# قهو — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D9%88/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%87%D9%88/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D9%88.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: قهو

(باب القاف والهاء وما يثلثهما)
(قهو)  القاف والهاء والحرف المعتلُّ أصلٌ يدلُّ على خِصْب وكثرة. يقال للرَّجُل المُخصِب الرَّحْلِ: قاهٍ. يقال: إنَّه لَفِي عَيْشٍ قاهٍ. فأمَّا قولُهم: أقْهَى الرَّجلُ من طَعَامٍ، إذا اجْتَوَاهُ، فليس ذلك من جهةِ اجتوائِهِ إيّاه، وإنّما هو من كثرته عنده حَتَّى يتملأ عنده فيجتَوِيَه. وأمَّا القهوة فالخمر، قالوا: وسمِّيت قَهْوَةً أنَّها تُقْهِي عن الطَّعام؛ والقياس واحد.
(قهب)  القاف والهاء والباء أُصَيلٌ يدلُّ على لونٍ من الألوان.  يقولون: القُهْبَةُ: بياضٌ تعلوه حُمْرة. والقَهْبُ من ولد البقرة ما يكون لونُه كذا. والقَهْب: الجَبَل العظيم. والأقهبان: الفيلُ والجاموس، وكلُّ ذلك متقارِب.
(قهد)  القاف والهاء والدال كلمةٌ واحدة. يقولون: القَهْد من ولد الضَّأن يضرب لونه إلى البَيَاض.
(قهر)  القاف والهاء والراء كلمةٌ صحيحةٌ تدلُّ على غَلَبة وعُلُوّ. يقال: قَهَرَه يَقهره قَهْراً. والقاهر: الغالب. وأقْهَرَ الرّجُل، إذا صُيِّر في حالٍ يذلُّ فيها. قال:
تَمَنّى حُصَيْنٌ أنْ يَسُودَ جذاعَهُ *** فأمسى حُصينٌ قد أذَلَّ وأقْهَرا([1])وقُهِر، إذا غُلِبَ. ومن الباب: قُهِرَ اللَّحمُ: طبِخ حَتَّى يسيل ماؤُه. والقهقر: فيما يقال: التَّيْس([2]). فإنْ كان صحيحاً فلعلَّه من القياس الذي ذكرناه. والقَهْقَر([3]): الحجر الصُّلب. وليس يبعد عن الأصل الذي بُنيَ عليه الباب.
ومما شذَّ عن ذلك: [رَجَع([4])] القَهْقَرَى، إذا رجع إلى خَلْفِه.
(قهز)  القاف والهاء والزاء كلمةٌ. يقولون: القَِهْزُ([5]): ثيابُ مِرْعِزَّى يُخالِطُها حرير، وبها يشبَّه الشَّعر الليِّن. قال:
* من القَِهْز والقُوهِيّ([6]) *
(قهس)  القاف والهاء والسين كلماتٌ إن صَحَّت. يقولون: جاء يَتَقَهْوَس، إذا جاء مُنْحَنِياً([7]) يَضْطرب. وهذا ممكنٌ أن يكون هاؤه زائدة، كأنَّه يَتقوس. ويقولون: القَهْوَسة: السُّرعة. والقَهْوَس: الرَّجُل الطويل.
(قهل)  القاف والهاء واللام كلمةٌ تدلُّ على قَشَف وسُوءِ حال. من ذلك القَهَلُ، وهو التقشُّف. ورجلٌ متقهِّلٌ: لا يتعهَّد جَسدَه بنظافةٍ. ومن الباب أو قريبٍ منه: القَهْل: كُفران الإحسان واستقلالُ النِّعمة. وأقْهَلَ الرَّجلُ نَفْسَهُ: دَنَّسها بما لا يَعْنِيه. والتقَهُّل: شَكْوَى الحاجة. قال:
* لَعْواً متى لاقَيتَه تَقَهَّلاَ([8]) *
ويقولون: انقَهَلَ، إذا سَقَط وضَعُف. ويقولون: قَهَلْتُ الرّجُلَ قَهْلاً، إذا أثْنَيْتَ عليه ثناءً قبيحاً.
ومما شذَّ عن هذا وما أدري كيف صحَّتُه، يقولون: القَيْهَلة: الطَّلْعة. يقال: حَيَّا الله قَيْهَلَتَه. وليست بكلمةٍ عَذْبة.
([1]) للمخبل السعدي، كما في اللسان (قهر، جذع). وحصين: اسم الزبرقان بن بدر، كما في اللسان (قهر). ورواه الأصمعي بالبناء للمجهول في الفعلين.
([2]) في الأصل: "الشين"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس. والقهقر بهذا المعنى مشدد الراء في القاموس، مخففها في المجمل واللسان.
([3]) يقال بتخفيف الراء وتثقيلها، كما في اللسان، وضبط في المجمل بالتخفيف فقط.
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) في اللسان أن أصله بالفارسية "كهزانه".
([6]) قطعة من بيت لذي الرمة في ديوانه 360 واللسان (قهز). وهو بتمامه:
من الزرق أو صقع كأن رؤوسها *** من القهز والقوهي بيض المقانع
([7]) في الأصل: "منجياً"، صوابه في المجمل واللسان.
([8]) الرجز في المجمل (قهل)، وأنشده في اللسان (قهل، لعا).

-

### Türkçe

(قاف ve **هاء** ve ikisini üçleyen şeyler babı)

(**قهو**)  **القاف** ve **الهاء** ve illetli harf, bolluk ve çokluğa delâlet eden bir asıldır. Bineği bereketli olan adama: **قاهٍ** denir. Denir ki: “Şüphesiz o, **قاهٍ** bir yaşayış içindedir.” Onların sözü olan: “**أقْهَى** adam, yemekten,” yani onu iğrendiği zaman; bu, onu iğrenmesinden dolayı değildir; ancak, onun yanında çokluğundandır; ta ki onun yanında dolup taşar da ondan iğrenir. **القهوة** ise şaraptır. Dediler ki: Ona **قَهْوَةً** adı verildi; çünkü o, yemekten alıkoyar; kıyas birdir.

(**قهب**)  **القاف** ve **الهاء** ve **الباء** renklerden bir renge delâlet eden küçük bir asıldır. Derler ki: **القُهْبَةُ**: üstüne kızıllık çıkan bir beyazlıktır. İneğin yavrusundan **القَهْبُ**, rengi böyle olan şeydir. **القَهْب**: büyük dağdır. **الأقهبان**: fil ve mandadır; bütün bunlar birbirine yakındır.

(**قهد**)  **القاف** ve **الهاء** ve **الدال** tek bir kelimedir. Derler ki: Koyun yavrusundan **القَهْد**, rengi beyazlığa çalan şeydir.

(**قهر**)  **القاف** ve **الهاء** ve **الراء** galebe ve üstünlüğe delâlet eden sahih bir kelimedir. Denir ki: **قَهَرَه** onu **يَقهره** **قَهْراً**. **القاهر**: galip olandır. Adam **أقْهَرَ**, yani içinde zelil olduğu bir hâle getirildiği zaman. Dedi ki:
تَمَنّى حُصَيْنٌ أنْ يَسُودَ جذاعَهُ *** فأمسى حُصينٌ قد أذَلَّ وأقْهَرا([1])
Ve **قُهِر**: mağlup edildiği zaman. Babdandır: **قُهِرَ اللَّحمُ**: suyu akıncaya kadar pişirildi. Ve **القهقر**: denildiğine göre, teke([2]). Eğer sahih ise, belki de zikrettiğimiz kıyastandır. **القَهْقَر**([3]): sert taş. Babın üzerine bina edildiği asıldan uzak değildir.
Bundan şâz olanlardandır: **رَجَع**([4]) **القَهْقَرَى**; yani arkasına döndüğü zaman.

(**قهز**)  **القاف** ve **الهاء** ve **الزاء** bir kelimedir. Derler ki: **القَِهْزُ**([5]): içine ipek karışan **مِرْعِزَّى** elbiseler; onunla yumuşak saç benzetilir. Dedi ki:
* من **القَِهْز** و**القُوهِيّ**([6]) *

(**قهس**)  **القاف** ve **الهاء** ve **السين** kelimelerdir; eğer sahih ise. Derler ki: **يَتَقَهْوَس** geldi; yani eğilmiş([7]) titreyerek geldiği zaman. Bu, **هاء**’sı زائد olmak mümkündür; sanki **يَتقوس** gibidir. Derler ki: **القَهْوَسة**: sürattir. **القَهْوَس**: uzun adamdır.

(**قهل**)  **القاف** ve **الهاء** ve **اللام** yoksunluk ve hâlin kötülüğüne delâlet eden bir kelimedir. Bundan: **القَهَلُ**, o da perişanlıktır. Ve **متقهِّلٌ** adam: bedenini temizlikle gözetmeyen. Babdandır yahut ona yakındır: **القَهْل**: iyiliği inkâr ve nimeti az görmedir. Adam, kendisini **أقْهَلَ**: kendisini ilgilendirmeyen şeyle onu kirletti. **التقَهُّل**: ihtiyaç şikâyetidir. Dedi ki:
* لَعْواً متى لاقَيتَه تَقَهَّلاَ([8]) *
Derler ki: **انقَهَلَ**, yani düştüğü ve zayıfladığı zaman. Derler ki: Adamı **قَهَلْتُ** **قَهْلاً**; yani ona çirkin bir övgü ile övdüğün zaman.
Bundan ve bunun sahihliğini nasıl bildim bilmiyorum, şâz olanlardandır; derler ki: **القَيْهَلة**: görünüş. Denir ki: “Allah onun **قَيْهَلَتَه**’sini yaşatsın.” Tatlı bir kelime değildir.

([1]) el-Muhabbal es-Sa‘dî’nindir; Lisân’da (قهر، جذع) olduğu gibi. **حصين**: ez-Zebreqân b. Bedr’in adıdır; Lisân’da (قهر) olduğu gibi. el-Asma‘î onu iki fiilde de meçhul bina ile rivayet etti.
([2]) Asılda: “**الشين**”; doğrusu el-Mucmel ve Lisân ve el-Kâmûs’tadır. **القهقر** bu mânâ ile el-Kâmûs’ta **الراء**’sı şeddeli, el-Mucmel ve Lisân’da hafifletilmiş.
([3]) Lisân’da olduğu gibi **الراء**’yı hafifletmekle ve ağırlaştırmakla söylenir; el-Mucmel’de yalnız hafifletme ile ضبط edildi.
([4]) Tekmile el-Mucmel’dendir.
([5]) Lisân’da aslının Farsça “كهزانه” olduğu.
([6]) Zî’r-Rumme’nin divanında 360 ve Lisân’da (قهز) bir beytin parçasıdır. Tamamı:
من الزرق أو صقع كأن رؤوسها *** من القهز والقوهي بيض المقانع
([7]) Asılda: “منجياً”; doğrusu el-Mucmel ve Lisân’dadır.
([8]) Recez el-Mucmel’de (قهل); Lisân’da (قهل، لعا) onu okudu.
