# قه — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%87/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: قه

باب الهَاء والقاف
قه ، هق : مستعملان .
قه : قال ابن المظفر : قَهْ : يُحْكَى بأنَّه ضَرْب من الضحك . ثم يكرر بتصريف الحكاية ، فيقال : قَهْقَهَ يقهقه قَهْقَهَةً : إذا مدّ ورجّع ، وإذا خُفف قيل قَهْ للضاحك ؛ وقال الرّاجز يذكر نساء :
نَشَأْنَ في ظِل النَّعيمِ الأَرْفَهِ
فَهُنَّ في تَهانُفٍ وفي قَهٍ
قال : وإِنما خفّف للحكاية ؛ وإن اضطر الشاعر إلى تثقيله جاز له كقوله :
ظَلِلْنَ في هَزْرَقةٍ وقَه
يَهْزَأْنَ مِنْ كُل عَبَامٍ فَه
قال : والقهقهة في قَرَبِ الوِرْدِ ، مشتق من اصطدَامِ الأحمال لعجَلَةِ السير كأنهم توهّموا لحِس ذلك جَرْسُ نَغْمةٍ فضاعفوه . قال رؤبة :
يَطْلُقْنَ قبلَ القَرَبِ المُقَهْقِهِ
وقال غيره : الأصل في قَرَب الوِرْدِ أنه يقال قَرَبٌ حَقْحاق ، بالحاء ، ثم أبدلوا الحاء هاء فقالوا : لِلْحَقْحَقَة هَقْهَقَة وهَقَهَاق ، ثم قلبوا الهقهقة ، فقالوا : القهقهة . كما قالوا : خَجْخَجَ وجخجخ : إذا لم يُبْدِ ما في نفسه . وقال أبو عبيد : قال الأصمعيّ في قول رؤبة : ( القَرَب المُقَهْقِه ) ؛ أراد المُحَقْحِق فَقَلَبَ ، وأصله من الْحَقْحَقَة ، وهو السير المُتْعِبِ الشديد . وقد مرّ تفسيره مشبعاً في أول كتاب الحاء . وإذا انْتَاطَت المراعي عن المياه واحتاج البدويُّ إلى تعْزيب النَّعم حُمِلَتْ وقت وِردها خِمْساً كان أو سِدْساً على
السيْر الحثيث ، فيقال : خِمْسٌ حَقْحَاقٌ وقَسْقَاسٌ وحَصْحَاصٌ ، وكل هذا السيرُ الحثيث الذي لا وتيرة فيه ولا فتور ، وإنما قَلَبَ رؤبة حَقْحَقَة فجعلها هَقْهَقَة ثم قلب هقهقة ، فقال المُقَهْقِه ؛ لاضطراره إلى القافية .
هق : أهمله الليث ، وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : الهُقُقُ : الكثيرُ الجماع ، يقال : هَكَّ جاريته وهقَّها : إذا جهدها بشدة الجماع .

### Türkçe

باب **الهَاء** و**القاف**
**قه** ، **هق** : kullanımdadırlar .
**قه** : İbnü’l-Muzaffer dedi: **قَهْ**: onun, gülmenin bir türü olduğu hikâye edilir. Sonra hikâyenin tasrifiyle tekrarlanır; şöyle denir: **قَهْقَهَ** يقهقه **قَهْقَهَةً**: uzattığı ve geri çevirdiği zaman; hafifletildiği vakit gülen kimseye **قَهْ** denir. Râciz, kadınları anarak dedi ki:
نَشَأْنَ في ظِل النَّعيمِ الأَرْفَهِ
فَهُنَّ في تَهانُفٍ وفي **قَهٍ**
Dedi ki: ancak hikâye için hafifletildi; şair onu ağırlaştırmaya mecbur kalırsa ona câiz olur; şu sözü gibi:
ظَلِلْنَ في هَزْرَقةٍ و**قَه**
يَهْزَأْنَ مِنْ كُل عَبَامٍ فَه
Dedi ki: ve **القهقهة** **قَرَبِ الوِرْدِ**’dedir; yürüyüşün aceleciliği sebebiyle yüklerin çarpışmasından türemiştir; sanki onlar bunun için bir nağme çınlaması tasavvur ettiler de onu iki kat yaptılar. Ru’be dedi ki:
يَطْلُقْنَ قبلَ القَرَبِ المُقَهْقِهِ
Ve başkası dedi: **قَرَب الوِرْدِ**’de aslolan, **قَرَبٌ حَقْحاق** denmesidir, **بالحاء**; sonra **الحاء**’yı **هاء** yaptılar da şöyle dediler: **لِلْحَقْحَقَة هَقْهَقَة** ve **هَقَهَاق**; sonra **الهقهقة**’yı çevirdiler de şöyle dediler: **القهقهة**. Nitekim şöyle dediler: **خَجْخَجَ** ve **وجخجخ**: içindekini açığa vurmadığı zaman. Ebû Ubeyd dedi: Asma’î, Ru’be’nin sözü hakkında dedi: (**القَرَب المُقَهْقِه**) ; **المُحَقْحِق**’i kastetti de çevirdi; aslı **الْحَقْحَقَة**’dendir; o, yoran şiddetli yürüyüştür. Onun tefsiri, **الحاء** kitabının başında doyurucu olarak geçmiştir. Meralar sulardan uzaklaştığı ve bedevî, davarı uzak otlatmaya muhtaç olduğu vakit, onun sürüsü, suya geliş vaktinde ister beşte bir ister altıda bir olsun, hızlı yürüyüş üzerine taşınır; şöyle denir: **خِمْسٌ حَقْحَاقٌ** ve **قَسْقَاسٌ** ve **حَصْحَاصٌ**; bütün bunlar, içinde ne tempo ne gevşeme bulunan hızlı yürüyüştür. Ru’be, kafiye zarureti sebebiyle **حَقْحَقَة**’yı çevirdi de onu **هَقْهَقَة** yaptı; sonra **هقهقة**’yı çevirdi de **المُقَهْقِه** dedi.
**هق** : Leys onu ihmal etti. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: **الهُقُقُ**: çok cima eden (kimsedir). Şöyle denir: **هَكَّ** cariyesini ve **هقَّها**: cimaın şiddetiyle onu yorduğu zaman.
