُ : أصوات شُرب الإبل للماء .
قلت : جعله جمع هَيْقَم ، وهو حكاية صوت جرعها الماء كما قال رؤبة :
ولم يَزلْ عِزُّ تميم مدعَما
للناس يدعو هَيْقَماً وهيقما
كالبحر ما لقَّمتَه تلقَّما
وقال الليث : بحر هَيْقَمٌ : واسعٌ بعيدُ القعر .
وقال الليث : رجل هَقِمٌ : شديدُ الجوع كثير الأكل وهو يتهقِّمُ الطعام ، أي يتلقمه لُقماً عظاماً متتابعة .
أبو عبيد عن أبي زيد : الهَقِمُ : الجائع وقد هقِم هَقَماً .
وقال أبو عمرو في قول رؤبة :
يكفيه مِحْرابَ العِدَا تَهقُّمُه
قال : وهو قهره من يحاربه ، قال : وأصله من الجائع الهَقِم ، وقال في قوله :
من طول ما هَقَّمه تهقُّمُه
قال : تَهَقُّمه : حِرْصه ورجوعه ، وقال في قول رؤبة :
للناس يدعو هَيْقماً وهَيْقمَا
إنّه شبهه بفحل وضربهُ مثلاً . وهَيْقَم حكاية هديره ، ورواه بعضهم :
كالبَحْر يدعُو هيقما وهيقما
فمن رواه كذلك أراد حكاية أصوات أمواجه .
وقال بعضهم : الهيقمانيّ : الطويل من كل شيء .
وقال الشاعر :
من الهَيْقَمَا نِيَّات هَيْقٌ كأنه
من السِّنْدِ ذو كَبْليْنِ أفلتَ من تَبْل
قهم : أهمله الليث .
أبو عبيد عن الكسائيِّ : يقال للقليل الطُّعم : قد أَقْهَى وأَقْهَم .
وقال أبو زيد في ( النوادر ) : المقْهِم : الذي لا يُطْعَم من مرض أو غيره .
قال وقال أبو السمح : المُقْهِمُ الذي لا يشتهي الطعام من مرض أو غيره .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أقهَمَ فلانٌ إلى الطعام إقْهاماً ، إذا اشتهاه ، وأقهَمَ عن الطعام إذا لم يشتهه ، وأنشد في الاشتهاء :
وهو إلى الزاد شديدُ الإقْهام
قال : وأقهمت الإبلُ عن الماء إذا لم ترُده ، وأنشد :
ولو أن لُؤْمَ ابنْي سليمان في الغَضَا
أو الصِّلِّيَان لم تَذُقْهُ الأباعرُ
أو الْحَمض لاقْوَرَّت أو الماء أقهمت
عن الماء حَمْضيَّاتُهُنَّ الكَنَاعرُ
قلت : من جعل الإقْهام شهوةً ذهبَ به إلى الهَقِم وهو الجائع ، ثم قلبه فقال : قَهمَ ، ثم بنى الإقهام منه .
وقال أبو عبيد : أَقْهَمَتِ السَّماءُ إقْهَاماً مثل أَجْهَمت إذا انقشع الغيمُ عنها .
مقه قمه : قال الليث : المهَق والمقَهُ : بياض في زرقة قال : وبعضهم يقول المَقَهُ أشدهما بياضاً ، وامرأة مَهْقَاء ومَقْهَاء وسرابٌ أمقه .
وقال رؤبة :
في الصَّيْف من ذاكَ البعيدِ الأمْقَهِ
وهو الذي لا خضراء فيه .
وقال أبو عمرو : هو الأَقْمه ، ورواه : من ذاك البعيدِ الأقْمهِ ، قال : وهو البعيد ، يقال : هو يَتَقمَّه في الأرض إذا ذهب فيها .
وقال الأصمعيّ : إذا أقبل وأدبر فيها ، والأمْقَهُ من الناس الذي يركب رأسه لا يدري أين يتوجه .
وقال رؤبة أيضاً في هذه القصيدة :
قفقاف ألْحَى الراعسات القُمَّهِ
قيل : القُمَّه : هي القُمَّح ، وهي التي رفعت رؤوسها كالقِمَاح التي لا تشرب .
وقال الليث في قوله :
يَعْدل أَنضادَ القِفافِ القُمَّهِ
قال : القُمَّه من نَعْت القِفَاف ، وهي التي تغيب وتظهر في السراب .
قال ويقال : قَمَه الشيء في الماء يقمَهُهُ إذا قَمَسه فارتفع رأسُه أحياناً وانغَمر أحياناً فهو قَامِهِ .
وقال المفضل : القَامِهُ : الذي يركب رأسَه لا يَدْري أين يَتوجَّه .
وروى شمرٌ عن أبي عدنانَ عن الأصمعيّ قال : الأمْقَهُ المكانُ الذي اشتدَّتْ الشمسُ عليه حتى كُرهَ النظرُ إلى أرضه ، وقال في قول ذي الرمة :
إذا خَفَقْت بأمْقَه صَحْصَحَانٍ
رؤوسُ القوم فالتزَمُوا الرِّحَالا
قال شمر : المَقْهَاءُ الكريهةُ المنظر ولا يكون المكان أمقَه إلا بالنهار ، ولكن ذو الرمة قاله في سير الليل ، قال ، وقيل : المَقَهُ حُمْرةٌ في غُبْرة .
وقال ابن الأعرابي : الأمقهُ الأبيضُ القَبيح البياض ، وهو الأمْهَقُ ، والمقهاءُ من النساءِ التي ترَى جفونُ عينيْهَا ومآقيها مُحْمَرَّةً مع قِلَّة شَعْر الحاجبين ، والمَرْهَاءُ مثل المَقْهَاءُ . وفلاة مَقْهَاء ، وفَيْفٌ أمقَهُ إذا ابيضَّ من السَّراب .
وقال ذو الرمة :
إذا خَفَقَتْ بأمْقَه صَحْصحَانٍ
رؤوسُ القوم واعتَنَقُوا الرِّحالا
وقال النضرُ : المَقْهَاءُ : الأرض التي قد اغبرّتْ متُونها وبِرَاقُها وإباطها بيض ، والمَقَهُ : غُبْرةٌ إلى البياض وفي نَبتها قِلةٌ بيِّنَةُ المقَه . قال : والمَرْهَاءُ القليلة الشَّجَر سهلةً كانت أو حَزْنةً .
وقال ابن الأعرابي : خرج فلان يَتَقمَهُ في الأرض : لا يدري أين يذهب .
وقال أبو سعيد : ويتكمَّه مِثله ، رواه أبو تراب في ( كتابه ) .
مهق : في حديث أنس وصفةِ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان أزهَرَ ولم يكن بالأبيض الأَمهق .
قال أبو عبيد : الأمهق الشديد البياض الذي لا يخالط بياضَهُ شيءٌ من الحُمرة وليس بِنيِّر ولكنه كلون الجصّ ونحوه ، يقول : فليس هو كذلك .
وقال الأصمعي : هو يتمهَّقُ الشرابَ تمهقاً إذا شربَه النهارَ أجمعَ .
وقال أبو عمرو : يقال أنت تمهَّقُ الماء تمهُّقاً ، إذا شربه النهارَ أجمع ساعة بعد ساعة ، قال : ويقال ذلك في شرب اللبن .
وأنشد قول الكميت :
تمهَّقُ أخلافَ المعيشة بينهم
رضاعٌ وأَخْلاَفُ المعيشة حُفَّلُ
وقال غيره : والمهيقُ ، الأرض البعيدة ، وقال أبو دواد :
له أثرٌ في الأرض لحبٌ كأنه
نَبِيثُ مسَاحٍ من لحاءِ مَهيقِ
قالوا : أراد باللحاء ما قُشرَ من وجه الأرض .
وقال أبو زيد : الأمقهُ والأمرهُ معاً : الأحمرُ أَشفارَ العين .
همق : قال ابن شميل : المهمَّق من السَّويق : المُدَقَّق .
وقال الليث : الهُمقَاقُ واحدتها هُمْقاقَة بوزن فُعلالة ، قال وأظنه دخيلاً من كلام العجم أو كلام بَلْعَم خاصة لأنها تكون بحبال بلعم ، وهي حبةٌ تشبهُ حَبَّ القطن في جُمَّاحةٍ ، مثلِ الخَشْخاش ، إلا أنها صلبة ذاتُ شُعَب يُقْلَى حبُّه ويؤكل ، يزيد في الجماع ، قلت : وبعضهم يقول : هَمْقِيق ، وقال بعضهم : هو الهمِق من الحمضِ وأنشد :
باتَتْ تَعشَّى الحمضَ بالقَصيم
لُباية من هَمِقٍ عَيشُومِ
سلمة عن الفراء أَنه قال : اللُّبايةُ : شجر الأُمْطِيّ ، وأَنشد :
لُبَايةُ من هَمِق عَيْشُوم
قال : والهَمِق نَبْت ، والعَيْشُوم اليابس .
وقال أبو العباس : قال ابن الأعرابي : الهَمْقَى نبت .
قال ابنُ الأنباري : قال أبو العباس : الهمقى مشية فيها تمايل ، وأنشد :
فأَصبحنَ يمشِين الهِمَقَّى كأنما
يُدافعنَ بالأفخاذ نهداً مُؤرَّبا
وفي ( كتاب أبي عمرو ) أنشد :
لُبَايةً من هَمِقٍ هَيْشُوم
قال الهَمِقُ : الكثير .

### Türkçe

باب **الهاء** ve **القاف** ile **الميم**

**هقم** ، **همق** ، **قهم** ، **قمه** ، **مهق** ، **مقه** : kullanılagelenlerdir.

**هقم** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den, dedi: **الهَقْمُ**: develerin su içmesinin sesleridir.
Dedim: Onu **هَيْقَم**’ın çoğulu kıldı; o, devenin suyu yudumlayışının sesini taklittir; Ru’be’nin dediği gibi:
Ve Temîm’in izzeti desteklenmiş olmaya devam etti
İnsanlara çağırır: **هَيْقَماً** ve **هيقما**
Deniz gibi; ona ne lokma verirsen yutar
Leys dedi: **بحر هَيْقَمٌ**: geniş, dibi uzak (derin)dir.
Leys dedi: **رجل هَقِمٌ**: şiddetli aç, çok yiyen; o, yemeği **يتهقِّمُ** eder; yani onu ardı ardına büyük lokmalar hâlinde lokmalar.
Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الهَقِمُ**: aç olan; ve **هقِم** **هَقَماً** (aç oldu).
Ebû ‘Amr, Ru’be’nin sözü hakkında:
Ona düşmanların mihrabı yeter: onun **تَهقُّمُه**’u
Dedi: Bu, onunla savaşanı kahretmesidir; dedi: Aslı, aç olan **الهَقِم**’dendir. Ve onun sözü hakkında:
Onun **تهقُّمُه**’u onu uzun süre **هَقَّمه**’den (dolayı)
Dedi: Onun **تَهَقُّمه**’u: onun hırsı ve geri dönüşüdür. Ve Ru’be’nin sözü hakkında:
İnsanlara çağırır: **هَيْقماً** ve **هَيْقمَا**
Dedi: Onu bir aygıra benzetti ve onu misal yaptı. Ve **هَيْقَم** onun böğürtüsünün taklididir. Bazıları onu şöyle rivayet etti:
Deniz gibi; çağırır: **هيقما** ve **هيقما**
Kim onu böyle rivayet ettiyse, dalgalarının seslerini taklidi kastetti.
Bazıları dedi: **الهيقمانيّ**: her şeyden uzun olan.
Şair dedi:
**الهَيْقَمَا**’dan niyetler: **هَيْقٌ**; sanki o
Sind’den, iki kayışlı bir sahibi; bağdan kurtulmuş

**قهم** : Leys onu ihmal etti.
Ebû ‘Ubeyd, el-Kisâî’den: az yiyene denir: **قد أَقْهَى وأَقْهَم**.
Ebû Zeyd, (en-Nevâdir)’de dedi: **المقْهِم**: hastalık veya başkası sebebiyle yedirilmeyen (yemeyen) kimsedir.
Dedi; Ebû’s-Semh dedi: **المُقْهِمُ** hastalık veya başkası sebebiyle yemeği iştah etmeyen kimsedir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Falan, yemeğe **أقهَمَ** eder **إقْهاماً**; onu iştah ettiğinde. Ve yemekten **أقهَمَ** eder; onu iştah etmediğinde. Ve iştah hakkında şu beyit okundu:
Azığa karşı şiddetli **الإقْهام** sahibidir
Dedi: Develer suya karşı **أقهمت** eder; onu istemediklerinde. Ve şu beyit okundu:
Eğer Süleyman’ın iki oğlunun alçaklığı **الغَضَا**’da olsaydı
Veya **الصِّلِّيَان**’da, develer onu tatmazdı
Veya **الْحَمض** (olsaydı) elbette büsbütün solardı; yahut su **أقهمت** ederdi
Sudan; onların **حَمْضيَّاتُهُنَّ**’ı: **الكَنَاعرُ**
Dedim: **الإقْهام**’ı şehvet (iştah) kılan kimse, onu **الهَقِم**’e götürdü; o da aç olandır; sonra onu çevirip dedi: **قَهمَ**; sonra ondan **الإقهام**’ı bina etti.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **أَقْهَمَتِ السَّماءُ إقْهَاماً**; **أَجْهَمت** gibi; bulut ondan sıyrılıp açıldığında.

**مقه قمه** : Leys dedi: **المهَق** ve **المقَهُ**: mavilikte bir beyazlıktır. Dedi: Bazıları der ki **المَقَهُ** ikisinin daha şiddetli beyazıdır. Ve **امرأة مَهْقَاء** ve **مَقْهَاء**; ve **سرابٌ أمقه**.
Ru’be dedi:
Yazın, o uzak **الأمْقَهِ**’den
Ve o, içinde yeşillik olmayan şeydir.
Ebû ‘Amr dedi: O, **الأَقْمه**’dir; ve onu şöyle rivayet etti: o uzak **الأقْمهِ**’den; dedi: O, uzak olandır. Denir: O, yerde **يَتَقمَّه** eder; içine gittiğinde.
Asma‘î dedi: İçinde gelip gittiğinde. Ve insanlardan **الأمْقَهُ**: başına buyruk olan; nereye yöneleceğini bilmez.
Ru’be, bu kasidede yine dedi:
**قفقاف**; **الراعسات**’ı **القُمَّهِ**’yi **ألْحَى** etti
Denildi: **القُمَّه**: o, **القُمَّح**’tır; o da başlarını kaldırmış olanlardır; su içmeyen **القِمَاح** gibi.
Leys, onun sözü hakkında dedi:
**القِفافِ**’ın **القُمَّهِ** yığınlarını düzeltir
Dedi: **القُمَّه** **القِفَاف**’ın sıfatındandır; o da serapta kaybolup görünenlerdir.
Dedi: Denir: Bir şeyi suda **قَمَه** eder, onu **يقمَهُهُ**; onu daldırdığında; başı bazen yükselir, bazen batar; o da **قَامِهِ**’dir.
Mufaddal dedi: **القَامِهُ**: başına buyruk olan; nereye yöneleceğini bilmez.
Şemr, Ebû ‘Adnân’dan, Asma‘î’den rivayet etti; dedi: **الأمْقَهُ**: güneşin üzerine şiddetlendiği yer; ta ki toprağına bakmak çirkin görülsün. Ve Zü’r-Rumme’nin sözü hakkında dedi:
**أمْقَه** bir **صَحْصَحَان**’da çırpındığında
Kavmin başları; derken eyerleri yapıştılar
Şemr dedi: **المَقْهَاءُ** çirkin görünüşlüdür; ve yer ancak gündüz **أمقَه** olur; fakat Zü’r-Rumme onu gece yürüyüşünde söyledi. Dedi; ve denildi: **المَقَهُ**: tozluluk içinde bir kızıllıktır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأمقهُ**: beyaz; beyazlığı çirkin olan; o da **الأمْهَقُ**’tır. Ve kadınlardan **المقهاءُ**: göz kapakları ve göz pınarları, kaş kıllarının azlığıyla birlikte kızarık görünen. Ve **المَرْهَاءُ** **المَقْهَاءُ** gibidir. Ve **فلاة مَقْهَاء**; ve **فَيْفٌ أمقَهُ**: seraptan beyazladığında.
Zü’r-Rumme dedi:
**أمْقَه** bir **صَحْصحَان**’da çırpındığında
Kavmin başları; ve eyerleri kucakladılar
Nadr dedi: **المَقْهَاءُ**: sırtları, parıltıları ve koltuk altları beyaz; ve sırtları tozlanmış olan yerdir. Ve **المَقَهُ**: beyazlığa meyleden bir tozluluktur; ve bitkisinde, **المقَه**’ı açık olan belirgin bir azlık vardır. Dedi: **المَرْهَاءُ**: ağacı az olan; düz de olsa engebeli de olsa.
İbnü’l-A‘râbî dedi: Falan çıktı; yerde **يَتَقمَهُ** eder: nereye gideceğini bilmez.
Ebû Sa‘îd dedi: Ve **ويتكمَّه** de onun gibidir; Ebû Turâb onu (kitabında) rivayet etti.

**مهق** : Enes hadîsinde ve Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) sıfatında: o **أزهَرَ** idi; ve **الأبيض الأَمهق** değildi.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **الأمهق**: şiddetli beyazdır; beyazlığına kızıllıktan hiçbir şey karışmaz; parlak da değildir; fakat alçı rengi ve benzeri gibidir; der ki: o, böyle değildir.
Asma‘î dedi: O, içeceği **يتمهَّقُ** eder **تمهقاً**; onu bütün gün içtiğinde.
Ebû ‘Amr dedi: Denir: Sen suyu **تمهَّقُ** edersin **تمهُّقاً**; onu bütün gün, saat saat içtiğinde. Dedi: Bu, sütün içilmesinde de söylenir.
Kumeyt’in sözü okundu:
Aralarında geçimin memelerini **تمهَّقُ** eder
Emzirme; ve geçimin memeleri doludur
Başkası dedi: **والمهيقُ**: uzak yer. Ebû Duvâd dedi:
Yerde bir izi vardır; sanki o
Uzak bir yerin kabuğundan bir kazıyıcının şırası
Dediler: **اللحاء** ile, yer yüzünden soyulan şeyi kastetti.
Ebû Zeyd dedi: **الأمقهُ** ve **الأمرهُ** birlikte: göz kirpikleri kızarık olan.

**همق** : İbn Şümeyl dedi: **المهمَّق** (sevîkten): ince dövülmüş olandır.
Leys dedi: **الهُمقَاقُ**; onun bir tanesi **هُمْقاقَة**’dır; **فُعلالة** vezninde. Dedi: Onun, Acem sözünden yahut özellikle **بَلْعَم** sözünden içeri girmiş olduğunu sanıyorum; çünkü o, **بلعم** iplerinde olur. O, bir tanedir; **الخَشْخاش** gibi bir **جُمَّاحة** içinde pamuk tanesine benzer; ancak o serttir, dalları vardır; onun tanesi kavrulur ve yenir; cimaı artırır. Dedim: Bazıları der ki: **هَمْقِيق**. Bazıları dedi: O, **الهمِق**’tır; **الحمضِ**’dandır. Ve şu beyit okundu:
**القَصيم**’de **الحمضَ** ile akşamladı
**لُباية**; **هَمِقٍ**’ten **عَيشُومِ**
Seleme, Ferrâ’dan: dedi ki: **اللُّبايةُ**: **الأُمْطِيّ** ağacıdır. Ve şu beyit okundu:
**لُبَايةُ**; **هَمِق**’ten **عَيْشُوم**
Dedi: **الهَمِق** bir bitkidir; **العَيْشُوم** kurudur.
Ebû’l-‘Abbâs dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الهَمْقَى** bir bitkidir.
İbnü’l-Enbârî dedi: Ebû’l-‘Abbâs dedi: **الهمقى**: içinde salınma olan bir yürüyüştür. Ve şu beyit okundu:
Sabahladılar; **الهِمَقَّى** yürüyüşüyle yürürler; sanki
Uyluklarla, biçimli bir memeyi itişirler
Ve (Ebû ‘Amr’un kitabı)’nda şu okundu:
**لُبَايةً**; **هَمِقٍ**’ten **هَيْشُوم**
Dedi: **الهَمِقُ**: çok olan.
